Ιωάννης Συκουτρής 1901 – 1937
Ιωάννης Συκουτρής
Κατά την περίοδο κρίσεων, όπως είναι και η πρόσφατη πανδημία, μα και πρωτύτερα κατά την παρελθούσα δεκαετία, αναφύεται εντονότερη η ανάγκη για την παρουσία πνευματικών ανθρώπων. Σε πρόσφατα κείμενά μου μίλησα ήδη για τρεις πνευματικούς ανθρώπους του εικοστού αιώνα: τον Παναγιώτη Μιχελή (1903 – 1969), τον Γιώργο Θεοτοκά (1905 – 1966) και τον Κορνήλιο Καστοριάδη (1922 – 1997). Προσεγγίσαμε κυρίως τις απόψεις τους όσον αφορά τον ρόλο του πνευματικού ανθρώπου.
Σειρά έχει ο Ιωάννης Συκουτρής του οποίου το πολύπλευρο έργο το γνώρισα στο τρίτο έτος των πανεπιστημιακών μου σπουδών, 1969 – 1970. Στη Συστηματική Φιλοσοφία ο καθηγητής Νικόλαος Μπούσουλας μας ανέλυε το Συμπόσιο του Πλάτωνα με βάση τη μετάφραση και ερμηνεία Συκουτρή. Στο μάθημα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εξάλλου, με τον καθηγητή Γιώργο Σαββίδη χρησιμοποιούσαμε ως βοήθημα την ανάλυση του Συκουτρή στο έργο «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου» του Κωστή Παλαμά.
O Ιωάννης Συκουτρής, ξεχωριστός πνευματικός άνθρωπος, ήταν θύμα του κατεστημένου. Ενώ ήταν ένας, θα έλεγα, παιδί και κατόπιν επιστήμονας «θαύμα», οδηγήθηκε στην αυτοχειρία σε ηλικία τριανταεφτά χρονώ! Μου θύμισε σε πολλά τον Γεώργιο Βιζυηνό. Στο βιβλίο του Ευ. Γ. Ρόζου «Οι πρόωρα χαμένοι δημιουργοί της τέχνης», 1988, διαβάζουμε:
«Κυριολεκτικά θύμα οργανωμένης συστηματικής δυσφήμισης του πανεπιστημιακού κατεστημένου της εποχής του ο κορυφαίος νεοέλληνας φιλόλογος και πνευματικός άνθρωπος, με το πλουσιότατο συγγραφικό έργο, ο Ιωάννης Συκουτρής (1901 – 1937). Μόλις στα 36 του χρόνια δίνει τέλος στη ζωή του, αυτοκτονώντας στην Κόρινθο» (σελ. 59).
[penci_related_posts dis_pview=”yes” dis_pdate=”no” title=”Κορνήλιος Καστοριάδης – ο οικουμενικός Κωνσταντινουπολίτης διανοητής” background=”#eee” border=”” thumbright=”no” number=”1″ style=”grid” align=”none” withids=”10750″ displayby=”recent_posts” orderby=”rand”]
Ενώ για τους ειδικούς είναι γνωστός, είναι μάλλον άγνωστος ευρύτερα στην ελληνική κοινωνία. Θεώρησα ανάγκη να μιλήσω για τον θαυμάσιο αυτόν άνθρωπο του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα. Η ζωή και το έργο του θα μας διδάξει πολλά.
Ένας σμυρνιός πνευματικός άνθρωπος που δεν τον άντεξε η εποχή του
Ο Ιωάννης Συκουτρής γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1901, ήταν φτωχόπαιδο, είχε εξαιρετικές σχολικές επιδόσεις, η επισκοπή της Σμύρνης τον βοήθησε και ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας με υποτροφία. Δίδαξε δύο χρόνια στη Λάρνακα και παράλληλα ασχολήθηκε με τη μελέτη του κυπριακού πολιτισμού, ενώ προσπάθησε να οργανώσει την πνευματική και επιστημονική ζωή του τόπου. Επέστρεψε στην Αθήνα, το 1925 αναγορεύθηκε διδάκτορας. Κατόπιν ως το 1929 στη Γερμανία (πανεπιστήμια Βερολίνου και Λιεψίας) κοντά στον Βιλαμόβιτς και στον Γαίγκερ συνέχισε τις κλασικές του σπουδές με καταπληκτική επιτυχία. Εκτός των άλλων, ο Συκουτρής ανέλαβε και την έκδοση των λόγων του Δημοσθένη για τον εκδοτικό οίκο Teubner.
