Το άρθρο αυτό το αφιερώνω στην αγαπητή φίλη Σούλα Πρωτόπαπα, η οποία, χαρίζοντάς μου το βιβλίο που θα σας παρουσιάσω, μου άνοιξε ένα κόσμο συναρπαστικό, και συνάμα, επίκαιρο.
Αναφέρομαι στο βιβλίο «Οι βάρβαροι της Ευρώπης 200 – 600 μ.Χ.» του επίτιμου καθηγητή Μεσαιωνικής Ιστορίας στο University College του Δουβλίνου, Έντουαρντ Τζέιμς, στις Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης και σε μετάφραση της Ειρήνης Μητούση.
Διαβάζοντας το βιβλίο θυμήθηκα κάτι που μας έλεγε το 1968 στο μάθημα Φιλοσοφίας ο αγαπητός μου αξέχαστος καθηγητής Γιώργος Μουρέλος: είναι άδικο να λέμε «απολίτιστοι λαοί», είναι λαοί σε άλλη βαθμίδα εξέλιξης.
Στο κείμενό μου θα παραθέσω το κατατοπιστικό κείμενο του Οπισθόφυλλου, στη συνέχεια ένα εργοβιογραφικό σημείωμα για τον συγγραφέα, στο τέλος θα παρουσιάσω κάποιες απόψεις της εκλεκτής Λεύκης Σαραντινού (στο ΔΙΑΣΤΙΧΟ).
«Η περίοδος από τον 3ο ως τον 7ο αιώνα μ.Χ. είναι μια εποχή εξελισσόμενης εθνογένεσης που μεταμορφώνει την όψη του “ρωμαϊκού κόσμου” και οδηγεί στην εμφάνιση της μεσαιωνικής Ευρώπης. Ο κύριος συντελεστής αυτού του μετασχηματισμού είναι οι μετακινήσεις ή εισβολές, ανάλογα με την ερμηνεία, μιας πανσπερμίας λαών -από τους υπερβόρειους Πίκτους και Σκότους, τους Γότθους, τους Κέλτες, τους Φράγκους, τους Σάξονες, τους Σλάβους, τους Αβάρους και τους Ούννους, έως άλλους λιγότερο ή καθόλου γνωστούς, όπως οι Έρουλοι, οι Σαρμάτες ή οι Οτ γκάγκα- που οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι τούς αποκαλούσαν “βαρβάρους”, είτε με την έννοια του “μη Έλληνα” ή του “μη Ρωμαίου” είτε, κυρίως, με την υποτιμητική σημασία του “απολίτιστου”.
Ο Έντουαρντ Τζέιμς επιλέγει συνειδητά να χρησιμοποιήσει τον συμπεριληπτικό όρο “βάρβαρος” αποκαθαίροντάς τον από τις υποτιμητικές του συνδηλώσεις. Συνδυάζοντας τις ιστορικές πηγές με τα αρχαιολογικά τεκμήρια, επικεντρώνεται στους ίδιους τους βαρβάρους προσεγγίζοντάς τους όχι ως απρόσωπες ορδές που επέφεραν την πτώση ενός μεγάλου πολιτισμού αλλά ως άτομα και ομάδες που είχαν να επιδείξουν τον δικό τους πολιτισμό και τα δικά τους επιτεύγματα.
Ένα καίριο θέμα που διατρέχει το βιβλίο είναι ο τρόπος με τον οποίο η ιστορία των βαρβάρων έχει παρερμηνευθεί και χρησιμοποιηθεί για να προωθήσει τους στόχους του σύγχρονου εθνικισμού στην Ευρώπη. Ο Έντουαρντ Τζέιμς θέτει συνειδητά στο στόχαστρό του τους εθνικιστικούς μύθους και ανατρέπει τις απλουστευτικές διχοτομίες ανάμεσα στη “βαρβαρότητα” και στον “πολιτισμό”, που οδηγούν σε μονοσήμαντες ερμηνείες της ιστορίας και του κόσμου».
