Το 1976 αγόρασα από παλαιοβιβλιοπωλείο το βιβλίο του Μπέρναρ (όπως γράφει) Σω «Ο οδηγός της έξυπνης γυναίκας προς τον σοσιαλισμό και την κεφαλαιοκρατία» σε μετάφραση της Έλλης Λαμπρίδη – μιας πρωτοπόρου γυναίκας – ως έκδοση των Βιβλιακών Καταστημάτων Γ. Η. Καλλέργη, 1929, σελ. 48.
Θα αναφερθώ πολύ σύντομα στον Σω και το έργο του, αφού αφιερώσω το κείμενό μου στην Έλλη Λαμπρίδη (Αθήνα, 9 Ιαν. 1896 – Αθήνα, 28 Ιαν. 1970) που ήταν Ελληνίδα παιδαγωγός, φιλόσοφος, συγγραφέας, βιβλιοκριτικός, αρθρογράφος και μεταφράστρια. Υπήρξε από τους πρωτεργάτες των αγώνων για τα δικαιώματα της γυναίκας.
Ο Tζορτζ Μπέρναρντ Σω (Αγγλικά: George Bernard Shaw, 26 Ιουλίου 1856 – 2 Νοεμβρίου 1950) ήταν Ιρλανδός θεατρικός συγγραφέας που τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1925.
Σε ένα ωραίο άρθρο της Βάνιας Παπανικολάου «Καιροσκόπος ή κοινωνιστής; Η πρόσληψη του George Bernard Shaw από την ελληνική αριστερή διανόηση» βρήκα την εξής παρατήρηση: Ίσως να είχε δίκιο ο Σωτήρης Πατατζής όταν αποφαινόταν ότι «το μεγαλύτερο […] έργο του Μπέρναρ Σω, είναι ο ίδιος ο Μπέρναρ Σω».
Για να δειχθεί η διαπίστωση του Σ. Πατατζή επέλεξα κάποια σημεία (τα εντός εισαγωγικών είναι διατυπώσεις του ίδιου του Σω), από διάφορα κείμενα.
«Δεν ξέρω αν γεννήθηκα τρελός ή ελαφρόμυαλος, η αλήθεια είναι ότι η βασιλεία μου, δεν ήταν του κόσμου τούτου. Ένοιωθα απόλυτα κύριος και αυτεξούσιος μόνο στο βασίλειο της φαντασίας μου και μόνο κοντά στους μεγάλους νεκρούς γνώρισα αληθινή φιλική ατμόσφαιρα».
Από μικρός κατάλαβε τη δύναμη που έχει η μοναξιά που βοηθάει στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας και του χαρακτήρα. «Μεγάλωνε μέσα μου η απόφαση ν’ αγωνιστώ με όλα μου τα μέσα για την καταπολέμηση της δυστυχίας, για την ανακούφιση της τάξεως των φτωχών και πασχόντων». Πίστεψε ότι στη ζωή δεν υπάρχουν μεγάλες ανθρώπινες τραγωδίες αλλά καταστάσεις τραγικοποιημένες από την ανθρώπινη υπερβολή.
Από τον αλκοολισμό του πατέρα, ο γιος κληρονόμησε ακριβώς την αντίθετη στάση, για όλη του τη ζωή. Πίστευε ότι τα σχολεία δεν είναι οίκοι μόρφωσης τόσον, όσο φυλακές, με κλειδοκράτορες τους δασκάλους αλλά και τους ίδιους τους γονείς, με σκοπό να φυλάξουν εκεί τα βλαστάρια τους.
Είχε πολλές ιδιαιτερότητες στη ζωή. «Σώστε τη ζωή σας και πάψτε να τρώτε κρέας. Σκεφτείτε πως ο Ταύρος, που είναι το δυνατότερο ζώο, είναι χορτοφάγος, νομίζω πως αυτό είναι ακαταμάχητο επιχείρημα για τους χορτοφάγους».
Πίστευαν τότε ότι η προσωπικότητά του επηρεαζόταν από τη χορτοφαγία και ότι του έδινε υγεία, διαύγεια πνεύματος και ακμαιότητα. Πολλοί είπαν, ότι εάν ακολουθούσε άλλη διατροφική συνήθεια οι γνώμες του συγγραφέα και η κοσμοθεωρία του θα ήταν τελείως διαφορετικές. Όμως ο Σω τους αποστόμωσε λέγοντας κάποτε «Πως στον κόσμο υπάρχουν εκατομμύρια χορτοφάγοι, αλλά ένας Μπέρναρντ Σω».
