Με αφορμή τις γιορτινές μέρες και την αγωνία του μικρομεσαίου Έλληνα καταναλωτή να γεμίσει το γιορτινό του τραπέζι, αποφάσισα να μοιραστώ μαζί σας και να εμβαθύνω κάποιες σκέψεις που κάνω εδώ και μερικά χρόνια.
Πάμε λοιπόν.
Μια έκφραση που χρησιμοποιώ εδώ και χρόνια όταν συναντώ φίλους μέσα στα σούπερ μάρκετ είναι “καταναλώνω άρα υπάρχω“, την οποία όλοι υποδέχονται με χαμόγελα και πειράγματα.
Πόσο όμως πραγματικά σοβαρολογώ, όταν λέω αυτή την έκφραση.
Η ατάκα αυτή αποτελεί μια σύγχρονη, ειρωνική παραλλαγή από την “πρώτη αρχή” της φιλοσοφίας του René Descartes, “cogito, ergo sum” (Σκέφτομαι, άρα υπάρχω).
Ο René Descartes (Καρτέσιος 17ος αι.) υποστήριξε ότι η συνείδηση της ύπαρξής μας (μέσω της σκέψης) είναι η βάση της γνώσης και της ταυτότητάς μας. Το “σκέφτομαι” ήταν η απόδειξη της ύπαρξης. Η έκφραση “καταναλώνω άρα υπάρχω” αντικαθιστά τη σκέψη με την κατανάλωση, υπογραμμίζοντας ότι η ταυτότητα και η αξία του σύγχρονου ανθρώπου ορίζονται μέσω της συμμετοχής του στο σύστημα παραγωγής-κατανάλωσης.
Η φράση αποτελεί κοινωνιολογικό σχόλιο για τη σύγχρονη εποχή, όπου η κατανάλωση (αγαθών, πληροφοριών, εικόνων) γίνεται κεντρικός πυλώνας της ζωής. Το “υπάρχω” δεν συνδέεται πλέον με την αυτογνωσία ή τη λογική, αλλά με την ικανότητα να αγοράζω, να κατέχω ή να συμμετέχω σε μια οικονομική δραστηριότητα. Παραπέμπει σε έννοιες όπως η υλιστική ταυτότητα (π.χ. η αξία μας μετριέται από την περιουσία ή τις μάρκες που αγοράζουμε) και την κριτική του καταναλωτικού πολιτισμού (βλ. Ζαν Μποντριγιάρ, “Η Κοινωνία της Κατανάλωσης”).
Σε έναν κόσμο που προάγει τη συνεχή κατανάλωση, η φράση μπορεί να ερμηνευτεί και ως εκφραστής αλλοτρίωσης: το άτομο υπάρχει μόνο όταν καταναλώνει, χάνοντας τη σύνδεση με βαθύτερες ανθρώπινες αξίες. Επίσης, εγείρει ερωτήματα για την ευτυχία: αν η κατανάλωση είναι πραγματικά η πηγή της ύπαρξής μας ή απλώς μια ψευδαίσθηση πληρότητας.
Η σχέση τώρα μεταξύ του καταναλωτισμού και της μελλοντικής ύπαρξης της ανθρωπότητας είναι πολύπλοκη και διχαστική. Ας ρίξουμε μια ματιά τόσο στους πιθανούς κινδύνους όσο και στις ευκαιρίες που εμπεριέχονται σε αυτή τη σχέση.
Οι σύγχρονες οικονομίες βασίζονται στην αύξηση της κατανάλωσης για ανάπτυξη. Χωρίς αυτήν, μπορεί να προκύψουν ύφεση, ανεργία και κοινωνική αστάθεια. Η παραγωγή, η καινοτομία και οι υπηρεσίες εξαρτώνται από τη ζήτηση των καταναλωτών. Η πίεση για νέα προϊόντα ωθεί την τεχνολογική καινοτομία. Πολλές τεχνολογικές βελτιώσεις, όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, έχουν αναπτυχθεί σε ένα βαθύ καταναλωτικό πλαίσιο.