Το 1930 εξελέγη υφηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, τα μαθήματα, τα σεμινάρια και οι διαλέξεις του για θέματα κλασικής, νεοελληνικής και ευρωπαϊκής λογοτεχνίας συγκέντρωναν πλήθος ακροατών, πλην των φοιτητών. To 1933 του προτάθηκε η έδρα κλασικής φιλολογίας του Πανεπιστημίου της Πράγας, αλλά δεν την αποδέχτηκε.
Συνεργαζόμενος με την Ακαδημία Αθηνών ανέλαβε την έκδοση σχολιασμένων και μεταφρασμένων κειμένων. Ο πρώτος τόμος της σειράς εκδόθηκε το 1934, το Συμπόσιον του Πλάτωνος, ενώ ετοιμαζόταν η Ποιητική του Αριστοτέλη (που εκδόθηκε το 1937 μετά το θάνατό του). Το 1936 υπέβαλε υποψηφιότητα για την έδρα Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Αθηνών.
Τότε ξέσπασε ένας πόλεμος με αφορμή δήθεν απόψεις που αναφέρονταν στην εισαγωγή του Συμποσίου σχετικά με τις γενετήσιες σχέσεις και την παιδεραστία στην αρχαιότητα. Διαδιδόταν επίσης ότι ήταν ομοφυλόφιλος. Πολλοί κύκλοι (πανεπιστημιακοί και άλλοι, συνδικαλιστικοί, επιστημονικοί, εκκλησιαστικοί) στράφηκαν εναντίον του, κατατέθηκαν μηνύσεις για τις ιδέες του. Όλα τα ανέτρεψε ο Συκουτρής με τεκμηριωμένες θέσεις και επιχειρήματα. Την ίδια περίοδο απορρίπτεται η υποψηφιότητά του στο Πανεπιστήμιο.
Χαρακτηριστικά κάποιος καθηγητής λέγει:
“Γνωρίζομεν ότι είσθε ο κράτιστος των φιλολόγων τους οποίους παρήγαγεν η Ελλάς μετά τον Κοραή, αλλά δε θα γίνετε καθηγητής διότι δεν είσθε ιδικός μας“!
Αποτέλεσμα, ο Ιωάννης Συκουτρής αυτοκτόνησε στην Κόρινθο στις 21 Σεπτεμβρίου 1937. Αρχικά είχε ανακοινωθεί ότι πέθανε από συγκοπή, αλλά αργότερα έγινε γνωστό ότι είχε πάρει δηλητήριο (υπερβολική δόση υπνωτικό Veronal). Ο Συκουτρής είχε παντρευτεί την Χαρά Πετυχάκη με την οποία δεν είχαν παιδιά.
Το έργο του
Θα επανέρθουμε στον άνθρωπο και στην προσφορά του, αφού αναφέρουμε λίγα στοιχεία για το πλούσιο έργο του.
Εργογραφία
• Κυπριακά Χρονικά, 1924. Περιοδικό.
• Φιλολογία και ζωή, 1931. Εναρκτήρια ομιλία. (= Philologie et vie, Budapest 1938)
• Υπόμνημα προς την Φιλοσοφικήν Σχολήν του Πανεπιστημίου Αθηνών: (αντί χειρογράφου), 13 Δεκεμβρίου 1933
• Δημοσθένους Λόγοι. Μετάφραση στα Γερμανικά.
• Πλάτωνος, Συμπόσιον, κείμενον, μετάφρασις και ερμηνεία υπό Ι. Συκουτρή, Ακαδημία Αθηνών, Ελληνική Βιβλιοθήκη, Αθήναι 1934
• Αριστοτέλους, Περί Ποιητικής. Μετάφρασις υπό Σίμου Μενάρδου. Εισαγωγή, κείμενον και ερμηνεία υπό Ι. Συκουτρή. Ακαδημία Αθηνών, Ελληνική Βιβλιοθήκη, Αθήναι 1937 (έκδοση μετά θάνατο)
Το 1956 κυκλοφόρησε ο πολυσέλιδος τόμος «Ιωάννου Συκουτρή – Μελέται και Άρθρα», Εκδόσεις του Αιγαίου, σελ. 654.
Ο Πρόλογος του τόμου είναι της συζύγου του, Χαράς Ι. Συκουτρή, όπως και βιογραφικό του στο επόμενο μέρος του βιβλίου (σελ. 13 – 16 ).
