Το 2024 συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα και την κατακρεούργηση της Κύπρου. Μια πληγή που μισόν αιώνα τώρα μένει ανοιχτή και μας πονάει. Σε παλιότερα και πρόσφατα δημοσιεύματά μου, αναφερόμενος στην ιστορία και στον πολιτισμό της Κύπρου, μιλώ και για τη σχέση του Ομήρου με το ελληνικό αυτό προπύργιο.
Στο κείμενο «Θέματα Ιστορίας και Πολιτισμού της Κύπρου» (2024) περιλαμβάνεται ενότητα που έχει τίτλο «Ο Όμηρος για την Κύπρο». Παραθέτω την ενότητα, αφού προσθέσω εισαγωγικά μερικά επιπλέον στοιχεία.
Θα παρουσιάσω συνοπτικά τις απόψεις τριών ερευνητών για τη σχέση Ομήρου – Κύπρου.
Η Βασιλική Φραγκούδη – Msc Πολιτιστική Διαχείριση και Επικοινωνία, γράφει:
«Τα τελευταία χρόνια, πληθαίνουν οι μελετητές που υποστηρίζουν την Σαλαμίνα της Κύπρου ως γενέτειρα του Ομήρου. Ειδικότερα, η σχέση του Ομήρου με την Κύπρο παρουσιάζει δυο πλευρές: η πρώτη περιλαμβάνει τις μαρτυρίες αρχαίων συγγραφέων και μεταγενέστερων μελετητών, σχετικά με την καταγωγή του Ομήρου από την Κύπρο ή δεσμούς του με πρόσωπα από την Κύπρο […] Η δεύτερη εκδοχή αναφέρεται στην παρουσία της Κύπρου στα έργα του Ομήρου. Η Κύπρος εμφανίζεται και στα δυο επικά έργα του Ομήρου».
Ο ιστοριοδίφης εκπαιδευτικός Ανδρέας Λαζάρου εξέδωσε το 2008 το βιβλίο «Η Κύπρος γενέτειρα του Ομήρου και άλλες έξι μικρές μελέτες» (εκδόσεις Επιφανίου), όπου παρουσιάζει στοιχεία με βάση τα οποία υποστηρίζει ότι ο μεγάλος Έλληνας ποιητής Όμηρος (9ος – 8ος αι. π.Χ.) γεννήθηκε στη Σαλαμίνα της Κύπρου. Υποστηρίζει: «Η γλώσσα του Ομήρου είναι η Αρκαδοκυπριακή (Αχαϊκή/Μυκηναϊκή). Ονομάστηκε Όμηρος, επειδή ο πατέρας του (για άγνωστο λόγο) είχε δοθεί όμηρος στους Πέρσες από τους Κυπρίους (ονομασθήναι δε αυτόν φασί τινές Όμηρον διά το τον πατέρα αυτού όμηρον δοθήναι υπό Κυπρίων Πέρσαις). Από την Κύπρο ο Όμηρος ταξίδεψε στην Ιωνία (και Τροία) και μετά κατέληξε στη Χίο. Οι Χιώτες, ως φιλόξενοι και φιλόμουσοι που ήταν (και ακόμη είναι), τον αγάπησαν πολύ και ο Όμηρος έκανε τη Χίο θετή ή δεύτερή του πατρίδα. Στη Χίο έκανε και το δάσκαλο και εκεί έζησε και πέθανε τιμημένος και δοξασμένος».
Σε άρθρο του Γεώργιου Χατζηκωστή, Φιλόλογου, εκπαιδευτικού και συγγραφέα, όσον αφορά τη σχέση του Ομήρου με την Κύπρο, διαβάζουμε:
«Ένα αρχαίο επίγραμμα έλεγε ότι εφτά πόλεις διεκδικούσαν την καταγωγή του Ομήρου: Η Σμύρνη, η Χίος, ο Κολοφών, η Σαλαμίς, η Πύλος, το Άργος και οι Αθήνες. Η αναφορά και στη Σαλαμίνα της Κύπρου ως πατρίδα του Ομήρου συναντάται σε πολλές φιλολογικές πηγές της Αρχαιότητας, ενώ άλλες αμφισβητούν ή απορρίπτουν την κυπριακή καταγωγή του Ομήρου […] Υπάρχει ακόμη και ο έμμεσος χρησμός που διασώζει ο Παυσανίας και που αποδίδεται στον Κύπριο χρησμολόγο Εύκλο. Σύμφωνα με την προφητεία του Εύκλου στο νησί της Κύπρου θα αναδειχθεί ένας μεγάλος αοιδός, που θα τον γεννήσει η θεϊκή γυναίκα Θεμιστώ, στα χωράφια, έξω από την πόλη της Σαλαμίνος. Κι αφήνοντας την Κύπρο κι αφού τραγουδήσει τις περιπέτειες της Ελλάδος, θα μείνει αθάνατος κι αγέραστος στον αιώνα».
Ο Όμηρος αναφέρεται στην Κύπρο τόσο στην Ἰλιάδα, μιλώντας για τον περίφημο θώρακα που ο βασιλιάς της Κύπρου Κινύρας δώρισε στον Αγαμέμνονα, όσο και στην Ὀδύσσεια, όπου ο Δμήτωρ Ἰασίδης εμφανίζεται ως βασιλιάς της Κύπρου και φίλος από φιλοξενία του Οδυσσέα και η Αφροδίτη ντύνεται και στολίζεται στον πανελλήνια ονομαστό ναό της στην Πάφο.
