Τον περασμένο Μάιο ο φίλος Ανδρέας Μουμτζάκης, που τον γνώρισα χάρη στα ωραία κείμενα που δημοσιεύει στη «Φωνή της Ξάνθης», μου δώρισε το βιβλίο «Η Παιδεία του Στωικού»του Fernando Pessoa [Επιμέλεια: Μαρία Παπαδήμα Μετάφραση: Νίκος Πρατσίνης Εκδόσεις: Gutenberg, Νοέμβριος 2022].
Το κείμενο που ακολουθεί το αφιερώνω στον Ανδρέα, που μου χάρισε αυτό το σπουδαίο έργο – το οποίο αγνοούσα εντελώς. Μου δόθηκε επίσης η ευκαιρία να μάθω λίγα παραπάνω στοιχεία για τον Πεσσόα.
Ακολουθεί ένα βιογραφικό του:
Ο Φερνάντο Αντόνιο Νογκέιρα Πεσσόα γεννήθηκε στη Λισαβόνα στις 13 Ιουνίου 1888 και πέθανε στις 30 Νοεμβρίου 1935. Την παραμονή του θανάτου του, σημειώνει από την κλίνη του νοσοκομείου: “I Know not what tomorrow will bring”.
Αυτό που το μέλλον έφερε αναμφισβήτητα είναι η καταξίωση του ως ενός από τους σημαντικότερους ποιητές του εικοστού αιώνα. Ο Πεσσόα είναι ταυτόχρονα ποιητής και μύθος ποιητικός.
Έζησε τη ζωή του στα όρια της ανυπαρξίας, δημοσίευσε ελάχιστο μέρος του τεράστιου έργου του, ενός έργου ανολοκλήρωτου και πολλαπλού, το οποίο κληροδότησε στις μέλλουσες γενιές κλεισμένο στο περίφημο μπαούλο, εξασφαλίζοντας έτσι την υστεροφημία του.
Ελάχιστα γεγονότα συνθέτουν τη βιογραφία του: θάνατος του πατέρα του, μετακίνηση μαζί με τη νέα του οικογένεια στο Ντέρμπαν της Αφρικής, αγγλική παιδεία, επιστροφή στη Λισαβόνα, βιοπορισμός ως αλληλογράφος σε εμπορικούς οίκους, ένας λευκός έρωτας, πολλή μοναξιά.
Η πολυσχιδής ποιητική ζωή του βρίσκεται στους αντίποδες της βιογραφίας του. Ο Πεσσόα, ο οποίος υπογράφει το έργο του με το όνομα του αλλά και με τα 72 καταγεγραμμένα ετερώνυμά του, συνιστά μοναδικό παράδειγμα στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Κύριοι συντελεστές σε πρωτοτυπία αλλά και παραγωγικότητα οι εξής τέσσερις ετερώνυμοί του: ο δάσκαλος όλων Αλμπέρτο Καέιρο, ποιητής του “Φύλακα των κοπαδιών”, ο εκκεντρικός ναυπηγός μηχανικός Άλβαρο ντε Κάμπος, ποιητής της “Θαλασσινής ωδής” και του “Καταστήματος φιλικών”, ο επικούρειος, στωικός κλασικιστής συνθέτης ωδών Ρικάρντο Ρέις και, τέλος, ο Μπερνάρντο Σοάρες, συγγραφέας του “Βιβλίου της ανησυχίας”. Αριστοτεχνικός διευθυντής αυτής της ιδιόμορφης ορχήστρας ο ίδιος ο Φερνάντο Πεσσόα, ο ποιητής του “Μηνύματος”, ο διηγηματογράφος του “Αναρχικού τραπεζίτη”, ο ακάματος δοκιμιογράφος επί παντός του επιστητού, ο θεατρικός συγγραφέας ενός ανολοκλήρωτου “Φάουστ”, ο οποίος ορίζει την τέχνη του λέγοντας: “Προσποίηση είναι του ποιητή η τέχνη”.
Το ιδιόρρυθμο πνεύμα και η αστραφτερή γραφή του Πεσσόα φαίνονται ξεκάθαρα στο έργο «Η Παιδεία του Στωικού». Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου διαβάζουμε:
«Ο ΑΛΒΑΡΟ ΚΟΕΛΙΟ ΝΤΕ ΑΤΑΪΝΤΕ, 14ος Βαρόνος ντε Τέιβε, είναι ένας ακόμη ετερώνυμος του Φερνάντο Πεσσόα. Ευπατρίδης, διανοούμενος “άκαμπτος και συγκρατημένος”, αποτυχημένος εραστής και τελειομανής δημιουργός, πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της φανταστικής ζωής του σε μια αγροικία στα περίχωρα της Λισαβόνας, αφιερώνοντας τον καιρό του στη σύνταξη σημειώσεων και αποσπασμάτων, καταλείποντας ένα “συνονθύλευμα πραγμάτων” ενός έργου που τελικά δεν είχε γράψει.
