Ἡ ἐφηβεία εἶναι μιὰ περίοδος καταιγιστικῶν ἀλλαγῶν. Τὸ σῶμα μεταμορφώνεται, τὸ συναίσθημα βαθαίνει, τὸ μυαλὸ ἀνοίγει καὶ ζητᾷ ἐξηγήσεις. Ὁ ἔφηβος δὲν ἀρκείται πιὰ σὲ ἕτοιμες ἀπαντήσεις, θέλει νὰ καταλάβει, νὰ δοκιμάσει, νὰ ἀμφισβητήσει. Σὲ αὐτὸ τὸ πλαίσιο, ἡ ἀθεΐα στους ἐφήβους δὲν εἶναι ἀπλῶς μιὰ ἰδεολογικὴ στάση, εἶναι συχνὰ κραυγὴ ταυτότητας, ἀνάγκη αὐτονομίας, ἀναζήτηση νοήματος.
Δὲν εἶναι λίγοι οἱ νέοι ποὺ δηλώνουν «δὲν πιστεύω». Κάποιοι τὸ λένε μὲ θυμό, ἄλλοι μὲ ἀδιαφορία, ἄλλοι μὲ φιλοσοφικὴ διάθεση. Τί σημαίνει ὅμως αὐτὴ ἡ δήλωση; Εἶναι ἀπόρριψη τοῦ Θεοῦ ἢ ἀπόρριψη μιᾶς εἰκόνας τοῦ Θεοῦ ποὺ τοὺς παρουσιάστηκε; Εἶναι διανοητικὴ ἐπιλογὴ ἢ συναισθηματικὴ ἄμυνα; Εἶναι ἐπηρεασμὸς ἀπὸ τὸ περιβάλλον ἢ προσωπικὴ ὑπαρξιακὴ πάλη;
Τὸ φαινόμενο τῆς ἀθεΐας στὴν ἐφηβεία χρειάζεται προσεκτικὴ, ἥρεμη καὶ βαθιὰ προσέγγιση. Ὄχι μὲ φόβο. Ὄχι μὲ καταδίκη. Ἀλλὰ μὲ κατανόηση.
1. Τί εἶναι ἀθεΐα;
Ἡ ἀθεΐα, ὡς ἔννοια, δηλώνει τὴν ἄρνηση ἢ τὴν ἀπουσία πίστης στὴν ὕπαρξη Θεοῦ. Ὡστόσο, στους ἐφήβους ἡ ἔννοια αὐτὴ δὲν εἶναι πάντοτε φιλοσοφικὰ συγκροτημένη. Σπάνια ἕνας δεκαπεντάχρονος ἔχει μελετήσει συστηματικὰ τὸν Friedrich Nietzsche ἢ τὸν Richard Dawkins. Συχνότερα, ἡ ἀθεΐα τους εἶναι βιωματικὴ καὶ ὄχι θεωρητική.
Ὑπάρχουν μορφὲς ἀθεΐας,
• Θεωρητικὴ ἀθεΐα, συνειδητὴ φιλοσοφικὴ ἀπόρριψη τῆς ἔννοιας τοῦ Θεοῦ.
• Πρακτικὴ ἀθεΐα, ζωή σὰν νὰ μὴν ὑπάρχει Θεός, χωρὶς ἀπαραίτητα διανοητικὴ ἀπόρριψη.
• Ἀδιάφορη ἀθεΐα, ὁ Θεὸς δὲν ἀπασχολεῖ καθόλου.
Στὴν ἐφηβεία συναντᾶμε κυρίως τὴν πρακτικὴ καὶ τὴν ἀδιάφορη ἀθεΐα.
2. Γιατί οἱ ἔφηβοι στρέφονται στὴν ἀθεΐα;
α) Ἡ ἀνάγκη αὐτονόμησης
Ἡ ἐφηβεία εἶναι ἡ ἐποχὴ ποὺ τὸ παιδὶ ἀποχωρίζεται ψυχολογικὰ ἀπὸ τοὺς γονεῖς. Ἂν ἡ πίστη συνδέθηκε ἔντονα μὲ τὸ οἰκογενειακὸ σύστημα, τότε ἡ ἀπόρριψή της γίνεται τρόπος διαφοροποίησης.
«Δὲν πιστεύω» μπορεῖ νὰ σημαίνει, «Δὲν εἶμαι πιὰ παιδί».
β) Ἡ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ ὡς τιμωροῦ
Πολλοὶ νέοι μεγάλωσαν μὲ μιὰ εἰκόνα Θεοῦ ποὺ παρακολουθεῖ, ἐλέγχει, τιμωρεῖ. Ὅταν ὁ Θεὸς παρουσιάζεται ὡς αὐστηρὸς δικαστής, ἡ ἐφηβικὴ ψυχὴ ἀντιδρᾷ.