Ο EDWARD F. JAMES ( Έντουαρντ Φ. Τζέιμς, γενν. στην Αγγλία, στο Σόλιχαλ του Ουώρικσερ, το 1947) είναι επίτιμος καθηγητής Μεσαιωνικής Ιστορίας στο University College του Δουβλίνου. Έπειτα από σπουδές στην Οξφόρδη, δίδαξε στο Δουβλίνο και στο Γιορκ, ενώ έλαβε τη θέση του καθηγητή και στο πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ. Πολυγραφότατος, πέρα από τους Βαρβάρους της Ευρώπης (Europe’s Barbarians, AD 200–600, 2009), μία από τις σημαντικότερες συνθετικές προσεγγίσεις στο ιστορικό ζήτημα των βαρβάρων, έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, τα έργα Britain in the First Millennium (2001), The Franks (1988), Gregory of Tours: Life of the Fathers (1985) κ.ά., καθώς και πλήθος άρθρα για την αρχαιολογία, την τέχνη και την ιστορία της πρώιμης μεσαιωνικής Ευρώπης. Παράλληλα, ως ενθουσιώδης οπαδός της επιστημονικής φαντασίας και της λογοτεχνίας του φανταστικού, έχει δημοσιεύσει βραβευμένες μελέτες για την ιστορία του είδους.Το 2017 η Διεθνής Ένωση για το Φανταστικό στις Τέχνες τον τίμησε με το Distinguished Scholarship Award.
Η Λεύκη Σαραντινού σε άρθρο της αναφέρεται στο παρουσιαζόμενο βιβλίο. Τα τελευταία χρόνια έχει έντονη παρουσία γράφοντας και δημοσιεύοντας, διδάσκοντας παράλληλα μουσική, δημιουργική γραφή και ιστορία. Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1984, κατοικεί μόνιμα στην Κομοτηνή. Αποφοίτησε από το Tμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, έχει πάρει δίπλωμα κλαρινέτου, Αρμονίας και Αντίστιξης, ενώ έχει κάνει σπουδές στο πιάνο, το κλασικό τραγούδι και σε διάφορες ξένες γλώσσες. Αναφέρω τα παραπάνω στοιχεία, για να φανεί καλύτερα το πλατύ πνεύμα με το οποίο βλέπει τα θέματα.
Συμφωνώ μαζί της ότι «Το θέμα του βιβλίου, εκτός από εξαιρετικά ενδιαφέρον, είναι συγχρόνως και αρκετά επίκαιρο, αν σκεφτεί κανείς την άνοδο που γνωρίζει ο εθνικισμός στην Ευρώπη στις μέρες μας και τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία των βαρβάρων παρερμηνεύτηκε, προκειμένου να εξυπηρετήσει τους στόχους του σύγχρονου εθνικισμού».
Όσον αφορά το περιεχόμενο του βιβλίο τονίζει πως «Η περίοδος της Ύστερης Αρχαιότητας και του Πρώιμου Μεσαίωνα είναι για την Ευρώπη περίοδος μεγάλων αναταραχών. Η άλλοτε πανίσχυρη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έπνεε τα λοίσθια, ο χριστιανισμός κέρδιζε σταδιακά έδαφος εναντίον του παγανισμού και ένα πλήθος γερμανικών λαών –οι αποκαλούμενοι «βάρβαροι»– κατέκλυζε τα σύνορα της Αυτοκρατορίας. Η εποχή αυτή, η χρονική περίοδος δηλαδή από τον 3ο ως τον 7ο μεταχριστιανικό αιώνα, είναι γνωστή ως η εποχή της μεγάλης μετανάστευσης των λαών, αφού οδήγησε στην εγκατάσταση αλλοεθνών και ξένων προς τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πληθυσμών σε ολόκληρη την Ευρώπη».
Εκτός από τα καθαρώς ιστορικά γεγονότα που αναφέρονται στις επιμελημένες σελίδες του έργου, σημειώνουμε – όπως και η Λεύκη Σαραντινού – ότι ο Έντουαρντ Τζέιμς στο βιβλίο μιλά επίσης για την κοινωνική οργάνωση, τα ταφικά έθιμα, τους νόμους τους, στα συστήματα γραφής τους και στον εκχριστιανισμό τους.
Ευχαριστώ τον Έντουαρντ Τζέιμς, τη Λεύκη και τη Σούλα για το συναρπαστικό τούτο έργο.