Έχοντας κατακτήσει “τη χρήση της λογικής στην πληρότητά της” ή έχοντας φτάσει “στον κορεσμό του τίποτα, στην πληρότητα του κανενός πράγματος”, οδηγείται στην αυτοκτονία. Πριν από το μοιραίο διάβημα, ο Τέιβε καίει όλα του τα κείμενα εκτός από το έσχατο και μοναδικό χειρόγραφό του, ένα “πνευματικό υπόμνημα” της στωικής του παιδείας και μια απολογία για την απόφασή του να δώσει τέλος στη ζωή του».
Τον Ιούνιο 2023 έγραφα και στη συνέχεια δημοσίευσα το βιβλίο (σελ. 44) «ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΑΒΔΗΡΙΤΗ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑ – Από πολλές Προσωκρατικούς στη Σοφιστική». Στον Επίλογο του βιβλίου μου, σελ. 42, παραπέμπω στο βιβλίο του Πεσσόα:
Στο συναρπαστικό έργο «Η Παιδεία του Στωικού»σε δύο σημεία υπάρχει αναφορά στον πρωταγόρειο «Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος». Επέλεξα τα σχόλια αυτά του Πεσσόα ως επίλογο του έργου μου.
«Προσδίδοντας σε ό,τι σκεφτόμαστε σημασία επειδή το έχουμε σκεφτεί εμείς, θεωρώντας, ο καθένας τον εαυτό του, όχι, πολλές έλεγε ο Έλληνας, ως μέτρο όλων των πραγμάτων, αλλά ως κανόνα ή πρότυπο, δημιουργούμε εντός πολλές, όχι μια ερμηνεία του σύμπαντος, αλλά μια κριτική του σύμπαντος – το οποίο, καθώς δεν το γνωρίζουμε, δεν μπορούμε και να το κρίνουμε – και οι πλέον αδύναμοι και ανερμάτιστοι ανάμεσά πολλές ανάγουν αυτή την κριτική σε ερμηνεία – μια ερμηνεία πολλές η οποία έχει επιβληθεί ως ψευδαίσθηση· δεν έχει συναχθεί ως συμπέρασμα, αλλά πρόκειται για απλή επαγωγή» (σελ. 42).
«Η ρομαντική ψευδαίσθηση συνίσταται στην κατά γράμμα ερμηνεία πολλές φράσης του Έλληνα φιλοσόφου ότι ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων, ή, υπό μια συναισθηματική οπτική, στο θεμελιώδες αξίωμα πολλές κριτικής φιλοσοφίας ότι ο ολόκληρος ο κόσμος αποτελεί μια δική πολλές σύλληψη. Οι εν λόγω ρήσεις, αν και αυτές καθαυτές ακίνδυνες για τη διάνοια, είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες και πολλές φορές παράλογες, όταν μετατρέπονται σε ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά και δεν συνιστούν απλά και μόνο νοητικές συλλήψεις» (σελ. 80).
Με την ευκαιρία, πριν αναφέρουμε κάποια «φιλοσοφικά» αποσπάσματα του Πεσσόα, θα πούμε δυο λόγια για τους Στωικούς, που έδωσαν τον τίτλο στο έργο του.
Ο Στωικισμός είναι φιλοσοφική σχολή των Ελληνιστικών και Ρωμαϊκών χρόνων (300 π.Χ. – περίπου 250 μ.Χ.), η οποία ιδρύθηκε στην Αθήνα από τον Ζήνωνα τον Κιτιέα με κέντρο την Ποικίλη Στοά, από όπου και πήρε το όνομά του. Κατά τους Στωικούς, η ανθρώπινη φύση είναι τμήμα της παγκόσμιας φύσης, η οποία καθοδηγείται και κυβερνάται από τον συμπαντικό νόμο της Λογικής.
Κλειδί για να κατακτήσουμε την αρετή είναι να περιέλθουμε στην κατάσταση της απάθειας. Διάσημοι στωικοί ήταν ο Επίκτητος (50 – 120 μ.Χ.) δούλος από τη Φρυγία και ο ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος (121 – 180 μ.Χ.).