Στο πρώτο μέρος (σελ. 13 – 76) περιέχονται κείμενα που αναφέρονται στον Ιωάννη Συκουτρή και στο έργο του.
Στο δεύτερο μέρος (σελ. 79 – 633) δημοσιεύονται πολλά έργα του Ι. Συκουτρή. Από το πλήθος των δημοσιευμάτων ξεχωρίζω τρία:
– 1931, Φιλολογία και Ζωή
– 1935, Τα σύγχρονα προβλήματα της πνευματικής μας ζωής
– 1936, Η πνευματική αφύπνισις της Επαρχίας.
Στις σελίδες 637 – 652 παρατίθεται Κατάλογος Δημοσιευμάτων του Ι. Συκουτρή, πρόκειται για 203 δημοσιεύματα της περιόδου 1923 – 1937 και ακόμη 4 μετά θάνατον (1937 – 1950).
Η συκοφαντία
Για τον Ιωάννη Συκουτρή που τόσο συκοφαντήθηκε θα ακούσουμε πρώτα τη γνώμη του Παναγιώτη Κανελλόπουλου και μετά κάποιους στίχους του Κωστή Παλαμά και του Άγγελου Σικελιανού τις μέρες που έφυγε από τη ζωή.,
«Ο Συκουτρής αγάπησε αληθινά και με μια βαθιά ιστορική ευθύνη τη γενιά που τάχθηκε να διαπαιδαγωγήσει, δηλαδή τους νέους της εποχής του, αλλά και τη νεότητα ως μορφή ζωής πέρ’ από κάθε παροδικό σταθμό του χρόνου, αγάπησε βαθιά το έργο του, αγάπησε τη μοίρα της γης του και την πορεία του έθνους του», γράφει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος.
Στις 24 Σεπτεμβρίου του 1937 ο Κωστής Παλαμάς γράφει:
« Του αρχαίου του Λόγου φώτιζες τέλεια την Τρανοσύνη
με τη δική σου την καρδιά και τη νοημοσύνη.
Και με του Λόγου ρύθμιζες συχνά την ομορφάδα
τη γλώσσα, που κι αρχαία και νέα, πάντα είναι, ζει η Ελλάδα.
[…] Και με τ’ αρχαία τα γράμματα και με τα νέα τα λόγια,
σου πρέπουνε δοξάσματα λαϊκά και μοιρολόγια».
Ο Άγγελος Σικελιανός γράφει ένα σονέτο στη 1 Νοεμβρίου του 1937 «Αφιερωμένο ευλαβικά στην κυρία Χαρά Συκουτρή»:
«Στο μυστικόν ανήφορο, τον ύστερο που πήρες,
ψηλά στον Ακροκόρινθο, να ξάστραψαν μπροστά Σου,
ως την κορφή της ‘Ασκησης, σα νάταν μια, τρεις Μοίρες;
Α, πώς εχτύπα δυνατά, την ώρ’ αυτή, η καρδιά Σου!
Κάτου στον κάμπο, ταπεινές φωνές, πικρές και στείρες,
στη χλαλοή τους έσμιγαν, ανόσια, τ’ όνομά Σου. […]
με την ιερή που στο’ θρεψε πλατωνική μανία,
βαθιά, προς την απόκρυφη του Ηράκλειτου Αρμονία
που, πάνω κι απ’ το θάνατο, την αφουγκρώνται οι Λίγοι;»
[penci_related_posts dis_pview=”yes” dis_pdate=”no” title=”Theodor Adorno και Max Horkheimer για την προσφορά της Τέχνης στην χειραφέτηση της σκέψης” background=”#eee” border=”” thumbright=”no” number=”1″ style=”grid” align=”none” withids=”4304″ displayby=”recent_posts” orderby=”rand”]
Πριν από λίγα χρόνια κυκλοφόρησαν σε τόμο γράμματα του Συκουτρή σε μαθήτριές του στο διάστημα 1933 – 1937. Ένα απόσπασμα επιστολής του λίγο καιρό πριν οδηγηθεί στον θάνατο, στάλθηκε στη μαθήτριά του και φίλη του Αγλαΐα Φακάλου – Μακάρωφ, την «καλή του Αγλαΐτσα», από το Elgersburg της Γερμανίας στις 3 Αυγούστου 1937: «Ολοένα αισθάνομαι να σκοτεινιάζη γύρω μου και μέσα μου… Τραυώ διαρκώς μπροστά και απόπειρες κάνω πολλές να ξεφύγω από το πολυδαίδαλο αδιέξοδο που μ’ έχει σπρώξει η ζωή, η μοίρα μου καλύτερα. Μια μοίρα δε θέλω να πω σκληρή και κακή – σ’ αυτήν χρωστώ και τις πιο μεγάλες μου χαρές – αλλά πάντα που μου καθιστά τη ζωή σαν μια πορεία ενός υποζυγίου που το έζεψαν και το σέρνουν προς τον γκρεμό».
