Κωστής Παλαμάς και Κώστας Βάρναλης: σχέσεις ειλικρίνειας και σεβασμού| Πολύ ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση του μεγαλύτερου Κωστή Παλαμά με τον νεότερο Κώστα Βάρναλη. Σε δημοσιεύσεις και άρθρα διάφορα αποδεικνύεται η εκτίμηση μεταξύ των δύο δημιουργών που ήταν αμοιβαία και διαρκής.
Στο πρώτο μέρος του κειμένου μου θα αναφερθώ στη στάση του Παλαμά έναντι του Βάρναλη, ενώ στο δεύτερο μέρος εξετάζεται η στάση του Βάρναλη έναντι του Παλαμά.
Α. Ο Παλαμάς έναντι του Βάρναλη
Σε δύο παλιότερες εργασίες μου, υπάρχουν αρκετά στοιχεία, που δε θα τα επαναλάβω. Συγκεκριμένα, στο άρθρο μου «Η θέση του Κώστα Βάρναλη στις Ιστορίες της νεοελληνικής λογοτεχνίας» στηρίζομαι στο βιβλίο της Βενετίας Αποστολίδου “Ο Κωστής Παλαμάς ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας” (εκδ. Θεμέλιο, 1992) και παρουσιάζεται η γενική θετική στάση του Κωστή Παλαμά. Στο άρθρο μου εξάλλου «Η ποιητική αφετηρία του Κώστα Βάρναλη και ο Μενέλαος Λουντέμης» αναφέρεται η αποστολή από το νεαρό Βάρναλη το 1904 στον Παλαμά της χειρόγραφης ποιητικής συλλογής του «Πυθμένες», περιέχεται το σημείωμα του Βάρναλη που τη συνόδευε, καθώς και η απάντηση του Παλαμά.
Σε τούτη την εργασία θα παρουσιάσουμε μία επιστολή του Κωστή Παλαμά που περιέχεται στην έκδοση του περιώνυμου έργου του Κώστα Βάρναλη «Η αληθινή απολογία του Σωκράτη»(Κέδρος, τρίτη έκδοση, 1975) και αναφέρεται σε διάφορα θέματα.
24/3/32
Φίλε Βάρναλη,
[…] Μα είναι κάτι άλλο. Τώρα καθαρότερα το καταλαβαίνω με την Αληθινή Απολογία του Σωκράτη σου. Δ έ ο ς. […] Και λοιπόν με τον Σωκράτη σου νομίζω, πως φαίνεται καθαρότερα η δύναμη σου και η χάρη σου. Μην ξεχνάς, χρόνια τώρα, πως, νεαρότατος, σ’ εμένα πρωτοήρθες για να μου εμπιστευθείς τα πρώτα σου στιχουργικά δοκίμια. Τα φυλάγω ακόμα χειρόγραφα και αναχωρώντας από τη θετική αυτή πηγή μπορώ να μετρήσω καλύτερ’ από άλλους τα βήματα και την προκοπή σου στην ποίηση, που αυτή μονάχα μ’ ενδιαφέρει. […] Αλλά με τα πεζά σου ή με τον στίχο σου ξέρεις να κρατιέσαι γερά. Η γλώσσα σου εξαίσια στην καλλιτεχνική εφαρμογή μιας αρχής, που της αμφισβητώ, τώρα με την πρεσβυτική πείρα μου, πάντ’ απόλυτη την αλήθεια της – και μ’ όλο το παράδειγμα της επιτυχίας της μέσα στον στίχο – στον πεζό μας λόγο. Η αρχαιογνωσία σου όσο κι αν είναι ανακατεμένη με τη σάτιρά σου ξεμυτίζει αξιόλογη. Διαβάζοντάς σε σημείωσα στο περιθώριο κάπου: Η αρχαιογνωσία μαζί με την κοροϊδία χορεύουν τον καρσιλαμά. Α! η κοροϊδία! της απευθύνεις καλέσματα συγκινητικά. Είναι η Μούσα σου. Ο υπαινιγμός και ο αναχρονισμός. Συγχρονίζονται. Δυο θεράποντες του τεχνίτη υπάκουοι κάνουν ένα επαναστατικό δαιμόνιο. Κάνουν τον Σωκράτη, από αρχαίο μοντέρνο, χωρίς μήτε του αρχαϊσμού να κακοφαίνεται μήτε ο μοντερνισμός να ζημιώνεται. Προστατεύει και τους δύο ο λυρισμός. […] Και γενικότερα, είναι μια φράση σου: «Από την καβαλίνα του δρόμου στην κορφή της διπλανής ροδακινιάς». Τέτοιος είναι ο δρόμος σου και τα τριγυρίσματά σου. Δεν σε ταράζουν τ’ ακάθαρτα του δρόμου, γιατί λυτρώνεσαι στην κορφή της ροδακινιάς. Αλλά κακοσυνηθισμένος, από την κορφή ξαναγυρίζεις στη λάσπη. Με τα γραμμένα σου μου φαίνεται, πως δυο κλίκες ζεσταίνεις, εκείνους, που θέλουνε να σ’ αφορίσουν, κ’ εκείνους, που θα ζητάνε να σε φιλήσουν. Είναι και μια τρίτη, που τα αισθάνεται και τα δυο διαβάζοντάς σε, όσο κι αν τέτοιο αίσθημα μπερδεύει. Λοιπόν με συγχωρείς, που αργά σου αποκρίνομαι για το στάλσιμο της Αληθινής απολογίας του Σωκράτη σου, ευχαριστώντας σε με λόγια, που μπορεί να μη σου λένε τίποτε.
ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ
[penci_related_posts dis_pview=”yes” dis_pdate=”no” title=”Ο Κωστής Παλαμάς, οι Αρχαίοι και το Βυζάντιο” background=”#eee” border=”” thumbright=”no” number=”1″ style=”grid” align=”none” withids=”8520″ displayby=”recent_posts” orderby=”rand”]
Γίνεται φανερό από την επιστολή αυτή του Παλαμά πόσο εκτιμούσε το έργο του Βάρναλη, το ποιητικό αλλά και το πεζογραφικό. Παρά την υπερβολή (Δέος!) αναδεικνύεται η διαρκής εκτίμηση και – θα έλεγα – σεβασμός και αγάπη στον νεότερο. Ο μεγάλος και καταξιωμένος δημιουργός δε νιώθει ανασφάλεια ούτε φοβάται μήπως τον εκτοπίσουν οι νεότεροι. Η αίσθηση αυτή είναι διαρκής για κάποιον που μελετά τα παλαμικά κείμενα. Ακόμη και στην περίπτωση ιδεολογικής διαφοράς – όπως συμβαίνει με τον Βάρναλη – ο Παλαμάς είναι
όχι μόνο ειλικρινής αλλά και θερμός.
Β. Ο Βάρναλης έναντι του Παλαμά
Ο Κώστας Βάρναλης μιλά για τη σχέση του με τον Κωστή Παλαμά σε επιφυλλίδες που δημοσιεύθηκαν το 1935 στην εφημερίδα Ανεξάρτητος, που τώρα περιέχονται στον τόμο Φιλολογικά Απομνημονεύματα (Κέδρος, 1980 – επιμέλεια Κ.Γ.Παπαγεωργίου). Επίσης, στον δεύτερο τόμο του έργου «Αισθητικά – Κριτικά» (Κέρδος, 1958) περιέχονται τρία κείμενα για τον Παλαμά – αυτά κυρίως θα παρουσιάσουμε στη συνέχεια.
Στις επιφυλλίδες του 1935 γίνεται εκτενής αναφορά στο κίνημα του Δημοτικισμού, όπου ο Παλαμάς έχει κυρίαρχη θέση. Αναφέρονται οι πρώτες δημοσιεύσεις του Βάρναλη στην Αθήνα, η έκδοση του περιοδικού «Ηγησώ», καθώς και η γνωριμία του με τον Παλαμά.
Στα Αισθητικά – Κριτικά, το πρώτο κείμενο (σελ. 154 – 156) γράφτηκε στις μέρες που πέθανε ο Παλαμάς, 8 Μαρτίου 1943, το δεύτερο κείμενο επιγράφεται «Πώς τονε γνώρισα» (σελ. 156 – 158) και το τρίτο εκτενέστερο «Κωστής Παλαμάς» (σελ. 158 – 162).
Κωστής Παλαμάς και Κώστας Βάρναλης | Παραθέτουμε κάποια σημεία με τα λόγια του Βάρναλη, συρράπτοντάς τα, κατά κείμενο.
1.
Δεν πενθούνε σήμερα μονάχα οι Μούσες. Πενθεί ολάκερο το ελληνικό έθνος. Ο μεγαλύτερος ποιητής δυο γενεών δεν υπάρχει πια. Ο Παλαμάς, ποιητής πρωτεϊκός κι ανήσυχος, ήταν ακατάπαυτα συγχρονισμένος με όλα τα πνευματικά ρεύματα του καιρού μας. Ρομαντικός, νεοκλασικός, παρνασικός, συμβολιστής. Είναι ο πρώτος ύστερ’ απ’ τον Σολωμό Ευρωπαίος ποιητής, χωρίς να πάψει ούτε στιγμή να είναι πάνου απ’ όλα Ρωμιός. Ο Παλαμάς ήτανε κι έμεινε ο πολυγραφότερος ποιητής του καιρού του. Δεν υπήρξε όχι μονάχα τεχνοτροπία παρά κ’ ιδεολογία που να μη την αγκάλιασε. Δόξασε το έθνος του και στον έξω κόσμο. Πολλοί ξένοι (και μάλιστα γίγαντες του λόγου) τον είπαν το μεγαλύτερο ποιητή του καιρού του.