γ) Ἡ ἐμπειρία τοῦ πόνου
Ὅταν ἕνας ἔφηβος βιώσει ἀπώλεια, ἀσθένεια, ἀδικία, συχνὰ γεννιέται τὸ ἐρώτημα, «Ἂν ὑπάρχει Θεός, γιατί τὸ ἐπέτρεψε;». Ἡ ἀπογοήτευση γίνεται ἀμφισβήτηση.
δ) Ἡ ἐπιρροὴ τοῦ διαδικτύου
Σήμερα ὁ ἔφηβος ἐκτίθεται σὲ τεράστιο ὄγκο περιεχομένου. YouTube, TikTok, φόρουμ, ἐπηρεαστές ποὺ παρουσιάζουν τὴν πίστη ὡς παρωχημένη. Ἡ σύγκριση μὲ ἐπιστημονικὲς ἀφηγήσεις συχνὰ ὁδηγεῖ σὲ σύγχυση.
ε) Ἡ ἔλλειψη βιώματος
Ὅταν ἡ πίστη περιορίζεται σὲ τυπικὲς πράξεις χωρὶς ἐμπειρία σχέσης, δὲν ριζώνει. Ὁ ἔφηβος δὲν ἱκανοποιεῖται μὲ ἐξωτερικὸ τύπο, ζητᾷ ἐσωτερικὴ ἀλήθεια.
3. Ψυχολογικὴ διάσταση
Ἡ ἀθεΐα στὴν ἐφηβεία δὲν εἶναι μόνο ἰδεολογία. Εἶναι στάδιο ἀναζήτησης ταυτότητας.
Ὁ Erik Erikson περιγράφει τὴν ἐφηβεία ὡς φάση «ταυτότητας ἔναντι σύγχυσης ρόλων». Ὁ νέος δοκιμάζει ἰδέες γιὰ νὰ δεῖ ποιες τοῦ ταιριάζουν.
• Ἔκφραση ἐλευθερίας
• Ἀπόπειρα ἐλέγχου
• Ἀντίδραση σὲ αὐθεντία
• Ἀναζήτηση λογικῆς συνοχῆς
Δὲν πρέπει νὰ τρομάζουμε. Ἡ ἀμφισβήτηση δὲν εἶναι ἐχθρὸς τῆς πίστης. Εἶναι τὸ πέρασμα πρὸς μιὰ ὥριμη πίστη.
4. Ἐφηβικὴ λογικὴ καὶ ἐπιστήμη
Πολλοὶ ἔφηβοι θεωροῦν ὅτι ἡ ἐπιστήμη «ἀποδεικνύει» ὅτι ὁ Θεὸς δὲν ὑπάρχει. Συχνὰ ἐπικαλούνται τὴ θεωρία τῆς ἐξέλιξης, τὸν Charles Darwin, ἢ σύγχρονους ἐπιστήμονες ὅπως ὁ Stephen Hawking.
Ὅμως ἐδῶ ὑπάρχει συχνὰ ἕνα ψευδὲς δίλημμα, «ἢ ἐπιστήμη ἢ Θεός». Ἡ ἐπιστήμη ἐρευνᾷ τὸ πῶς, ἡ πίστη ἀπαντᾷ στὸ γιατί. Ἡ σύγκρουση προκύπτει ὅταν τὰ πεδία συγχέονται. Ἡ ἐφηβεία εἶναι ἡ ἡλικία ποὺ ὁ νοῦς ζητᾷ ἀποδείξεις. Ἀλλὰ ὁ Θεὸς δὲν εἶναι μαθηματικὸ θεώρημα, εἶναι σχέση.
5. Κοινωνικοπολιτισμικὸ περιβάλλον
Ζοῦμε σὲ ἐποχὴ ἔντονου σχετικισμοῦ. Ἡ θρησκευτικὴ ταυτότητα συχνὰ παρουσιάζεται ὡς προσωπικὴ ἐπιλογὴ χωρὶς ἀπόλυτη ἀλήθεια. Σὲ δυτικὲς κοινωνίες, ἡ ἀθεΐα συχνὰ θεωρεῖται «μοντέρνα».
Ἡ ἐπιρροὴ τῆς pop κουλτούρας, τῆς φιλοσοφίας τοῦ μηδενισμοῦ, ἀκόμη καὶ σκέψεις ὅπως τοῦ Jean‑Paul Sartre ἢ τοῦ Albert Camus διαχέονται ἔμμεσα στὴ νεανικὴ σκέψη μὲσῳ ταινιῶν, μουσικῆς, κοινωνικῶν δικτύων.