Γνήσιος πνευματικός άνθρωπος δαπάνησε τον ίδιο του το εαυτό και – πού θα πάει – κάτι καινούριο γεννιέται, για να γυρίσει ο ήλιος …
Πολύ συγκινήθηκα διαβάζοντας τις επιστολές του Συκουτρή, αλλά και κάποιες σελίδες από το βιβλίο της Γιολάντας Τερέντσιο «Ο κόσμος χθες – σήμερα – αύριο – Πνευματικοί άνθρωποι» (Εκδ. Μινώας, 1993), όπου μιλώντας για τη μητέρα της Τζούλια Αμπελά Τερέντσιο που ανάμεσα στα άλλα οργάνωνε εκδηλώσεις για ποιητές στα χρόνια του μεσοπολέμου. Το 1936 ίδρυσε τον Φιλολογικό Σύλλογο «Ασκραίος» με σκοπό την πνευματική καλλιέργεια του αθηναϊκού κοινού και τη μύησή του στην ποίηση. Πρόεδρος του συλλόγου ήταν ο Κωστής Παλαμάς. Ανάμεσα στους άλλους δίδαξε ο Ιωάννης Συκουτρής, με τρομερή επιτυχία. Γράφει σχετικά σε κείμενό της η Τζούλια Αμπελά:
«Πόσο άχρωμα και φτωχά είναι τα λόγια, να πουν το τι αισθανόταν ο καθένας μας σαν άρχιζε ο Συκουτρής να επικοινωνεί, με το δικό του μοναδικό τρόπο, με το πνεύμα του ποιητού που έργο του ερμήνευε εκείνη την ώρα».
Επιλογικά
Ολοκληρώνοντας την προσέγγισή μας στον Ιωάννη Συκουτρή, θα απολαύσουμε τον δικό του λόγο , αποσπώντας από το βιβλίο του «Φιλοσοφία Της Ζωής» (1937), που είναι από τα τελευταία του.
Στο βιβλίο αυτό του Ι. Συκουτρή, περι¬έχονται 3 κεφάλαια βασισμένα σ’ αντίστοιχα μαθήματά του προς την Ελευθέρα Σχολή Κοινωνικής Προνοίας: “Το Νόημα Της Ζωής”, “Περί Του Προβλήματος Της Ευτυχίας”, “Τύποι Αντιλήψεως Της Ζωής”. Σ’ αυτό το τελευταίο, ανα¬φέρεται σ’ έξι περιπτώσεις αντιλήψεως της ζωής, που αντιστοιχούν σ’ έξι ιδεατούς ανθρώπινους τύπους. Έτσι, αφού περιγράψει τη θρησκευτική, τη μηδενιστική, την ευδαιμονιστική, την ανθρωπιστική αντίληψη της ζωής και την αντίληψη του αντικειμενικού έργου, θα καταλήξει αναφερόμενος στην ηρωική αντίληψη της ζωής.
Από αυτό το τελευταίο, υπέροχο κείμενο θα παραθέσουμε ελάχιστα σημεία.
Η Ηρωική Αντίληψις Της Ζωής
Η ηρωική αντίληψις της Ζωής αναχωρεί από την αρχήν, ότι η Ζωή είν’ ένας διαρκής αγών, μία αδιάκοπος, χωρίς τέρμα και χωρίς σταμάτημα, μάχη εναντίον της φύσεως, εναντίον των άλλων ανθρώπων, εναντίον του εαυτού μας. Επομένως και ο άνθρωπος, κάθε γενεάς, αποτελεί μίαν συνεχή μ ε τ ά β α σ ι ν προς κάτι άλλο, προς κάτι ανώτερον. Όχι προς ένα διαφορετικόν είδος οργανικού όντος (τον υπεράνθρωπον π.χ. του Nietzsche), αλλά προς το να γίνη φορεύς μιας ανωτέρας, δηλαδή εντονωτέρας και πλουσιωτέρας μορφής της Ζωής. Έτσι κάθε άνθρωπος αξιόλο¬γος είν’ ένας πρόδρομος, που αντλεί το νόημα της υπάρ¬ξεώς του όχι από το παρελθόν ούτ’ από το παρόν, αλλ’ από το μέλλον και μόνον. Το παρελθόν ως παρελθόν το αγνοεί, προς το παρόν ευρίσκεται εις πόλεμον συνεχή. Όχι μόνον προς εκείνο το παρόν, το οποίον δεν είν’ εις την ουσίαν του παρά επιβίωσις του παρελθόντος, ή μάλλον διατήρησις του σώματος αυτού οφειλομέν’ εις την δειλίαν ή την νωθρότητα των συγχρόνων ανθ¬ρώπων• ο ηρωικός άνθρωπος μάχεται και προς το γνήσιον πα¬ρόν, το παρόν που ζη γύρω του και ζη μέσα του.