Στο πρώτο αυτό κείμενο ο Βάρναλης υπαινίσσεται ένα προσωπικό γεγονός «Όταν κάποτε ένας νεότερός του τον έβρισε σ’ ένα του στιχούργημα, ο Παλαμάς δεν είπε τίποτε παρά τα λίγ’ αυτά λόγια, που δείχνουνε την ανωτερότητα του ανθρώπου: “Κι όμως είναι ποιητής”».
2.
Στο δεύτερο κείμενο ο Βάρναλης αναφέρεται, όπως λέγει και ο τίτλος, τις επαφές με τον Παλαμά και το έργο του. Στο γυμνάσιο της Φιλιππούπολης διάβαζε ποιήματά του, στις ελληνικές εφημερίδες δημοσιεύθηκαν ποιήματα του Παλαμά. Όταν ήρθε φοιτητής στο πανεπιστήμιο της Αθήνας, τον είδε από μακριά. Του έστειλε χειρόγραφα ποιήματά του, ο Παλαμάς του έστειλε απάντηση: “Φίλε… συνάδελφε!“, τέλος ένα απόγευμα πήγε στο σπίτι του Ασκληπιού 5 με το Φιλύρα. Ο Βάρναλης είχε πάθει βουβαμάρα.
«Μονάχα ο Φιλύρας, που τονε γνώριζε από καιρό, βαστούσε την κουβέντα…
Αυτή τανε η πρώτη μου γνωριμία με το μεγάλο ποιητή».
[penci_related_posts dis_pview=”yes” dis_pdate=”no” title=”Βία και πειθώ: ο Κωστής Παλαμάς μιλά για τη διακυβέρνηση το 1919″ background=”#eee” border=”” thumbright=”no” number=”1″ style=”grid” align=”none” withids=”8363″ displayby=”recent_posts” orderby=”rand”]
3.
Ο Παλαμάς δεν άνοιξε μονάχα καινούριους δρόμους στον κόσμο της Τέχνης και της Φαντασίας. Άνοιξε καινούριους δρόμους και στην κοινωνική μας εξέλιξη. Κίνησε τον τροχό της Ιστορίας προς τα μπρος, την εποχή, που όλες οι δυνάμες: πολιτικές, θρησκευτικές, πνευματικές τραβούσανε την ιστορία μας προς τα πίσω. Είδε, πως το μέλλον ανήκει στο λαό∙ πως ο λαός ήταν ο φορέας της λευτεριάς και της προκοπής. Ένας εθνικός ΄δάσκαλος΄, ένας εθνικός ΄χαλαστής και πλάστης΄, δε μπορεί παρά να βοηθάει τις δυνάμεις του μέλλοντος να νικήσουνε και να μετασχηματίσουνε τον κόσμο πάνου στις καινούριες του βάσεις. Αν είχε δυο ψυχές, μιαν ελληνική και μιαν ευρωπαϊκή, όμως η σύνθεσή του έφτανε στο κορυφαίο τέρμα: στον πανανθρωπισμό. «Μια πολιτεία ο κόσμος»!
Κυρίως φρόντισε να συνδέσει τα τωρινά και τα μελλούμενα όχι, όπως συνηθίζουν οι ‘προγονόπληχτοι’, με τον κλασικόν ελληνισμό, κάνοντας έν’ απίθανο πήδημα από το Χάνι της Γραβιάς στη Σαλαμίνα, παρά με το μεσαιωνικόν ελληνισμό, με το Βυζάντιο. Αυτή η στροφή προς το Βυζάντιο αναζητούσε να βρει τις ρίζες της νεοελληνικής πραγματικότητας και να ξηγήσει τις παραδόσεις, τα παραμύθια, τα τραγούδια κλπ. Του λαού κι από κει έπαιρνε τα επιστημονικά όπλα για τον αγώνα του δημοτικισμού.
Αλλά και κάτι άλλο, το πνεύμα της φιλίας και συνεργασίας των βαλκανικών λαών. Αγάπη, συνεννόηση και συνεργασία με τους γειτόνους μέσα σ’ ένα πνεύμα δημοκρατικής λευτεριάς – να η Μεγάλη Ιδέα του Ρήγα και τους εργαζόμενου λαού μας σήμερα.
Σεβασμός και ειλικρίνεια
Κωστής Παλαμάς και Κώστας Βάρναλης. Μελετώντας τα κείμενα που αναφέρονται στη σχέση Παλαμά – Βάρναλη, μας κάνει εντύπωση ο σεβασμός του ενός προς τον άλλον – λαμβανομένης μάλιστα υπόψη της διαφορετικής ιδεολογικής βάσης των δύο δημιουργών. Και οι δύο δηλώνουν ότι διαφέρει ο άλλος, δεν κρύβουν τις διαφορές, χωρίς όμως αυτό να εμποδίζει την εκτίμηση. Ο σεβασμός στηρίζεται στην ειλικρίνεια και στην εκτίμηση της παρουσίας του άλλου.
Οι πνευματικοί άνθρωποι έτσι οφείλουν να λειτουργούν. Όσο μεγαλύτεροι είναι τόσο περισσότερο είναι έμπλεοι αληθείας και αγάπης για τον άλλον.