Το κάστρο στη Modena.
Στην επαρχία της Modena βρίσκεται ένα γιγάντιο κτίριο του 1700, το πρώην Ιησουϊτικό κολέγιο ″Σαν Κάρλο″. Σε αυτό το ιδιαίτερο, τεράστιο οίκημα μεγαλώνει ο Luigi Ghirri. Πρόκειται για ένα σπίτι-χωριό όπου κατοικούσαν εκτός των άλλων ένας κουρέας και μια ράφτρα. Περνώντας μέσα από μια βαριά σιδερένια καγκελόπορτα διέσχιζες ένα μακρύ μονοπάτι για να βρεθείς στο κτίριο. Στο μαρμάρινο πάτωμα ξεχωρίζει το σχέδιο ενός οκτώ με λατινικούς αριθμούς. Πρόκειται για ένα ηλιακό ρολόι που φέρει το σύμβολο του άπειρου. Στα μάτια του μικρού παιδιού το κτίριο μοιάζει με κάστρο, με μια μαγική πόρτα σε ένα γοητευτικό κόσμο που θα επηρεάσει το πνεύμα του. Το μυαλό του καλλιτέχνη συνηθίζει να βλέπει την πραγματικότητα σαν ένα ″μικρό κόσμο″ τον οποίο μπορεί να ελέγχει σύμφωνα με την επιθυμία του, ένα είδος παιχνιδιού που ο ίδιος θα διαμορφώνει με την κάμερά του.
Η παιδική του ηλικία είναι φτωχική και ήρεμη. Σε ηλικία πέντε χρονών θα δει για πρώτη φορά τη θάλασσα στη Γένοβα . Στον τοίχο του ″κάστρου″ του θα δει την πρώτη κινηματογραφική του ταινία , μια ταινία του 1931 με πρωταγωνιστές τον Stan Laurel και τον Oliver Hardy. Ο Luigi γυρίζει τον κόσμο μέσα από τις κάρτες που ο πατέρας του του φέρνει από τα ταξίδια του. Έφηβος κάνει το δικό του πρώτο πραγματικό ταξίδι στην Αυγουστιάτικη αναγεννησιακή Φλωρεντία. Κάπως έτσι μπαίνει η Αναγέννηση στις φόρμες και στα χρώματα του μετέπειτα φωτογραφικού του κόσμου.
Giordano Bruno: ″To think is to speculate with images″.
Ο Ghirri ξεκινά σοβαρά την ενασχόλησή του με τη φωτογραφία το 1968. To 1974 ανοίγει το δικό του εργαστήρι γραφικών τεχνών και στη συνέχεια ιδρύει με τη σύζυγό του Paola Borgonzoni και τον φωτογράφο Giovanni Chiaramonte τον εκδοτικό φωτογραφικό οίκο Punto e Virgola. Ο οίκος Punto e Virgola εκδίδει το 1978 τη φωτογραφική συλλογή του Luigi Ghirri, Kodachrome.
Οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν με φιλμ Kodachrome και απεικονίζουν την Ιταλία κατά τις δεκαετίες του ’70 και ’80. Φωτογραφίζει ανθρώπους, ζώα, τοπία, φύση με σκοπό να δει πέρα από τη επιφάνεια των πραγμάτων, να διαχωρίσει το ″φαίνεσθαι″ από το ″είναι″. Θεωρεί ότι το να δει κανείς πέρα από αυτό που αρχικά είναι ορατό γίνεται όλο και πιο δύσκολο. Τον ενδιαφέρει μια σκέψη σε δεύτερο επίπεδο πέρα από τα φαινόμενα και μέσα από την εικόνα. H ουσία της δουλειάς του Ghirri μπορεί να διατυπωθεί στη φράση: ″come pensare per immagini″(″how to think through images″) όπως γράφει ο ίδιος στα δοκίμιά του. Αν και μοιάζει αδύνατο επιδιώκει με τις εικόνες του να ξεπεράσει το άμεσα ορατό, να φτάσει σε ένα επίπεδο νοητικής διάκρισης ανάμεσα στο αληθινό και το ψεύτικο. Η φωτογραφία για τον Ghirri είναι το μέσο για να πετύχουμε την διάκριση ανάμεσα στον κόσμο που βλέπουμε και στον πραγματικό κόσμο. Πίσω από την ύλη και τη μορφή βρίσκεται για τον φωτογράφο μια ιδέα, μια έννοια. Αυτό είναι και το υπόβαθρο της εννοιολογικής τέχνης (conceptual art) της οποίας η επιρροή είναι θεμελιακής σημασίας στο έργο του Ghirri .