Ὁ ἔφηβος συχνὰ ταυτίζει τὴν πίστη μὲ τὸ «παλιό» καὶ τὴν ἀθεΐα μὲ τὸ «προοδευτικό».
6. Εἶναι ἡ ἀθεΐα τελικὴ στάση;
Ὄχι ἀπαραίτητα. Πολλοὶ ποὺ δηλώνουν ἄθεοι στὴν ἐφηβεία μετακινοῦνται ἀργότερα.
Ἡ ἐφηβικὴ ἀθεΐα συχνὰ εἶναι μεταβατική,
• Δοκιμὴ ἰδεῶν
• Φάση κριτικῆς
• Ἐσωτερικὴ πάλη
Ἡ πίστη ποὺ δὲν πέρασε ἀπὸ ἀμφισβήτηση μένει ἐπιφανειακή. Ἡ ἀμφισβήτηση μπορεῖ νὰ γίνει σκάλα ὠρίμανσης.
**7. Πῶς νὰ προσεγγίσουμε ἕναν ἔφηβο ποὺ δηλώνει ἄθεος;
- Χωρὶς πανικό
Ὁ φόβος κλεῖνει τὴ συζήτηση. - Μὲ ἀκρόαση
Ρωτήστε, «Τί ἐννοεῖς ὅταν λες δὲν πιστεύω;» - Χωρὶς εἰρωνεία
Ἡ ἀπαξίωση βαθαίνει τὸ χάσμα. - Μὲ αὐθεντικότητα
Ὁ ἔφηβος διακρίνει τὴν ὑποκρισία. - Μὲ βίωμα καὶ ὄχι μόνο λόγο
Ἡ ἀγάπη, ἡ συνέπεια, ἡ χαρὰ τῆς πίστης μιλοῦν περισσότερο ἀπὸ ἐπιχειρήματα.**
8. Θεολογικὴ διάσταση
Στὴν ὀρθόδοξη θεολογία, ἡ πίστη δὲν εἶναι ἰδεολογικὴ ἀποδοχή, ἀλλὰ ἐμπειρία σχέσης. Ὁ Θεὸς δὲν ἐπιβάλλεται. Σέβεται τὴν ἐλευθερία.
Ἀκόμη καὶ ἡ ἀθεΐα μπορεῖ νὰ εἶναι μιὰ μορφὴ ἀναζήτησης. Ὅταν κάποιος ἀρνεῖται ἕναν ψεύτικο θεό, ἴσως προετοιμάζεται νὰ συναντήσει τὸν ἀληθινό.
9. Ἡ πρόκληση γιὰ τὴν Ἐκκλησία
Ἡ Ἐκκλησία καλείται,
• Νὰ μιλήσει γλῶσσα κατανοητή.
• Νὰ ἀπαντήσει σὲ σύγχρονα ἐρωτήματα.
• Νὰ μὴ φοβᾶται τὴν ἐπιστήμη.
• Νὰ καλλιεργεῖ βιωματικὴ σχέση.
Οἱ νέοι δὲν ἀπορρίπτουν τὴν ἀλήθεια, ἀπορρίπτουν τὴν ὑποκρισία.
10. Συμπέρασμα
Ἡ ἀθεΐα στους ἐφήβους δὲν εἶναι ἀπλῶς ἀπόρριψη τοῦ Θεοῦ. Εἶναι συχνὰ ἀναζήτηση ταυτότητας, ἀνάγκη ἐλευθερίας, ἀντίδραση σὲ τραύματα ἢ σὲ ἀνεπαρκῆ παρουσίαση τῆς πίστης.
Ἡ λύση δὲν εἶναι ἡ σύγκρουση, ἀλλὰ ὁ διάλογος.
Δὲν εἶναι ὁ φόβος, ἀλλὰ ἡ ἀγάπη.
Δὲν εἶναι ἡ ἐπιβολή, ἀλλὰ ἡ μαρτυρία.
Ὁ ἔφηβος ποὺ λέει «δὲν πιστεύω» ἴσως στὴν πραγματικότητα ρωτᾷ, «Ὑπάρχει κάτι ἀληθινό;»
Καὶ ἡ ἀπάντηση δὲν δίνεται μὲ φωνὴ δυνατή, ἀλλὰ μὲ παρουσία φωτεινή.
Οἱ Πνευματικὲς Ἀνάσες εἶναι μιὰ πρωτοβουλία πνευματικοῦ λόγου καὶ σύγχρονης θεολογικῆς ἔκφρασης. Μέσα ἀπὸ ἄρθρα, ὁμιλίες καὶ ποιητικὸ στοχασμὸ ἐπιχειρεῖται ἕνας διάλογος ἀνάμεσα στὴν παράδοση τῆς Ἐκκλησίας καὶ στὶς ὑπαρξιακὲς ἀναζητήσεις τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου.