Το Διαλυμένο Σπίτι – Τα Νεανικά μου Χρονιά στη Γερμανία του Χίτλερ | του Ηorst Κrüger
Ένα σύγχρονο εργαλείο παιδείας
Μτφρ. Σίσσυ Παπαδάκη – Gutenberg 2022 – σελ. 240
Το Διαλυμένο Σπίτι – Τα Νεανικά μου Χρονιά στη Γερμανία του Χίτλερ
Είναι ορισμένα βιβλία που σε συνταράζουν όταν τα διαβάζεις και σκέφτεσαι ότι θα ήταν πολύ ωφέλιμο να χρησιμοποιούνται ως εγχειρίδια παιδείας στην τυπική εκπαίδευση. Αυτά τα συναισθήματα μού γέννησε το βιβλίο του Χορστ Κρίγκερ «Το διαλυμένο σπίτι», το οποίο μου χάρισε πρόσφατα στα γενέθλιά μου ο εκλεκτός φίλος Νίκος Σεργκενλίδης. Τον ευχαριστώ δημόσια για το βιβλίο αυτό, που πρόσφατα κυκλοφόρησε και στη γλώσσα μας και, έχω τη εντύπωση, δημιούργησε σκέψεις ανάλογες με τις δικές μου, για την αξία και τη σημασία του.
Θα αρχίσω το κείμενό μου παραθέτοντας πολύ λίγα στοιχεία για τον συγγραφέα καθώς και την παρουσίασή του στο οπισθόφυλλο του βιβλίου.
Ηorst Κrüger
Ο Χορστ Κρίγκερ γεννήθηκε το 1919. Σπούδασε Φιλοσοφία και Συγκριτική Λογοτεχνία στο Βερολίνο. Μετά το τέλος του Β Παγκοσμίου εργάστηκε ως πολιτιστικός συντάκτης και αρθρογράφος σε εφημερίδες (κυρίως την Die Zeit). Ως αρθρογράφος θεωρείτο ειδήμων σε θέματα σχετικά με τους Ναζί και τον διαμελισμό της Γερμανίας. Πέθανε το 1999.
Η παρουσίαση στο Οπισθόφυλλο
«Το Διαλυμένο σπίτι του Χορστ Κρίγκερ είναι ένα χρονικό για τα νεανικά του χρόνια στη Γερμανία του Χίτλερ. Μεγάλωσε σ’ ένα προάστιο του Βερολίνου. Οι γονείς και οι γείτονές του ζούσαν μια συνηθισμένη, μη πολιτικοποιημένη ζωή, πίστευαν στον Θεό και υπάκουαν στους νόμους. Σταδιακά όμως γοητεύτηκαν και δηλητηριάστηκαν από τις υποσχέσεις του ναζισμού. Πώς έγινε αυτό; Ο Κρίγκερ ήταν “τυπικός γιος άκακων Γερμανών που δεν υπήρξαν ποτέ ναζί, και χωρίς τους οποίους ποτέ οι ναζί δεν θα είχαν καταφέρει να κάνουν αυτά που έκαναν“.
Το βιβλίο εκδόθηκε το 1966 σκίζοντας για πρώτη φορά το πέπλο της σιωπής, καθώς αποκάλυπτε δύσπεπτες αλήθειες για το τραυματισμένο έθνος των Γερμανών. Βρέθηκε εκτός κυκλοφορίας για δεκαετίες, αλλά επανεκδόθηκε το 2019 και κατόπιν μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, σημειώνοντας μεγάλη επιτυχία.
“Ένα βιβλίο για τη Γερμανία χωρίς ψέματα“, έγραφε ο Μαρσέλ Ράιχ Ρανίτσκι, κορυφαίος Γερμανός κριτικός λογοτεχνίας και επιζών του Ολοκαυτώματος.
“Ένα βιβλίο-προειδοποίηση για την εποχή μας“. (The Guardian)
Το βιβλίο
Η Διώνη Δημητριάδου σε εμπεριστατωμένο κείμενό της, στο Book Press, αναφέρεται στο σημαντικό αυτό βιβλίο – τεκμήριο και κριτήριο της εποχής μας.
