Ο Ουμπέρτο Έκο μας μιλά για τη φιλοσοφία

Ο Ουμπέρτο Έκο μας μιλά για τη φιλοσοφία

Μελετώντας το έργο του Πλάτωνα, ιδιαίτερα μάλιστα την περίφημη Αλληγορία του σπηλαίου (στην Πολιτεία §§  514a–517a), βλέπουμε τον δημιουργό και ως άφθαστο τεχνίτη του λόγου αλλά και ως αξεπέραστο διανοητή και φιλόσοφο.

Διδάσκοντας στους σπουδαστές και σπουδάστριες στο Λύκειον Ελληνίδων Ξάνθης εισαγωγικά κείμενα, όσον αφορά την Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας αφενός και της Φιλοσοφίας αφετέρου, στο μάθημα της 22ας Νοεμβρίου 2022, θεώρησα απαραίτητο να αξιοποιήσω και παρουσιάσω ένα γενικότερης εμβέλειας κείμενο του Ουμπέρτο Έκο. Το κείμενο αυτό αποτελεί την εισαγωγή στον πρώτο τόμο της σειράς Ιστορία της Φιλοσοφίας, σε επιστημονική επιμέλεια του ίδιου του Ουμπέρτο Έκο και του Ρικάρντο Φεντρίγκα. Η μετάφραση στα ελληνικά είναι της Βασιλικής Πατίκα, από την ειδική έκδοση για την εφημερίδα Το Βήμα.

Ουμπέρτο Έκο

Θα πούμε λίγα στοιχεία τιμώντας τη μεγάλη προσφορά του Έκο, και στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε αποσπάσματα από το κείμενό του για τη Φιλοσοφία.

Ο Ουμπέρτο Έκο (ιταλ.: Umberto Eco, 5 Ιανουαρίου 1932 – 19 Φεβρουαρίου 2016) ήταν Ιταλός σημειολόγος, δοκιμιογράφος, φιλόσοφος, κριτικός λογοτεχνίας και μυθιστοριογράφος. Ακολούθησε σπουδές Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας και Λογοτεχνίας, από το 1962 ως το τέλος του 1970 ανέπτυξε τη δική του θεωρία στη Σημειολογία. Σταδιοδρόμησε ως πανεπιστημιακός καθηγητής από το 1965, το 1974 ο Έκο οργάνωσε τον Διεθνή Σύνδεσμο Σημειολογικών Μελετών, ενώ από το 1988 ήταν πρόεδρος του Διεθνούς Κέντρου Μελετών Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο του Σαν Μαρίνο. Μέσα στη δεκαετία του ’70, άρχισε να γράφει τα μυθιστορήματά του, κάνοντας την αρχή με «Το ‘Ονομα του Ρόδου»,  που τιμήθηκε με το βραβείο Strega το 1981 και το Medicis Etranger το 1982, ενώ πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα σε όλο τον κόσμο. Τα λογοτεχνικά και επιστημονικά του κείμενα είναι πάρα πολλά, αρκετά είναι μεταφρασμένα και στη γλώσσα μας.

Γιατί η Φιλοσοφία;

Το κείμενο του Umberto Eco «Γιατί η Φιλοσοφία;» διαιρείται σε πέντε κεφάλαια. Θα παραθέσουμε αποσπάσματα του Έκο και μερικά δικά μας συνδετικά (μέσα σε αγκύλες) κείμενα.

Α. Τι είναι η φιλοσοφία

Αν αφήσουμε στην άκρη την αρχική ετυμολογία, σύμφωνα με την οποία «φιλοσοφία» σημαίνει «αγάπη για τη σοφία», το να ορίσουμε τη φιλοσοφία είναι δύσκολο, δεδομένου ότι το νόημα της λέξης αλλάζει ανά τους αιώνες. Στην αρχαία Ελλάδα πίστευαν ότι ο άνθρωπος ξεκίνησε να φιλοσοφεί (όπως έλεγε ο Αριστοτέλης) ως αντίδραση στα παράδοξα φαινόμενα, αλλά σε παράδοξα φαινόμενα απαντά η ερώτηση «ποιος έχει κάνει όλα όσα μας περιστοιχίζουν;» (ερώτηση οπωσδήποτε φιλοσοφική, αν και κοινή σε όλες τις θρησκείες), καθώς και η ερώτηση «πώς γίνεται όλα τα μηρυκαστικά να έχουν κέρατα, εκτός από την καμήλα;» – μία ερώτηση στην οποία ο Αριστοτέλης προσπάθησε να απαντήσει, αλλά σήμερα την απευθύνουμε προς την επιστήμη και όχι τη φιλοσοφία […] Όσο κι αν η φιλοσοφία διευρύνει το έδαφος της επιστήμης, συνεχίζει (ας μας επιτραπεί η έκφραση) να χώνει τη μύτη της παντού.

Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ότι, παρόλο που από την αρχαιότητα έως σήμερα η ανθρωπότητα έχει αναθέσει στην επιστήμη να βρει απαντήσεις για ορισμένα ερωτήματα, υπάρχουν άλλα για τα οποία η επιστήμη δεν έχει απαντήσεις (παραδείγματος χάριν, τι είναι το καλό και το δίκαιο, υπάρχει η ιδέα μίας Πολιτείας ανώτερης από τις άλλες, γιατί υπάρχει το κακό και ο θάνατος, και ούτω καθεξής) και τα οποία εμπίπτουν στο πεδίο της φιλοσοφικής έρευνας. Κάποιος, άλλωστε, είπε ότι η φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με τα ερωτήματα για τα οποία δεν υπάρχουν απαντήσεις.

[Ο Έκο αναφέρει διάφορα ερωτήματα τα οποία απασχολούν τον άνθρωπο.

Ιδού μερικά άλλα ερωτήματα, κατά βάση φιλοσοφικά, που ακόμα και οι φυσιολογικοί άνθρωποι θέτουν στον εαυτό τους: Υπάρχει δικαιοσύνη σε αυτόν τον κόσμο; Γιατί πρέπει να υποφέρουμε; Υπάρχει μετά θάνατον ζωή όπου θα αποζημιωθώ για τα βάσανά μου; Ο σύντροφός μου μού φαίνεται ο πιο όμορφος στον κόσμο, αλλά τι είναι η ομορφιά; Είναι καλύτερα να είμαστε όλοι ίδιοι ή να ανταμείβεται ο καθένας για τα προτερήματά του; […] Τι διαφορές υπάρχουν μεταξύ της λογικής, της νόησης, του συναισθήματος, της πεποίθησης, των προτιμήσεων, των επιλογών από συνήθεια; Σε τι βαθμό το σώμα μας επεμβαίνει στον εγκέφαλό μας;

Θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε επ’ άπειρον: είναι όλα φιλοσοφικά ερωτήματα και δεν χρειάζεται να είναι κανείς καθηγητής φιλοσοφίας για να τα διατυπώσει. Τα φιλοσοφικά ερωτήματα αφορούν τον καθένα από εμάς.

[Μπορεί να θεωρεί κάποιος ότι τα ερωτήματα αυτά είναι χάσιμο χρόνου. Εντούτοις] καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας αυτά τα «ασήμαντα» ερωτήματα καθόρισαν τον τρόπο ζωής μας, ώθησαν ομάδες σε θρησκευτικούς πολέμους, επηρέασαν ριζικά τις έρευνες των επιστημόνων, καθόρισαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη ζωή, τη διασκέδαση, το κέρδος και τα βάσανά μας, ακόμα και αυτών που δεν το αντιλήφθηκαν ποτέ.

Β. Το συλλογίζεσθαι

Η άσκηση της φιλοσοφίας διδάσκει την τέχνη του συλλογισμού, και ο ορθός συλλογισμός μπορεί να οδηγήσει στην ικανοποίηση του ανθρώπου […] Αξίζει τον κόπο να καταπιανόμαστε με τη φιλοσοφική σκέψη, ακριβώς όπως αξίζει τον κόπο να κάνουμε γυμναστική. Στη δεύτερη περίπτωση, αποφεύγουμε να πάρουμε κιλά, στην πρώτη γινόμαστε εξυπνότεροι.

[Με τη φιλοσοφία συνηθίζουμε στην αφηρημένη σκέψη. Πολλές φορές, βέβαια, θεωρούμε ότι «ο φιλόσοφος ζει εκτός πραγματικότητας». Εντούτοις η αφηρημένη σκέψη είναι πολύ σημαντική].

Γ. Σε τι διαφέρει η φιλοσοφία από τα άλλα ερωτήματα για τον κόσμο;

Από τις απαρχές του κόσμου, οι άνθρωποι καταφεύγουν σε διάφορες μεθόδους μπροστά στο θαύμα που τους περιτριγυρίζει [Αναφέρεται στις θρησκείες, αντικείμενα πίστης, κοσμολογίες, μυθοπλαστικές διηγήσεις σχετικά «με τη γέννηση του σύμπαντος ή τη γενεαλογία των θεών»].

