Η δημοκρατία δεν πεθαίνει απότομα, δεν γκρεμίζεται με κραυγές, δεν καταρρέει με θεαματικές συγκρούσεις. Πεθαίνει αργά, μέσα σε γραφεία που κλείνουν πόρτες, σε επιτροπές που συνεδριάζουν σιωπηλά, σε νόμους που περνούν χωρίς να τους προσέξει κανείς. Πεθαίνει όταν η εξουσία μαθαίνει να κρύβεται πίσω από τη λέξη ασφάλεια και να τη χρησιμοποιεί ως άλλοθι για να περιορίζει δικαιώματα που κάποτε θεωρούσαμε αδιαπραγμάτευτα. Η ασφάλεια γίνεται το νέο ιερό, ένα πρόσχημα που επιτρέπει την παρακολούθηση, την καταγραφή, την επιτήρηση, την αργή αλλά σταθερή συρρίκνωση της ιδιωτικότητας.
Την ίδια στιγμή η αναξιοκρατία απλώνεται σαν σκιά πάνω από τους θεσμούς. Θέσεις ευθύνης δίνονται όχι στους άξιους αλλά στους αρεστούς, όχι στους ικανούς αλλά στους χρήσιμους για την εκάστοτε εξουσία. Ο πολίτης βλέπει την προσπάθειά του να ακυρώνεται από ένα σύστημα που ανταμείβει τη διασύνδεση και όχι την αξία. Και όταν η αναξιοκρατία γίνεται κανόνας, η δημοκρατία χάνει το ηθικό της θεμέλιο, γιατί δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία χωρίς ίσες ευκαιρίες, χωρίς αξιολόγηση, χωρίς δικαιοσύνη.
Και σαν να μην έφτανε αυτό, η δικαιοσύνη συχνά λειτουργεί με δύο μέτρα. Όταν ο απλός πολίτης βρίσκεται αντιμέτωπος με τον νόμο, η διαδικασία είναι αυστηρή, αμείλικτη, αδιάλλακτη. Όταν όμως στο εδώλιο βρίσκεται πολιτικό πρόσωπο, η ίδια δικαιοσύνη μοιάζει να μαλακώνει, να καθυστερεί, να ξεχνά. Η ισονομία γίνεται μια ωραία λέξη που χρησιμοποιείται σε ομιλίες αλλά σπάνια εφαρμόζεται στην πράξη. Και όταν η δικαιοσύνη δεν είναι ίδια για όλους, τότε δεν είναι δικαιοσύνη, είναι προνόμιο.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ο πολίτης κινδυνεύει να χάσει όχι μόνο τα δικαιώματά του αλλά και την πίστη του ότι μπορεί να αλλάξει κάτι. Η μεγαλύτερη ήττα της δημοκρατίας δεν είναι η καταπάτηση των θεσμών, αλλά η στιγμή που ο άνθρωπος παύει να πιστεύει ότι η φωνή του έχει δύναμη. Η στιγμή που συνηθίζει την επιτήρηση, αποδέχεται την αναξιοκρατία, ανέχεται την αδικία. Η στιγμή που παραιτείται.
Όμως η δημοκρατία δεν σώζεται από κυβερνήσεις, σώζεται από ανθρώπους. Και η ευθύνη δεν είναι συλλογική, είναι βαθιά προσωπική. Αν θέλουμε μια κοινωνία που να σέβεται τον πολίτη, τότε ο πολίτης πρέπει πρώτα να σεβαστεί τον εαυτό του.
Ατομικές δράσεις που έχουν πραγματικό βάρος.
Να ενημερωνόμαστε από πολλές πηγές και να μην αφήνουμε κανέναν να σκέφτεται για εμάς, να απαιτούμε διαφάνεια σε κάθε επίπεδο, από τον δήμο μέχρι το κοινοβούλιο, να στηρίζουμε αξιοκρατικές πρακτικές στον χώρο εργασίας μας και να αντιστεκόμαστε σε κάθε μορφή εύνοιας, να συμμετέχουμε ενεργά στις διαδικασίες, στις εκλογές, στις δημόσιες διαβουλεύσεις, στις συλλογικές πρωτοβουλίες, να υπερασπιζόμαστε τον αδύναμο όταν η δικαιοσύνη τον αγνοεί, να μιλάμε όταν οι άλλοι σωπαίνουν, γιατί η σιωπή είναι το πιο επικίνδυνο δώρο που μπορούμε να κάνουμε στην εξουσία
Η δημοκρατία δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα, είναι μια καθημερινή πράξη. Και αν σήμερα βλέπουμε τους θεσμούς να συρρικνώνονται, τότε η απάντηση δεν βρίσκεται σε κάποιο μακρινό σχέδιο, αλλά σε κάθε μικρή επιλογή που κάνουμε. Η κοινωνία μας θα βαδίσει εκεί όπου θα την οδηγήσει το θάρρος ή ο φόβος μας. Και το ερώτημα δεν είναι πού πάμε, αλλά ποιοι θέλουμε να είμαστε όταν φτάσουμε εκεί.