Και εδώ ακριβώς κείται η τ ρ α γ ι κ ό τ η ς του ηρωικού ανθρώπου. Ριζωμένος είναι βαθύτατα εις το παρελθόν, τού οποίου είναι το εκλεκτότερον κάρπισμα• μέσα του συμπυκνώνει εις μοναδικόν βαθμόν εντάσεως το παρόν – και όμως αρνείται το παρόν και το μάχετ’ εν ονόματι του μέλλοντος, το οποίον ζη ο ίδιος προληπτικώς μόνον ως πραγματικότητα μέσα του. Και το μάχεται με τα όπλα και την ρώμην της ψυχής του, που είναι του παρόντος όπλα και ρώμη, το οποίον κατ’ αυτόν τον τρόπον χρη¬σιμοποιεί ταυτοχρόνως και καταπολεμεί. Έτσι τοποθετεί ο ίδιος τον εαυτόν του, εκλέγων ούτως ειπείν το επικινδυνότερον σημείον, μέσα εις την ορμήν και την οργήν παντοδαπών συγ¬κρούσεων. Συγκρούσεων προς τούς συγχρόνους του, οι οποίοι τον μισούν, διότι μισούν το μέλλον εις το πρόσωπόν του. Συγ¬κρούσεων προς τον ίδιον τον εαυτόν του, μιας πάλης μεταξύ της πραγματικότητάς του, που ανήκει εις το παρόν, και των δυ¬νατοτήτων του, που ανήκουν εις το μέλλον, που ε ί ν α ι το μέλλον, που θα τας πολεμήση και πάλιν εν ονόματι άλλων δυνα¬τοτήτων από την στιγμήν που θα γίνουν πραγματικότης.
Ο ηρωικός ‘Ανθρωπος αποτελεί ο ίδιος κέντρον του εαυτού του, ελεύθερος εις την απομόνωσίν του, αριστοκρατικός με την απόστασιν εις την οποίαν κρατεί τους άλλους, απτόητος με το θάρρος της προσωπικής του γνώμης και της προσωπικής του ευθύνης, υπερήφανος μέσα εις το άβατον τέμενος της μοναξιάς του. Δι’ αυτό δεν καταδέχεται να φθονεί, μήτε να παραβγαίνει με τους άλλους· δεν χρειάζεται να βεβαιώνει εις τον εαυτό του μ’ αυτό το μέσον, με την εξωτερικήν αναγνώρισίν του δηλαδή, την υπεροχήν του… Γνωρίζει, ότι σημασίαν δεν έχει το περιεχόμενον των ιδεών ενός ανθρώπου, αλλ’ η ψυχική δύναμις με την οποίαν τας κατέκτησε και τας κατέχει, όχι το τι πιστεύεις, αλλά το πώς πιστεύεις ό,τι πιστεύεις… Υπερήφανος είναι, όχι εγωιστής. Δι’ αυτό σπαταλά τον εαυτό του. Η ευτυχία του είναι να δαπανά, ακριβέστερον ακόμη: να δαπανάται”.
Όπως παρατηρεί ο Κωνσταντίνος Τσάτσος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και μετέπειτα Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας:
«Έσπερνε πλουσιοπάροχα ο Συκουτρής, και παρ’ όλη τη θετική και αρνητικήν αντίδρασιη, άρχισε να χλωρίζη ο αγρός και ανησυχαστικά να ξεχωρίζεται από τη γύρω ξηρασία».
Γνήσιος πνευματικός άνθρωπος δαπάνησε τον ίδιο του το εαυτό και – πού θα πάει – κάτι καινούριο γεννιέται, για να γυρίσει ο ήλιος …