Ανέπτυξε ένα επιθετικό κι ενεργητικό στυλ ομιλίας, που είναι φανερό και στα γραπτά του. Ήρθε σ’ επαφή με το Das Kapital (Το Κεφάλαιο) του Καρλ Μαρξ, που τον επηρέασε αρκετά. Ωστόσο, το αντιμετώπιζε κριτικά, πιστεύοντας ότι το προλεταριάτο εκφράζεται κυρίως μέσα από τη συντηρητική πολιτική, σ’ αντίθεση με τη μεσαία κι ανώτερη τάξη, που σηκώνει τη σημαία της επανάστασης και στην οποία ανήκε όχι μόνο ο ίδιος, αλλά κι ο Μαρξ κι οι περισσότεροι ομοϊδεάτες τους. Μαζί με την Μπεατρίς και τον Σίντνεϊ Γουέμπ ίδρυσε το 1884 τη Φαβιανή Εταιρεία. Ήταν μια κίνηση διανοούμενων για την έρευνα, συζήτηση κι έκδοση σοσιαλιστικών ιδεών. Το όνομά της το πήρε από το Ρωμαίο στρατηγό Κουίντο Φάβιο Μάξιμο. Αφιερώθηκε στον αγώνα της μεταμόρφωσης της Βρετανίας σε σοσιαλιστικό κράτος, όχι μέσω επανάστασης, αλλά μέσα από συστηματική πρόοδο και νομοθεσία, που εγκαθιδρύεται με την πειθώ και τη συστηματική εκπαίδευση. Αξίωμά τους ήταν η «αναπόφευκτη βαθμιαία επίλυση».
Η ατομική διαμόρφωση κι ανάπτυξη είναι ο μόνος τρόπος απελευθέρωσης από την καταπίεση κι επιτυγχάνεται με την εκπαίδευση και την ανάπτυξη της ελεύθερης διάκρισης και σκέψης. Η κοινωνική αναμόρφωση στόχευε στην ύπαρξη μιας κοινωνίας όπου οι δυνατότεροι βοηθούν τους πιο αδύνατους…
*
Στη γλώσσα μας, εκτός από τα θεατρικά έργα του Σω και τα πεζά του, κυκλοφορεί το έργο του «Τα κοινωνικά συστήματα – σοσιαλισμός καπιταλισμός φασισμός», σε αρκετές εκδόσεις, περίπου 400 σελίδων. Το βιβλίο που έχω στη διάθεσή μου (του 1929) είναι μία σύντομη παρουσίαση του έργου.
Διαβάζουμε για το έργο «Τα κοινωνικά συστήματα»:
«Στο βιβλίο αυτό ο Σω εξετάζει τα κοινωνικά συστήματα, τον καπιταλισμό, το σοσιαλισμό, το σοβιετισμό, και το φασισμό. Ο λογισμός του κοφτερός σα νυστέρι ανατόμου, μπήγεται βαθιά στο κοινωνικό σώμα.
Απευθύνεται Σω στη γυναίκα – αναγνώστριά του:
“Εύκολα θα μπορούσα να σας παραπέμψω σ’ ένα πλήθος βιβλία που έχουν γραφτεί για το σοσιαλισμό αγαπητή μου κυρία. Από τότε που ο σοσιαλισμός απασχολεί σοβαρά την ανθρωπότητα, πολλά γράφτηκαν και γράφονται γι’ αυτόν. Αλλά θα σας συμβουλέψω να μην διαβάσετε ούτε μια αράδα απ’ αυτά, αν πριν δεν έχετε συνομιλήσει με τις φίλες σας για το πώς θα έπρεπε να κατανέμεται ο πλούτος σε μια χώρα πολιτισμένη, αν πάνω σ αυτό δεν έχετε καταλήξει σ’ ορισμένο συμπέρασμα…” γράφει ο Μπερνάρ Σω.