Η ταπεινότητα του εξαιρετικού.
Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του στην Ευρώπη ο Luigi Ghirri πραγματοποιεί μια σειρά φωτογραφιών, εικόνων μέσα στην εικόνα, με τίτλο ″Paessaggi di cartone″ (Χάρτινα τοπία). Ο ίδιος εισάγει τον όρο ″συναισθηματική γεωγραφία″ για να ορίσει την φωτογραφική του προσέγγιση που δίνει αξία σε αυτό που θεωρείται τετριμμένο και καθημερινό αναδεικνύοντας το σε μοναδικό και εξαιρετικό. Η ταπεινότητα με την οποία αγγίζει τον κόσμο γύρω του, σε κάθε φωτογραφική του δημιουργία, ίσως οφείλεται στη στενή του σχέση με την ύπαιθρο, με τη φύση μέσα στην οποία μεγάλωσε στη Modena. Στην εικόνα που παράγει ο Ghirri δεν υπάρχει άγχος, κίνηση, αγωνία. Τοποθετεί στη σκηνή την πραγματικότητα στην απλούστερη μορφή της, την περιορίζει, την αναδεικνύει απομονώνοντάς την. Δίνει αξία στην εικόνα χωρίς να υπερβάλει απλώς ″κάνοντάς μας να την κοιτάξουμε″ σε όλη την αξιοπρέπεια της ύπαρξής της. Κανένας εντυπωσιασμός, καμιά αλλοίωση. Μέσα από τις σιωπηλές του φωτογραφίες ο Luigi Ghirri αποκαθιστά στη σκέψη μας την εσωτερική τάξη των πραγμάτων. Οι αργές αυτές φωτογραφίες (le fotografie lente) παραπέμπουν στην απεικόνιση αντικειμένων και στιγμών από τον Andre Kertesz. Ένα πιρούνι, ένα λουλούδι στο βάζο, σκάλες, στατικές φιγούρες σε κάτοψη. Τίποτα το ιδιαίτερο θεματικά κι όμως με την απαλότητα της απλότητάς του επιτρέπει να δημιουργηθεί μέσα μας ένας χώρος σιωπής, οδηγώντας τη σκέψη μας πέρα από το συνηθισμένο σε μια διάσταση πολύ ευρύτερη.
Πράγματι, ο Ghirri επιδιώκει να δώσει αξία σε ένα κόσμο καθημερινό, να μας δείξει τον τρόπο να βλέπουμε πέρα από το φτωχό και συνηθισμένο. Να βλέπουμε το οικουμενικό, το όμορφο, το αιώνιο εικονοποιώντας τη φράση ″the only journey is the one within″. (Rainer Maria Rilke)
The desire to express the inexpressible.
Το 1984 δημοσιεύεται το ″Viaggio in Italia″ που έχει σχεδιάσει ο ίδιος ο Luigi Ghirri. Αποτελεί ορόσημο της σύγχρονης ιταλικής φωτογραφίας εκπροσωπώντας το ″μανιφέστο″ της Ιταλικής Σχολής Τοπιογραφίας από τη δεκαετία του ’80 και μετά. Συμμετέχουν συνολικά είκοσι φωτογράφοι. Το έργο εστιάζει στο καθημερινό ιταλικό τοπίο. Πρόκειται για φωτογραφίες απομακρυσμένες από τις εντυπωσιακές λήψεις της μυθικής, ηρωικής και θαυμάσιας Ιταλίας. Τα κλισέ καταρρίπτονται και σε πρώτο πλάνο έρχεται η ″πραγματική″ Ιταλία.