Δ. Γιατί ξεκινάμε από την Ελλάδα;

[Η γνώση υπήρχε σε διάφορες μορφές, κινέζικη σοφία, ινδιάνικη σκέψη, στην Αίγυπτο, στους Ασσυρίους, στους Βαβυλωνίους. Δεν γνωρίζουμε όλες τις μορφές σκέψης].

Η ελληνική σκέψη ήταν εκείνη που διαμόρφωσε τον τρόπο σκέψης του δυτικού κόσμου, και μόνο αν καταλάβουμε τι σκέφτονταν οι Έλληνες, μπορούμε να κατανοήσουμε πώς συνεχίζουμε να σκεφτόμαστε τα τελευταία τρεις χιλιάδες χρόνια […] Ακόμα κι αν ο δυτικός τρόπος σκέψης ήταν εξ ολοκλήρου λανθασμένος, θα έπρεπε να τον γνωρίζουμε για να καταλάβουμε από πού προερχόμαστε και τι είμαστε.

[Είναι απαραίτητο για να γνωρίσουμε τη μυθολογία, γιατί πώς αλλιώς θα καταλάβουμε τον Όμηρο και τον Βιργίλιο].

Ε. Το Περιβάλλον

Οι φιλόσοφοι σε καμία περίπτωση δεν αιθεροβατούσαν, όπως τους κατηγορούσαν με διάφορες καρικατούρες ή όπως ορίζει η λαϊκή σοφία με τη γνωστή φιγούρα του «αφηρημένου καθηγητή». Είναι γεγονός ότι ο Πλάτων στον Θεαίτητο διηγείται ότι ο Θαλής, καθώς εξέταζε τα άστρα και κοιτούσε ψηλά, έπεσε σε ένα πηγάδι.  Ωστόσο, ο Αριστοτέλης, θα λέγαμε σχεδόν για να γλιτώσει τον Θαλή από τη φήμη ενός σοφού που πετά στα σύννεφα, εξιστορεί ότι, ενώ οι σύγχρονοί του τον ενέπαιζαν για το άσκοπο του φιλοσοφείν, αυτός παρατηρώντας τα άστρα προέβλεψε ότι η σοδειά της ελιάς θα ήταν άφθονη και, καταμεσής του χειμώνα με τα λίγα χρήματα που είχε, προμίσθωσε όλα τα ελαιοτριβεία της Μιλήτου και της Χίου. Και όταν έφτασε η εποχή της σοδειάς, τα υπενοικίασε στο πολλαπλάσιο αποδεικνύοντας ότι, εφόσον το ήθελαν, και ο φιλόσοφοι μπορούσαν να πλουτίσουν.

[Και καταλήγει το συναρπαστικό αυτό κείμενο ο Ουμπέρτο Έκο με τη διατύπωση]:  Η σκέψη, και μάλιστα η φιλοσοφική σκέψη, είναι αυτό που διακρίνει τους ανθρώπους από τα ζώα.

Πέντε αποφθέγματά του Ουμπέρτο Έκο

Κλείνοντας το κείμενο του Ουμπέρτο Έκο με πέντε αποφθέγματά του / Φιλοσοφίες;  

• Όταν οι άνθρωποι σταματούν να πιστεύουν στο Θεό, δεν είναι ότι δεν πιστεύουν πια τίποτα. Πιστεύουν στα πάντα.
• Σήμερα μόνο οι ηλίθιοι κάνουν δικτατορίες με τανκς, από τη στιγμή που υπάρχει η τηλεόραση.
• Μου φτάνει που ξέρω να διαβάζω, γιατί έτσι μαθαίνω αυτά που δεν ξέρω, ενώ όταν γράφεις, γράφεις μόνο αυτά που ξέρεις ήδη.
• Δημοκρατία δεν σημαίνει πως η πλειοψηφία έχει το δίκιο. Σημαίνει πως έχει το δικαίωμα να κυβερνάει.
• Κάθε φορά που ένας ποιητής, ένας ιεροκήρυκας, ένας αρχηγός, ένας μάγος ξεστομίζει ασυναρτησίες, η ανθρωπότητα ξοδεύει αιώνες αποκρυπτογραφώντας το μήνυμα.