Αναζητώντας έννοιες και συμβολισμούς στο Δίχτυ (Under the Net) της Iris Murdoch.
Σε μια εποχή όπου τα μυθιστορήματα συχνά επαναπαύονται σε προβλέψιμες φόρμες και ασφαλείς αφηγήσεις, το έργο της Iris Murdoch (Άιρις Μέρντοχ) αναδύεται σαν ένα σπάνιο και πολύπλευρο πρίσμα που φωτίζει τα αμφίσημα βάθη της ανθρώπινης ψυχής. Το «Μέσα στο Δίχτυ» (Under the Net, 1954), το πρώτο της μυθιστόρημα, αποτελεί όχι μόνο ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα της λογοτεχνικής της δεινότητας, αλλά και ένα θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε μια από τις πιο πολυσχιδείς συγγραφικές πορείες του 20ού αιώνα.
Γεννημένη το 1919 στο Δουβλίνο, η Iris Murdoch έζησε ανάμεσα σε δύο κόσμους: εκείνον της φιλοσοφίας και εκείνον της λογοτεχνίας. Σπούδασε Κλασικές Σπουδές και Φιλοσοφία στην Οξφόρδη και εργάστηκε ως λέκτορας φιλοσοφίας, μελετώντας σε βάθος τον Πλάτωνα, τον Σαρτρ και τον Βιτγκενστάιν. Η διαλεκτική της σκέψης της δεν περιορίστηκε στα δοκίμια και τις πανεπιστημιακές αίθουσες· ενσωματώθηκε οργανικά στα μυθιστορήματά της, τα οποία αντιμετώπιζε όχι ως απόδραση από την πραγματικότητα, αλλά ως τρόπο αναστοχασμού πάνω στην ηθική, την αγάπη, την ελευθερία και την αυταπάτη.
Το «Μέσα στο Δίχτυ» παρακολουθεί τις περιπέτειες του Τζέικ Ντόνογκιου, συγγραφέα και μεταφραστή, καθώς περιφέρεται σε ένα Λονδίνο γεμάτο ιδιόρρυθμους χαρακτήρες, φιλοσοφικούς διαξιφισμούς και υπαρξιακές συγκρούσεις. Το νήμα της αφήγησης δεν είναι απλώς η εξωτερική δράση, αλλά η εσωτερική πάλη του ήρωα με τις έννοιες της ειλικρίνειας, της επιθυμίας και της αυθεντικότητας. Το δίκτυο στο οποίο παγιδεύεται δεν είναι μόνο κοινωνικό ή επαγγελματικό, είναι το δίκτυο των ιδεών, των λέξεων, των προκαταλήψεων που υφαίνει γύρω του ο νους του ανθρώπου.
Την δεκαετία του 1950 την Βρετανία την χαρακτήριζε μια υπόγεια υπαρξιστική αγωνία. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η αίσθηση ότι οι μεγάλες αφηγήσεις είχαν καταρρεύσει δημιούργησε ένα κλίμα πνευματικού κενού. Η Murdoch, επηρεασμένη από τη γαλλική φιλοσοφία αλλά ταγμένη σε μια πλατωνική μεταφυσική του Καλού, ήρθε για να αντιπαρατεθεί στον ατομικισμό και τον σχετικισμό. Το έργο της και ιδιαίτερα το «Μέσα στο Δίχτυ», φέρει την πρόθεση να επαναφέρει μια ηθική μέσα από το σκότος της αβεβαιότητας.
Η Murdoch δεν προσφέρει στον αναγνώστη της ήρωες ολοκληρωμένους ή ηθικά «καθαρούς». Ο Τζέικ είναι ένας χαρακτήρας σε συνεχή μετατόπιση. Αντιφατικός, γεμάτος ψευδαισθήσεις, ευφυής αλλά και άβουλος, που γίνεται το μέσο μέσα από το οποίο ξετυλίγεται το ερώτημα της αυθεντικότητας. Η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο δίνει πρόσβαση στις παλινδρομήσεις και τις ρηγματώσεις της συνείδησής του, κάνοντάς μας να αμφισβητούμε την ίδια την αξιοπιστία της αυτογνωσίας.