O Ghirri φωτογραφίζει τόσο την Ιταλική ύπαιθρο όσο και το αστικό τοπίο. Η συλλογή των φωτογραφιών αυτών συνθέτει μια ιδιαίτερη και όμορφη Ιταλία. Η ματιά του είναι μοναχική και μοναδική. Ταυτίζεται στο σημείο αυτό με τον αγαπημένο του φωτογράφο. Όπως και ο Walker Evans, ο Luigi Ghirri δεν κατηγοριοποιείται, δεν ακολουθεί κανενός είδους σχολή παρά δίνει στη φωτογραφία ένα νέο βάθος και μια νέα αξία όπως έκανε κάποτε και ο αγαπημένος του Αμερικανός. Οι συνάφειες ανάμεσα στους δύο δημιουργούς είναι πολλές. Τόσο ο Evans όσο και ο Ghirri έχουν τη μοναδική ικανότητα ″να κάνουν μη αντικειμενική φωτογραφία μέσα από την πιο ακριβή περιγραφή των αντικειμένων που τους περιβάλλουν″ (Πλάτωνας Ριβέλλης). Οι δύο φωτογράφοι απεικονίζουν, περιπλανώμενοι στην Αμερική και στην Ιταλία αντίστοιχα, σπίτια, δρόμους, ανθρώπους προβάλλοντας στα μάτια του θεατή μια φιλοσοφημένη γεμάτη αξιοπρέπεια και ομορφιά εικονογράφηση των χωρών τους. Στη φωτογράφηση μεγάλων ξύλινων διαφημίσεων του δρόμου που πραγματοποιεί ο Evans μπορούμε να παραλληλίσουμε τη φωτογράφηση εντύπων, πινακίδων, σημάτων, πορτραίτων τοποθετημένων στις προθήκες καταστημάτων του Luigi Ghirri ( Χάρτινα τοπία).
Η αμεσότητα και το θάρρος χαρακτηρίζουν τις φωτογραφικές λήψεις και των δύο δημιουργών. Μετατρέπουν τα πρόσωπα και το χώρο σε εικόνες οικείες. Καμία αίσθηση επίκρισης, καμία διατυπωμένη θέση απλά μια επιθυμία να εκφραστεί το ανείπωτο. Το φως και η σκιά σε μια συνύπαρξη τόσο αρμονική και μαγική μετατρέπουν τις φωτογραφίες σε άυλες σχεδόν και διάφανες. Καμία βία, καμία πρόκληση πάρα μόνο η τρυφερή ματιά δύο δημιουργών πάνω στον κόσμο μας.
″La realtà è a colori″
Η ασπρόμαυρη αμεσότητα του Walker Evans βρίσκει το ισοδύναμό του στην ήρεμη χρωματική αντιπαράθεση των φωτογραφιών του Luigi Ghirri. Η καθαρότητα των μορφών, η χρήση του κενού, η διάταξη των σχημάτων στον Ghirri υποδηλώνει αναγεννησιακά εικαστικά στοιχεία και αναδεικνύει τον βασικό καταλύτη της. Το χρώμα. ″Η πραγματικότητα έχει χρώμα″(La realtà è a colori), υποστηρίζει o ίδιος ο Ghirri . Αλλά στο σημείο αυτό κάνει τη διάκριση ανάμεσα στην ίδια την οντότητα του χρώματος, της δυναμικής του και της συναισθηματικής, στυλιζαρισμένης του χρήσης. Τον ενοχλεί η στερεοτυπική δημιουργία, η επανάληψη, η λάμψη και ο εντυπωσιασμός. Επικεντρώνεται σε μια φωτογραφική αντίληψη που επιδιώκει την κατανόηση του κόσμου. Το ζητούμενο είναι η σχέση του φωτογράφου με τον κόσμο και την εικόνα. Ο Luigi Ghirri επιμένει να δώσει μια άλλη ουσία στο φωτογραφικό αποτέλεσμα. Επιδιώκει ένα νέο κόσμο πέρα από τα φαινόμενα. Μια διεργασία σκέψης, ένα εσωτερικό ταξίδι που μετατρέπει τη φωτογραφική λήψη σε εμπειρία, σε μετάβαση σε ένα εννοιολογικό κόσμο. Μια ευκαιρία να κοιτάξουμε μέσα αλλά και πέρα από τον φωτογραφικό φακό: ″What an infinite mock is this, that a man should have the best use of eyes to see the way of blindness!″(Shakespeare).
″Πρόγευμα στη χλόη″.
Στις φωτογραφικές λήψεις του Luigi Ghirri δεν υπάρχει καμία τυχαιότητα. Πίσω από κάθε του κάδρο βρίσκεται μια προσεκτική σκέψη πάντα σε εγρήγορση. Η μοναξιά και η ακινησία χαρακτηρίζουν και την αρχιτεκτονική του φωτογραφία. Το 1983 πραγματοποιεί μια σειρά φωτογραφιών ιταλικών πόλεων και τοπίων. Στις λήψεις αυτές οι αρχιτεκτονικές κατασκευές του ανθρώπου υποστηρίζουν το τοπίο δίνοντας στο φακό το όριο και το περιθώριο να κινηθεί.