Οι οικιστικοί μύθοι ανάγουν την ίδρυση των κύριων βασιλείων της Κύπρου στους αμέσως μετά τον Τρωικό πόλεμο χρόνους από Ομηρικούς ήρωες. Τους έχουν απαθανατίσει – πέρα από την ολοζώντανη ανά τους αιώνες προφορική Κυπριακή παράδοση – αρχαίες πηγές πάμπολλες, από τον Πίνδαρο και τον Ευριπίδη, τον Ισοκράτη και τον Αριστοτελικό Πέπλον, τον Στράβωνα και τον Παυσανία, τον Πλούταρχο και – πιο αναλυτικά – τον Αλεξανδρινό Λυκόφρονα στην περίφημη Αλεξάνδραν του.
Η Κύπρος δίκαια καυχιέται για την Ομηρική προίκα της: την πλούσια Ομηρική ποίησή της (τα Κύπρια ἔπη της και τους Ομηρικούς ύμνους στην Ἀφροδίτη της, τον Εύκλο και τον Στασίνο της), την πολύ Ομηρική τοπιολαλιά της, τα Ομηρικά ήθη και έθιμά της· για όλα αυτά που έκαναν τον Γιώργο Σεφέρη να διαλαλεί με θαυμασμό:
«Αυτός ο κόσμος είναι του Ομήρου».
Ομήρου Ιλιάς, Λ 20 – 23 (ο βασιλιάς της Κύπρου Κινύρας
δώρισε στον Αγαμέμνονα θώρακα):
«τόν ποτέ οἱ Κινύρης δῶκε ξεινήϊον εἶναι.
πεύθετο γὰρ Κύπρον δὲ μέγα κλέος οὕνεκ᾽ Ἀχαιοὶ
ἐς Τροίην νήεσσιν ἀναπλεύσεσθαι ἔμελλον·
τοὔνεκά οἱ τὸν δῶκε χαριζόμενος βασιλῆϊ.»
«Το στήθος σκέπασ’ έπειτα με θώρακα οπού δώρον
φιλοξενίας άλλοτε του έδωκε ο Κινύρας,
ότι το μέγα άκουσμα στην Κύπρον είχε φθάσει
που αρμένιζαν οι Αχαιοί ν’ ανέβουν εις την Τροίαν.
Όθεν εφιλοδώρησεν αυτός τον βασιλέα»
(μετάφραση Ιάκωβου Πολυλά)
Η αρχαιότερη αναφορά για τον ναό της Αφροδίτης στην Πάφο γίνεται από τον Όμηρο στην Οδύσσεια, θ 360 – 366:
«Κι αὐτοὶ σὰ λευτερώθηκαν ἀπ’ τῶ δεσμῶν τὸ βάρος,
πετάξανε, καὶ κίνησε κατὰ τὴ Θράκη ὁ Ἄρης,
κι ἡ φιλογέλαστη θεὰ στῆς Κύπρος πῆε τὴν Πάφο,
ποὺ ἔχει ναό της καὶ βωμὸ μοσκολιβανισμένο.
Οἱ Χάρες τήνε λούσανε, μὲ λάδι τὴν ἀλεῖψαν
ἀθάνατο, ποὺ γιὰ θεῶν κορμιὰ μονάχα τό ‘χουν,
καὶ μὲ σκουτιὰ τὴν ἔντυσαν, ποὺ θάμαζες νὰ βλέπης».
(μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη)
Στον Ύμνον προς την Αφροδίτη, ο ποιητής λέγει ότι η χρυσοστέφανη, η όμορφη θεά, γεννήθηκε από τον αφρό της θάλασσας και ο Ζέφυρος πάνω σε κύμα αλαφρό την έσπρωξε κοντά στην Κύπρο. Τη δέχτηκαν χαρούμενα οι χρυσοφορούσες ώρες, όπου την έντυσαν με λαμπρά ρούχα, της τοποθέτησαν στο κεφάλι χρυσό στέμμα, σκουλαρίκια από ορείχαλκο και χρυσό και τον απαλό της λαιμό στόλισαν με χρυσό περιδέραιο.
Θα συμπληρώσουμε την αναφορά με κάποια σχόλια αρχαίων.
O Βιργίλιος, με το παθητικό και γλαφυρό του ύφος, αναφέρει ότι στο ναό υπήρχε όχι ένας, αλλά εκατό βωμοί.
Ο Ηρόδοτος ονομάζει την Παφία Αφροδίτη, Ουρανία, και την συσχετίζει με θεότητα από την παλαιστινιακή πόλη Ασκαλών, ενώ ο Παυσανίας βλέπει στη θεότητα αυτή ασσυριακή καταγωγή (πρώτοις δε ανθρώπων Ασσυρίοις κατέστη σέβεσθαι την Ουρανίαν, μετά δε Ασσυρίους Κυπρίων Παφίοις και Φοινίκων τοις Ασκάλωνα έχουσιν εν τη Παλαιστίνη). Ο ναός, κατά τη μυθολογία, ιδρύθηκε από το βασιλιά Αέριο ή τον Κινύρα.
Κλείνουμε με μια κλασική φράση του Στράβωνα από τα «Γεωγραφικά» του (14, 6, 5)
«Διάκειται μὲν οὕτως ἡ Κύπρος τῆι θέσει. κατ᾽ ἀρετὴν δ᾽ οὐδεμιᾶς τῶν νήσων λείπεται· καὶ γὰρ εὔοινός ἐστι καὶ εὐέλαιος σίτωι τε αὐτάρκει χρῆται· μέταλλά τε χαλκοῦ ἐστιν ἄφθονα», σημειώνει ο Στράβων
[= Αυτή είναι η θέση της Κύπρου. Δεν υστερεί σε τίποτε από κανένα άλλο νησί. Συγκεκριμένα έχει καλό κρασί, καλό λάδι και είναι αυτάρκης στα σιτηρά. Άφθονα επίσης είναι τα μέταλλα χαλκού].