Η συγγραφέας γράφει με κομψότητα και διαύγεια, αλλά πίσω από την απλότητα της πρόζας της κρύβεται ένα πολυστρωματικό σύστημα νοημάτων. Οι διάλογοι, συχνά με χιουμοριστικό ή σατιρικό τόνο, ενσωματώνουν υπαρξιακούς προβληματισμούς χωρίς να εκπίπτουν σε διδακτισμό. Το παράλογο χιούμορ, η λεπτή ειρωνεία αποτελούν εργαλεία αποδόμησης της βεβαιότητας. Δεν είναι τυχαίο που το «Μέσα στο Δίχτυ» θεωρείται από πολλούς κριτικούς ένα από τα πιο ελαφρά μυθιστορήματα της Murdoch, αλλά αυτό το «βάθος» είναι που το καθιστά διαχρονικό.
Iris Murdoch (1919-1999)
Ένα από τα βασικά φιλοσοφικά θέματα που αναδύονται στο μυθιστόρημα είναι η δυσκολία της επικοινωνίας και η σχετικότητα της αλήθειας. Οι χαρακτήρες δεν μιλούν μόνο για να επικοινωνήσουν, αλλά για να κρυφτούν. Η γλώσσα είναι άλλοτε γέφυρα και άλλοτε εμπόδιο. Ο τίτλος μετατρέπεται σε αλληγορία για τον τρόπο που οι έννοιες, όπως η αγάπη, η φιλία, η τέχνη, παγιδεύονται σε λέξεις που τις καθιστούν τελικά απρόσιτες. Η Murdoch αρνείται να παραδώσει έναν κόσμο απλών απαντήσεων. Αντίθετα, αποκαλύπτει έναν κόσμο γεμάτο ίχνη, υπονοούμενα και ηθικές διακυμάνσεις.
Στο δοκίμιό της «Η κυριαρχία του Καλού» (The Sovereignty of Good) η Murdoch υποστήριξε ότι η τέχνη και ιδιαίτερα το μυθιστόρημα, οφείλει να είναι ένα ηθικό εγχείρημα. Όχι με την έννοια του διδακτισμού, αλλά ως τρόπος να δει κανείς τον άλλο με ακρίβεια και αγάπη. Στο «Μέσα στο Δίχτυ», αυτή η πρόθεση διαπερνά κάθε σελίδα. H προσπάθεια του Τζέικ να κατανοήσει τον εαυτό του και τους άλλους είναι μια σισύφεια αλλά αναγκαία διαδικασία. Μέσα από αυτήν, η Murdoch μας προκαλεί να εγκαταλείψουμε τα σχήματα και τις εύκολες βεβαιότητες.
Παρότι το βιβλίο γράφτηκε το 1954, γιατί θα πρέπει κάποιος να το διαβάσει σήμερα;
Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία έχει αντικαταστήσει τη γνώση και η ταχύτητα τη στοχαστικότητα, το βιβλίο αυτό είναι μια πράξη αντίστασης. Δεν διαβάζεται γρήγορα· απαιτεί προσοχή, υπομονή και ευαισθησία. Ανταμείβει τον αναγνώστη με έναν βαθύ στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση, ενώ ο αναγνώστης κερδίζει:
- Την απόλαυση μιας καλογραμμένης, πυκνής και ταυτόχρονα χιουμοριστικής πρόζας.
- Μια βιωματική κατανόηση των φιλοσοφικών διλημμάτων της μεταπολεμικής εποχής.
- Έναν καθρέφτη για τη δική του υπαρξιακή αγωνία.
- Έναυσμα για προσωπικό στοχασμό γύρω από την αγάπη, τη φιλία, την τέχνη και την ηθική.
Κλείνοντας, το «Μέσα στο Δίχτυ» δεν είναι απλώς ένα μυθιστόρημα, αλλά είναι ένας τρόπος να δούμε τον κόσμο ξανά, μέσα από τις ρωγμές και τις σκιές του.
Είναι ένα έργο που, παρά τη φαινομενική του απλότητα, δεν μας αφήνει να ξεχάσουμε ότι η αλήθεια είναι πάντα πιο σύνθετη απ’ ό,τι φαίνεται, και ότι το καθήκον της λογοτεχνίας δεν είναι να απαντά, αλλά να ρωτά ξανά και ξανά. Και αυτό ακριβώς κάνει η Iris Murdoch, με επιμονή, σοφία και μια σπάνια αγάπη για την ανθρώπινη ψυχή.