Αρκετά χρόνια νωρίτερα είχε πραγματοποιήσει μια ιδιαίτερου τύπου αρχιτεκτονική φωτογραφία, μια σειρά εικόνων με τον τίτλο ″ Collazione sull’ erba″ 1972 -1974 (Πρόγευμα στη χλόη). Οι ευθείες λήψεις του αρχιτεκτονικού θέματός του περιλαμβάνουν αυλές, μικρά διακοσμητικά αγάλματα, πεύκα και χρωματιστούς νάνους. Τον ενδιαφέρουν οι αλλαγές στη σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο της φύσης. Η διάθεσή του όπως πάντα να κατανοήσει ό,τι βλέπει, να δείξει ότι πρέπει να διατηρούμε μια αίσθηση αμφισημίας ερμηνεύοντας τον καθημερινό μας κόσμο με ανοιχτό μυαλό.
Infinito
Το 1974, ο Ghirri ολοκληρώνει μια συλλογή φωτογραφιών με θέμα τον ουρανό. Πρόκειται για 365 φωτογραφίες. Δεν αποτελεί ημερολόγιο ουρανού αλλά μια προσπάθεια απόδειξης της απόστασης ανάμεσα στο φωτογραφικό αντικείμενο και την απεικόνισή του. Η φωτογραφική οπτική, υποδηλώνει ο δημιουργός, διαφοροποιείται από ποικίλους τεχνικούς παράγοντες λήψης και εκτύπωσης. Η σειρά των εικόνων του ουρανού δεν ακολουθεί την αντίστοιχη χρονολογική σειρά λήψης τους και για αυτό μπορεί να ανασυνταχθεί απεριόριστα. ΟΙ δυνατότητες είναι ατελείωτες. Αγγίζουν το άπειρο (Infinito).
Με την επίμονη αυτή εργασία του ο Luigi Ghirri θέλει να θίξει μια νέα προβληματική, ακόμη παρούσα στον κόσμο μας. Ειλικρινής και άμεσος δεν ψεύδεται ποτέ μέσα από τις εικόνες του, επιδιώκει όμως να αναρωτηθούμε πάνω στη σχέση της πραγματικότητας και της απεικόνισής της, πάνω στην ιδέα ότι οι μεταμοντέρνες κοινωνίες υιοθετούν μια τεχνητή και προσομοιωτική φύση. Στο βάθος της φωτογραφικής έρευνάς του βρίσκεται η προφητική συνειδητοποίηση ότι η κοινωνία του καιρού του βρίσκεται στη διαδικασία κατασκευής μιας τεχνητής πραγματικότητας. Ο ίδιος αναγνωρίζοντας τις φωτογραφικές πιθανότητες – infinito – δεν αποποιείται ποτέ τον σταθερό του σκοπό. Να διευρύνει την οπτική του και να ανακαλύψει όλα όσα δε φαίνονται με την πρώτη ματιά.
″Images are enigmas resolved with the heart″. Giordano Bruno
Στην ερώτηση τι είναι φωτογραφία, ο Luigi Ghirri επιλέγει μέσα από ένα πλήθος αναλύσεων και σκέψεων να απαντήσει με τα λόγια του Giordano Bruno. ″Images are enigmas resolved with the heart″. Ισχυρίζεται ότι είναι δύσκολο να εξηγηθεί γιατί συγκεκριμένες εικόνες, χρώματα, χώροι είναι ξαφνικά τόσο οικεία στο φωτογράφο σαν να τα γνώριζε πάντα. Υπάρχει μια αίσθηση αρμονίας στη σχέση του φωτογράφου με τη δημιουργία του, που τον κάνει να ξεχνά ότι τα πάντα προϋπήρχαν και θα υπάρχουν πέρα από το βλέμμα του. Όλα όσα φωτογραφίζει αποτελούν μια συνέχεια. Ο Ghirri υποστηρίζει ότι πέτρες, κλαδιά, φως, ομίχλη, θάλασσες, σκέψεις, αντικείμενα, στιγμές αποτελούν τα ″απίθανα τοπία του μυαλού μας″ (the impossible landscape), που υποσυνείδητα ψάχνουμε σηκώνοντας τη φωτογραφική κάμερα, σαν πυξίδες μιας πιθανής κατεύθυνσης.