«Το συλλογικό τραύμα των Γερμανών, απότοκο των χρόνων του Ναζισμού, είναι βαθύ και ακόμη ζωντανό, όσο κι αν ο χρόνος και οι πολιτικές εξελίξεις λειαίνουν, όπως είναι αναμενόμενο, τις κοφτερές γωνίες […] Ο Χορστ Κρίγκερ (1919-1999), ο εγκυρότερος Γερμανός αρθρογράφος της μεταπολεμικής περιόδου, ανατρέχει στις αναμνήσεις του από τα χρόνια ανόδου και επικράτησης του Ναζισμού, όπως ο ίδιος βίωσε την εποχή αυτή στο Άιχκαμπ, ένα προάστιο του Βερολίνου, κατά τη δεκαετία του 1920 και του 1930 (αλλά και κατόπιν στα χρόνια του πολέμου ως σμηνίας της Βέρμαχτ) με τους φιλήσυχους και αδιάφορους για τα πολιτικά πράγματα κατοίκους, σε μια οικογένεια που τίποτα δεν έμοιαζε ικανό να διαταράξει την ηρεμία της»
Η Έμυ Ντούρου, στο Documento, γράφει σχετικά με την αφετηρία συγγραφής του βιβλίου:
«Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, έπειτα από μια μακρά περίοδο σιωπής, ο Χορστ Κρίγκερ εγκατέλειψε το Μπάντεν Μπάντεν και εγκαταστάθηκε στη Φρανκφούρτη προκειμένου να αφιερωθεί στο γράψιμο. Εκεί γνώρισε τον Φριτς Μπάουερ, γενικό εισαγγελέα της Έσσης, ο οποίος προετοίμαζε τη Δίκη του Άουσβιτς. Οι δύο άντρες έγιναν φίλοι και ο Μπάουερ ζήτησε από τον Κρίγκερ να παρακολουθήσει τη δίκη.
Η Δίκη του Άουσβιτς ήταν μια σειρά από δίκες που διεξήχθησαν στη Φρανκφούρτη από τις 20 Δεκεμβρίου 1963 έως τις 19 Αυγούστου 1965 – η πρώτη είχε γίνει το 1947 ενώπιον του Ανωτάτου Εθνικού Δικαστηρίου της Πολωνίας. Επί τέσσερις μήνες ο Κρίγκερ στάθηκε σιωπηλός στη δικαστική αίθουσα και όσα παρακολούθησε τα κατέγραψε σε ρεπορτάζ για το περιοδικό «Der Monat». Η δίκη αυτή ήταν η αφορμή να αναδυθούν οι αναμνήσεις του από την προπολεμική Γερμανία. Έτσι, τον χειμώνα 1964-65 έγραψε το «Διαλυμένο σπίτι» χρησιμοποιώντας για τελευταίο κεφάλαιο το ρεπορτάζ –συμπληρωμένο και αναθεωρημένο– το οποίο κυκλοφόρησε το 1966 από τις εκδόσεις Rutten & Loening του Μονάχου».