Ο καταναλωτισμός συχνά συνδέεται με την ταυτότητα και την κοινωνική συμμετοχή. Η έλλειψή του μπορεί να προκαλέσει κενά στην καθημερινή ζωή (αλλαγές στην απασχόληση, στον πολιτισμό κ.ά.).
Τι θα συμβεί όμως στην κοινωνία μας αν προσπαθήσουμε να εξαλείψουμε ή έστω να μειώσουμε τον καταναλωτισμό μας;
Σίγουρα θα υπάρξει μια Περιβαλλοντική Ανάκαμψη. Η μείωση της υπερκατανάλωσης θα μείωνε την εκμετάλλευση φυσικών πόρων, την ρύπανση και τις κλιματικές αλλαγές. Τα εναλλακτικά μοντέλα (π.χ., κυκλική οικονομία, κοινότητες αυτάρκειας) θα ενισχύονταν, με έμφαση στην ποιότητα ζωής και όχι στην ποσότητα. Η μείωση του υλισμού θα μπορούσε να εξισορροπήσει τις ανισότητες, εστιάζοντας σε κοινωνικά αγαθά όπως η εκπαίδευση και η υγεία.
Από την άλλη όμως η απότομη μείωση της κατανάλωσης θα προκαλούσε αναταράξεις σε βιομηχανίες που εξαρτώνται από αυτήν.
Συμφέροντα εταιρειών και κρατών που επωφελούνται από τον καταναλωτισμό θα αντιστεκόταν σε αυτές τις αλλαγές και οι κοινωνίες θα αντιμετώπιζαν προκλήσεις στην επανεξέταση αξιών όπως η απομάκρυνση από τον υλισμό σε πνευματικές ή άλλες κοινωνικές αξίες.
Το ζήτημα δεν είναι τόσο η ύπαρξη ή μη του καταναλωτισμού, αλλά ο τρόπος μετάβασης σε ένα βιώσιμο μοντέλο. Αν η μείωση της κατανάλωσης γίνει χωρίς δομικές αλλαγές όπως το βασικό εισόδημα, η επαναδιανομή του πλούτου κ.ά., θα επιβαρυνθεί ο πληθυσμός. Αντίθετα, αν συνοδεύεται από:
- Αναδιάρθρωση παραγωγής (π.χ., πράσινες τεχνολογίες),
- Επαναπροσδιορισμό της ανάπτυξης (π.χ., μέτρηση ευημερίας μέσω δείκτες ποιότητας ζωής),
- Εκπαίδευση και πολιτισμική αλλαγή (π.χ., απομάκρυνση από τον υλισμό),
τότε η κοινωνία μας θα μπορούσε να εξελιχθεί προς ένα πιο ανθεκτικό μέλλον.
Ο καταναλωτισμός δεν είναι η φυσιολογική προϋπόθεση για την ανθρώπινη ύπαρξη, αλλά είναι συνθετική προϋπόθεση του τρέχοντος οικονομικού συστήματος. Η έλλειψή του δεν θα εξαφάνιζε την ανθρωπότητα, αλλά θα απαιτούσε μια ριζική επανίδρυση των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών δομών. Το μέλλον εξαρτάται από το αν θα μπορέσουμε να διαχειριστούμε αυτήν την μετάβαση με δικαιοσύνη και δημιουργικότητα, ώστε να εξελιχθούμε σε μια κοινωνία δίκαιη και ανθρώπινη χωρίς οι πολίτες της να ζουν με το καθημερινό τους άγχος για την επιβίωση, ώστε ευημερώντας να αναλώνουν την σκέψη τους περισσότερο σε θέματα βελτίωσης και προόδου.
Το “Snack Attack” είναι μια animation ταινία μικρού μήκους που δημιουργήθηκε από τον Andrew Cadelago με θέμα την παρεξήγηση που μπορεί να προέλθει από το καταναλωτικό μας πάθος.