Κλείνουμε τη «φιλοσοφική» παρένθεση με σχόλια για την απάθεια: Οφείλουμε να απελευθερωθούμε από τα πάθη της. Το πάθος είναι μια άλογη και αφύσικη κίνηση της ψυχής, μια ορμή πλεονάζουσα που παρασύρει σε επικίνδυνες αντιδράσεις. Άρα, πρέπει να βγάλουμε από την ψυχή κάθε ίχνος πάθους, να φτάσουμε στην κατάσταση της απάθειας.
Η φιλόσοφος Martha Nussbaum γράφει :
«Οι ελληνιστικές φιλοσοφικές σχολές στην Ελλάδα και στη Ρώμη – Επικούρειοι, Σκεπτικιστές και Στωικοί – όλοι συνέλαβαν τη φιλοσοφία ως τρόπο αντιμετώπισης των πιο οδυνηρών προβλημάτων της ανθρώπινης ζωής. Είδαν το φιλόσοφο ως συμπονετικό ιατρό, του οποίου η τέχνη θα μπορούσε να θεραπεύσει τις σημαντικές πτυχές του ανθρώπινου πόνου».
Θα παραθέσουμε κάποια αποσπάσματα που δείχνουν τη συγγένεια της σκέψης του Πεσσόα με την στωική και γενικότερα την αρχαιοελληνική διανόηση:
«Ο σύγχρονος άνθρωπος, αν είναι δυστυχής, είναι πεσιμιστής.
Υπάρχει κάτι το άθλιο, το ταπεινωτικό, σε αυτή τη μετάθεση των καημών μας σε ολόκληρο το σύμπαν· υπάρχει κάποιο στοιχείο ποταπού εγωισμού στην υπόθεση ότι είτε το σύμπαν βρίσκεται εντός μας, είτε ότι είμαστε ένα είδος κέντρου και επιτομής, ή ένα σύμβολο, του σύμπαντος» (σελ. 42-43).
«Δεν μπόρεσα ποτέ να πείσω τον εαυτό μου ότι θα μπορούσα, ή ότι κάποιος άλλος σίγουρα θα μπορούσε, να προσφέρει βέβαιη ή βαθιά ανακούφιση, πόσο μάλλον, θεραπεία, για τα ανθρώπινα δεινά. Αλλά ποτέ μου, επίσης, δεν μπόρεσα να απομακρύνω τη σκέψη μου από αυτά· η παραμικρή ανθρώπινη αγωνία – και μάλιστα, το ελάχιστο ενδεχόμενό της – πάντα με έκανε να αγωνιώ, με αναστάτωνε, μου στερούσε τη δύναμη να συγκεντρωθώ και να δοθώ στον εαυτό μου» (σελ. 46-47).
«Αναγνωρίζω ότι, αν όλα τα μεγάλα πνεύματα είχαν μέχρι σχολαστικότητας τη μεγαλοφροσύνη να θέλουν να κάνουν μονάχα το τέλειο, ή, για να μη μιλάμε για κάτι ανέφικτο, το εντελώς σύμφωνο με την ατομική τους υπόσταση συνολικά, θα είχαν παραιτηθεί από την προσπάθεια, όπως παραιτούμαι εγώ» (σελ. 66),
«Σχεδόν όλες οι σύγχρονες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις είναι ρομαντικές παραχωρήσεις, μια προσπάθεια να προσαρμόσουμε την πραγματικότητα στις επιθυμίες μας. Η υβριστική αντίληψη περί της δυνατότητας τελειοποίησης των ανθρώπινων [ακολουθεί κενό – χαμένο κείμενο]» (σελ. 82).
Κλείνουμε το κείμενο παραθέτοντας στίχους από το ποίημα του Πεσσόα «Ελευθερία»:
Αχ, τι ηδονή / το καθήκον σου να μην κάνεις, / ανοιχτό ένα βιβλίο να κρατάς και να μη διαβάζεις. / Να διαβάζεις! Τι πλήξη…
[…] Μεγάλη είναι η ποίηση, / σπουδαίοι και οι χοροί… /Το καλύτερο στον κόσμο, τα παιδιά / η μουσική, τα τραγούδια, το φεγγαροφώς / κι ο ήλιος που αμαρτάνει, / αν, αντί να σε τρέφει, σε καίει. / Κι ακόμα ένα καλό, το τρισμέγιστο, / ο Ιησούς, που αγνοούσε τα οικονομολογικά / και δεν γνωρίζουμε / είχε βιβλιοθήκη;
(Μετ. Σ. Εμ. Χατζιδάκη – Παγκόσμια Ποιητική Ανθολογία Αυλού)