Η εξαιρετική μεταφράστρια του έργου Σίσσυ Παπαδάκη, στο Ποντίκι, παραθέτει ένα απόσπασμα του βιβλίου, όπου ο Κρίγκερ αναρωτιέται:
«Τι θα γινόταν, αν στο φύλλο πορείας μου τύχαινε να γράφει τη λέξη Άουσβιτς; […] Πιθανότατα και εγώ θα είχα κλείσει τα μάτια και για ένα διάστημα θα παρίστανα πως δεν είχα προσέξει τίποτα. Ίσως να είχα μισήσει ακόμα περισσότερο τον αρχηγό της διμοιρίας μου, να είχα σφίξει τη γροθιά μέσα στην τσέπη του παλτού μου και το βράδυ να άκουγα BBC. Πέρα από αυτά όμως;»
Παρατηρεί η Σίσσυ Παπαδάκη: «Αυτά σκέφτεται ο δημοσιογράφος Χορστ Κρίγκερ ακούγοντας για φρικτά εγκλήματα συνηθισμένων ανθρώπων στις Δίκες του Άουσβιτς το 1963. Αυτοί οι συνηθισμένοι άνθρωποι είναι που τραβούν την προσοχή του. Και εκατομμύρια άλλοι συνηθισμένοι άνθρωποι, όλοι αυτοί «οι καλοί Γερμανοί που δεν υπήρξαν ποτέ ναζί χωρίς τους οποίους όμως οι ναζί δεν θα μπορούσαν να έχουν κάνει τίποτα». Γιατί ενίσχυσαν τον Χίτλερ και του «εμπιστεύτηκαν, με κλειστά μάτια, τη μοίρα τους»;
Το έργο δομείται σε έξη κεφάλαια + Επίλογος
- Ένας τόπος σαν το Άιχκαμπ
- Ένα ρέκβιεμ για την Ούρσουλα
- Ο φίλος μου ο Βάνια
- Υπό κράτηση
- 1945: ώρα μηδέν
- Ημέρα της κρίσης
ΕΠΙΛΟΓΟΣ – Δέκα χρόνια αργότερα
Νιώθω την ανάγκη να ξεχωρίσω το δεύτερο κεφάλαιο που αναφέρεται στην αυτοκτονία της αδελφής του Ούρσουλας.
Το βιβλίο κλείνει με ΕΠΙΜΕΤΡΟ του Μάρτιν Μόζεμπαχ, Το διαλυμένο σπίτι. Για τα 100ά γενέθλια του Χορστ Κρίγκερ.
Η Διώνη Δημητριάδου σημειώνει για το κείμενο του Μόζεμπαχ: «Ανακεφαλαιώνει όλο το βιβλίο, σχολιάζει τον τρόπο γραφής του Κρίγκερ, παρουσιάζοντας ταυτόχρονα την προσωπικότητά του, με την «άτυπη κατάθλιψη», την ηθελημένη υποβάθμιση ή και αποσιώπηση του δικού του ρόλου προκειμένου να φανεί η περιρρέουσα ατμόσφαιρα, να ανοίξει ο ορίζοντας σε ευρύτερο σκηνικό».
Από το κείμενο του Μόζεμπαχ μία φράση: «Ο βαθύτατα καταθλιπτικός θάνατος της Ούρσουλα, πριν από τον πόλεμο, και το Άουσβιτς – πώς συνδέονται αυτά τα δύο; Ποιος είναι ο κρυφός ενωτικός κρίκος ανάμεσα στην οικογενειακή τραγωδία στον Άιχκαμπ και στο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας που αποκαλύπτεται ξαφνικά στα μάτια του Κρίγκερ;»
Δικαιωματικά στην κατακλείδα ο λόγος ανήκει στον Χορστ Κρίγκερ
«Τώρα τη στιγμή που το στοιχειό εξαφανίζεται, που ακόμα και οι τυφλοί αρχίζουν να βλέπουν καθαρά, αλλάζεις πλευρά, εσύ, ο ασήμαντος σμηνίας της Βέρμαχτ, ο εικοσιπεντάχρονος, ένας μόνο από τα είκοσι εκατομμύρια ένστολους, εμφανίζεσαι ολομόναχος, στις Ηνωμένες Πολιτείες της Βορείου Αμερικής και λες: “Δεν θέλω άλλο, δεν μπορώ άλλο. Έρχομαι εξαιτίας του μίσους μου για τον Χίτλερ και γιατί έχω θυμώσει με τον λαό μου και δεν τον εμπιστεύομαι”». (σ. 147)
«[…] ήταν βεβαίως ο Χίτλερ· είναι ακόμα μαζί μας. Παραμένει κυρίαρχος στο σκοτάδι, υπόγεια. Με κάποιον τρόπο έχει επιφέρει ένα ρήγμα. Άλλοι κυνηγούν το χρήμα, άλλοι πηγαίνουν στη δίκη του Άουσβιτς, κάποιοι τα κουκουλώνουν, κάποιοι τα ξεσκεπάζουν – αυτές είναι οι δύο πλευρές του γερμανικού νομίσματος. Σκέφτομαι πως ο Χίτλερ θα μείνει για πάντα μαζί μας, για όλη μα τη ζωή!» (σ. 210).