″Ho aperto gli occhi per guardare intormo a me″. Gianni Meccia
Στο ίδιο ερώτημα, γιατί φωτογραφίζουμε έρχεται να απαντήσει με ένα υπέροχο λογοτεχνικό κείμενο, εκπληκτικής σημασίας ο Italo Calvino. Ο Calvino έχει μια καλλιτεχνική ηθική που εδράζεται σε παρόμοιες ιδέες με εκείνες του Ghirri. Η ηθική αυτή μεταφράζεται σε μια προσπάθεια να μεταμορφώσει την πραγματικότητα ώστε να είναι πιο απλή και κατανοητή. Στο κείμενο του συγγραφέα ″Οι περιπέτειες ενός φωτογράφου″ δημοσιευμένο στη συλλογή διηγημάτων ″Δύσκολοι Έρωτες″ (Gli amori difficili, ″L’ avventura di un fotografo″, Italo Calvino, Einaudi, 1970) παρουσιάζεται μια φωτογραφική αντίληψη ναρκισσιστικής αποτύπωσης της ομορφιάς. Μιας απεικόνισης της ιδεατής στιγμής. Η απόσταση ανάμεσα στην πραγματικότητα που φωτογραφίζεται γιατί είναι όμορφη και στην μετατροπή μιας πραγματικότητας σε όμορφη μέσα από τη φωτογράφισή της σταδιακά εκμηδενίζεται.
Ο ήρωας του Calvino αναζητά να αιχμαλωτίσει την απόλυτη πραγματικότητα, το είδωλο του αγαπημένου προσώπου στην ολότητά του. Χάνεται έτσι εκείνο που αποτελεί την αλήθεια και που βρίσκεται σε ένα βαθύτερο επίπεδο κατανόησης, νοητικό παρά υλικό. Η ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να φυλακίσουμε την πραγματικότητα έρχεται σε αντιπαράθεση με την θέση τόσο του συγγραφέα όσο και του Luigi Ghirri. Οι δύο δημιουργοί μας καλούν να δούμε τον κόσμο στην πολυπλοκότητά του. Να διατηρήσουμε ένα ελεύθερο βλέμμα που διαπερνά τα φαινόμενα.
Ο Italo Calvino θα ορίσει τη φωτογραφία ως μια πιθανή ″παιδαγωγική του φαντασιακού″. Και είναι πράγματι ο τρόπος με τον οποίο εκπαιδεύουμε το μάτι μας να βλέπει τα πράγματα. Είναι το μάτι-σκέψη για τον Ghirri, αυτό που μετατρέπει το θέμα σε φωτογραφική αξία, σε τέχνη ακόμη και σε αριστούργημα. Το να βλέπεις-φωτογραφίζεις τον κόσμο είναι μια πράξη ενεργητική, μια επίπονη εργασία, μια δέσμευση νοητική που οδηγεί στο άνοιγμα μια αόρατης κουΐντας στον αφηρημένο κόσμο των εννοιών.
Παρόλες τις μεγάλες διαφορές τους ο Antonino Paraggi, ο ήρωας του Calvino, και ο Luigi Ghirri έχουν μια μεγάλη ομοιότητα. Γνωρίζουν και οι δύο ότι:
″…fotografare fotografie era la sola via che gli restava, anzi la vera via che lui aveva oscuramente cercato fino allora.″ (…να φωτογραφίζει φωτογραφίες ήταν ο μόνος δρόμος που του έμενε, ακόμη καλύτερα, ο μόνος πραγματικός δρόμος που κρυφά έψαχνε μέχρι τώρα.)
Βιβλιογραφία:
- Vita di Luigi Ghirri, Fotografia, arte, letteratura e musica. Vanni Codeluppi. Carocci Editore. 2020
- The complete essays, 1973 – 1991, Luigi Ghirri. Mack. 2017
- Φωτογραφία. Πλάτων Ριβέλλης. Εκδόσεις Φωτοχώρος – Φωτογραφικός κύκλος. Αθήνα, 1995
- Δύσκολοι έρωτες. Ίταλο Καλβίνο. Καστανιώτης. 2008
Μουσική :
- Double per chitarra, Franco Piersanti, Il commissario Montalbano (Colonna Sonora orignale della serie TV). Czech National Symphony Orchestra.
- Tenderness, Franco Piersanti, Il commissario Montalbano (Colonna Sonora orignale della serie TV). Accademia Musicale Italiana .
- Del perduto amore, Carlo Crivelli, La ballia (Colonna Sonora), Festival di Cannes 1999.
- Il Mondo, Jimmy Fontana, 1965, Carlo Pes, Lilli Greco, Gianni Meccia and Jimmy Fontana.
