Μια σκέψη βασισμένη στις εργασίες/μελέτες/βιβλία των Eric Hazan (Balzac’s Paris: The City as Human Comedy), Victoria Baena (Altars of Novelty and Profit) και Aner Preminger (The Human Comedy of Antoine Doinel: From Honoré de Balzac to François Truffaut).
Περισσότερο από έναν αιώνα πριν, ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ (Honoré de Balzac, 1799-1850) άρχισε να χτίζει ένα κολοσσιαίο οικοδόμημα λέξεων και χαρακτήρων, που έμελλε να ονομαστεί “Η Ανθρώπινη Κωμωδία” (La Comédie humaine). Με φιλοδοξία παρόμοια με αυτήν του Δάντη, αλλά με τα υλικά της καθημερινότητας, ο Μπαλζάκ σκιαγράφησε την ανθρώπινη ψυχή σε όλες της τις εκφάνσεις, από τη μιζέρια μέχρι τον μεγαλόπνοο ιδεαλισμό, από την απληστία μέχρι τη θυσία. Σήμερα, σε μια εποχή υπερπληροφόρησης (κακοπληροφόρησης), τεχνολογικού θριάμβου και υπαρξιακής σύγχυσης, το έργο του όχι μόνο δεν ξεθωριάζει, αλλά καθρεφτίζει με οξυδέρκεια την ψυχολογία και τα διλήμματα του σύγχρονου ανθρώπου.
Ο Μπαλζάκ έγραφε με την ακρίβεια ενός στατιστικολόγου και τη διαίσθηση ενός ψυχολόγου. Στα 91 του μυθιστορήματα και νουβέλες, ανέπτυξε περίπου 2.500 χαρακτήρες, πολλοί εκ των οποίων επανεμφανίζονται σε διαφορετικά έργα. Με αυτή την τεχνική, δημιούργησε ένα κοινωνικό σύμπαν, ένα λεγόμενο “data set” χαρακτήρων, που διατρέχουν το σύνολο των κοινωνικών τάξεων της Γαλλίας της εποχής του.
Αν ζούσε σήμερα, πιθανότατα θα ήταν φανατικός παρατηρητής των social media. Εκεί, όπως και στα μυθιστορήματά του, οι άνθρωποι εκθέτουν τις επιθυμίες, τους φόβους και τις ψευδαισθήσεις τους. Οι αναρτήσεις του Facebook, τα stories του Instagram, τα βιογραφικά του LinkedIn είναι οι σύγχρονες επιστολές, οι εμπορικές δοσοληψίες και οι κοινωνικές χειραψίες των χαρακτήρων του Μπαλζάκ εκείνης της εποχής.
Ας δούμε έναν από τους πιο εμβληματικούς χαρακτήρες του, τον Ευγένιο ντε Ραστινιάκ. Νεαρός, φιλόδοξος, προερχόμενος από την επαρχία, ο Ραστινιάκ προσπαθεί να αναρριχηθεί στην παριζιάνικη κοινωνία με κάθε κόστος. Η περίφημη φράση του «À nous deux maintenant!» (Τώρα οι δυο μας, Παρίσι!) προδίδει την αλαζονεία και την αποφασιστικότητά του.
Ο σημερινός Ραστινιάκ είναι ο influencer ή ο νεαρός startupper που έρχεται στην πρωτεύουσα (ή εισχωρεί στο διαδίκτυο) με όνειρα, κυνισμό και στρατηγική. Χρησιμοποιεί το image-building και το storytelling, όχι τη λογοτεχνία, για να φτάσει στον στόχο του. Όπως και ο ήρωας του Μπαλζάκ, είναι προϊόν του συστήματος αλλά και εκφραστής της επιθυμίας να το ξεπεράσει.
Οι γυναίκες του Μπαλζάκ είναι πιο σύνθετες, αλλά συχνά παγιδευμένες και πιο στρατηγικές. Η δούκισσα ντε Λανζέ, η κυρία ντε Μερτέιγ, η Εστέρ Γκομπσέκ, όλες μοχθούν σε ένα ανδροκρατούμενο σύστημα, χρησιμοποιώντας τη νοημοσύνη, τον αισθησιασμό ή την απελπισία ως εργαλεία επιβίωσης.