Ανατέμνει θαρραλέα τα κοινωνικά φαινόμενα, και κάτω από το αδίστακτο φως της κριτικής του δείχνει τα σαπισμένα σπλάχνα του καπιταλισμού, τις αντιφάσεις του, τον παραλογισμό του, την υποδούλωσή του στην κερδοθηρία, την αντιανθρώπινη οικονομική συμπεριφορά του. Στο κεφάλαιο του σοσιαλισμού κηρύσσει την ισότητα σαν μια κοινωνική και λογική ανάγκη. Το κεφάλαιο του σοβιετισμού, το πρόσθεσε μετά από 10 χρόνια, το 1937, καθώς και του φασισμού».
*
Επειδή μιλούμε για τη γυναίκα θα αναφέρω ένα θεατρικό του έργο – γνωστό παγκόσμια και στη χώρα μας – «Ο Πυγμαλίων». Θα μας βοηθήσει ο Χρ. Ι. Στεφανάδης και το κείμενό του «Το σύνδρομο του Πυγμαλίωνα» («Πρώτο θέμα» 1.4.16). Διαβάζουμε:
«Ο Πυγμαλίωνας ήταν ένας μυθικός βασιλιάς της Κύπρου.
Παράλληλα ήταν και γλύπτης. Ο Πυγμαλίωνας κάποτε έφτιαξε μια πολύ όμορφη -τέλεια- γυναίκα από ελεφαντόδοντο, την οποία στη συνέχεια ερωτεύτηκε.
Η αγάπη και η λατρεία του για το δημιούργημά του ήταν τόσο μεγάλες που του συμπεριφερόταν σαν να ήταν ζωντανή γυναίκα. Βλέποντας η Θεά Αφροδίτη το πάθος του για το άψυχο άγαλμα, τον λυπήθηκε και μεταμόρφωσε το έργο τέχνης του Πυγμαλίωνα σε ζωντανή γυναίκα.
Το όνομα που της έδωσε ο βασιλιάς ήταν Γαλάτεια. Ο Πυγμαλίωνας την παντρεύτηκε και μαζί της απέκτησε μία κόρη που την ονόμασε Πάφο.
Το 1912 ο Ιρλανδός συγγραφέας και φιλόσοφος Τζορτζ Μπέρναρντ Σω, βασιζόμενος σε αυτόν τον μύθο, περιγράφει τον δικό του «Πυγμαλίωνα» (Pygmalion), που έγινε και θεατρικό έργο: ένας καθηγητής Φωνητικής, ο Χίγκινς, στοιχηματίζει ότι θα μπορέσει με τη διδασκαλία του να μεταμορφώσει ένα αμόρφωτο κορίτσι, την Ελίζα, που ζει πουλώντας λουλούδια στον δρόμο, σε κυρία της αριστοκρατίας. Μετά από επίπονες προσπάθειες, που επικεντρώνονται περισσότερο στο να τη μάθει να μιλάει σωστά, ο καθηγητής μένει έκπληκτος από το τελικό δημιούργημά του και θέλει να την παντρευτεί. Το 1956 ο «Πυγμαλίωνας» του Σω γίνεται μιούζικαλ που γνωρίζει μεγάλη επιτυχία με τον τίτλο «Ωραία μου κυρία».
Ο συγγραφέας του άρθρου (στο οποίο παραπέμπω) αναλύει με πολύ ενδιαφέροντα τρόπο «πολιτικά» το σύνδρομο του Πυγμαλίωνα ως τις μέρες μας.
*
Θα κλείσουμε την «αναζήτηση» του Μπέρναρντ Σω με μια μικρή επιλογή από τα περίφημα έξυπνα αποφθέγματά του.
– Ιδεολόγος είναι κάποιος που έβαλε σκοπό του να κάνει τον άνθρωπο καλύτερο από την ανθρωπότητα.
– Τέχνη είναι ο μαγικός καθρέφτης που αντανακλά τα αόρατα όνειρά σου σε ορατές εικόνες.
– Ο καλύτερος τρόπος για να δοκιμάσεις την ανατροφή ενός άντρα ή μιας γυναίκας είναι να δεις πώς συμπεριφέρονται σε έναν καυγά.
– Τα χρήματα του βραβείου Νόμπελ είναι το σωσίβιο που πετάνε σε έναν κολυμβητή που έφτασε σώος στην ακτή.
– Ξέρω, άρχισα ως πάθος και κατέληξα ως συνήθεια, όπως όλοι οι σύζυγοι.
– Οι χοντροκομμένες κατηγοριοποιήσεις και οι λανθασμένες γενικεύσεις είναι η κατάρα της οργανωμένης ζωής.