Σήμερα, η γυναίκα του Μπαλζάκ θα ήταν ίσως σύμβουλος branding, χειρίστρια πολλαπλών ταυτοτήτων σε πλατφόρμες, influencer ή ακόμα και μια “ανώνυμη” φωνή με επιρροή. Ο αγώνας για επιβίωση και έκφραση μέσα σε έναν κόσμο που συνεχίζει να απαιτεί από τις γυναίκες αντιφατικούς ρόλους, συνεχίζει και παραμένει.
Η Ανθρώπινη Κωμωδία δεν είναι μόνο ένα έργο κοινωνικής παρατήρησης, είναι μια χαρτογράφηση των συναισθημάτων ως εμπορεύσιμων αγαθών. Η αγάπη, η φιλία, η αφοσίωση, ακόμα και η συγγένεια, μετατρέπονται συχνά σε συναλλακτικά μεγέθη.
Στον 21ο αιώνα, η οικονομία των συναισθημάτων έχει μετουσιωθεί σε “like”, σε shares, σε συνδρομές. Τα dating apps, τα reality shows, ακόμα και το storytelling των διαφημίσεων, αξιοποιούν αυτό που ο Μπαλζάκ είχε εντοπίσει, “η ανθρώπινη καρδιά σπανίως κινείται ανεξάρτητα από το κοινωνικό και οικονομικό της περιβάλλον”.
Ο Μπαλζάκ, αν και συχνά συντηρητικός, υπήρξε οξύτατος κριτής της κοινωνικής ανισότητας. Οι χαρακτήρες του υποφέρουν ή ακμάζουν ανάλογα με την οικονομική τους κατάσταση, αλλά ο συγγραφέας δεν χαρίζεται ούτε στους πλούσιους ούτε στους φτωχούς.
Σήμερα, το χάσμα μεταξύ τάξεων παραμένει, απλά αλλάζει μορφή. Η “ψηφιακή αριστοκρατία” των εταιριών τεχνολογίας και των πλατφορμών δημιουργεί νέες μορφές αποκλεισμού, ενώ οι χρήστες-καταναλωτές συχνά λειτουργούν σαν τους ήρωες του Μπαλζάκ, με όνειρα ευημερίας, παγιδευμένοι σε ένα σύστημα που ορίζει τις επιθυμίες τους.
Εάν κάτι κάνει την Ανθρώπινη Κωμωδία διαχρονική, είναι η ικανότητα του Μπαλζάκ να κατανοεί τον άνθρωπο πέρα από τις περιστάσεις του. Η φιλοδοξία, η μοναξιά, η ανάγκη για αποδοχή, ο φόβος του θανάτου, αυτά είναι στοιχεία που δεν αλλάζουν, ακόμα κι αν αλλάξουν τα μέσα έκφρασής τους.
Ο Μπαλζάκ παρατηρούσε τους χαρακτήρες του με συμπόνια, αλλά και με αυστηρότητα. Το ίδιο απαιτεί και από εμάς, να κοιτάξουμε δηλαδή κατάματα τις δικές μας επιθυμίες, τις εμμονές και τις προσδοκίες που καθορίζουν τη ζωή μας.
Η Ανθρώπινη Κωμωδία δεν είναι ένα κείμενο που ανήκει στο παρελθόν. Είναι ένας καθρέφτης που, αν τολμήσουμε να κοιτάξουμε μέσα του, θα δούμε όχι μόνο τον 19ο αιώνα, αλλά και τον δικό μας. Οι μάσκες, οι ρόλοι, τα κίνητρα παραμένουν οικεία. Το μόνο που αλλάζει είναι τα σκηνικά.
Σε έναν κόσμο που αναζητά διαρκώς την αυθεντικότητα αλλά συχνά την εμπορεύεται, ο Μπαλζάκ παραμένει ένας επίκαιρος οδηγός για την κατανόηση της ψυχής και του συστήματος που την περιβάλλει.
Γιατί, τελικά, η ανθρώπινη ψυχή δεν είναι ούτε ρετρό ούτε ψηφιακή.
Είναι απλώς… ανθρώπινη.