Πριν από 100 χρόνια, στις 4 Οκτωβρίου 1919 κλείνει για την Ξάνθη ένας μακρύς κύκλος κατοχής που ξεκίνησε γύρω στα 1370 από τούς Οθωμανούς. Το διάστημα 1913 – 1919 την Οθωμανική κατοχή διαδέχεται σκληρή Βουλγαροκρατία. Από το Οκτώβριο του 1919 ως τις 14 Μαΐου 1920 η περιοχή Ξάνθης, Ροδόπης και Έβρου βρίσκονται υπό Διασυμμαχική Κατοχή και στη συνέχεια γίνεται η ενσωμάτωση της νοτιοδυτικής Θράκης με την Ελλάδα (πρόκειται για το 1/10 της ενιαίας Θράκης).
Η περιοχή μας κυριεύθηκε από τους Οθωμανούς στις τελευταίες δεκαετίες του 14ου μ.Χ. αιώνα. Εκτός από την Ξάνθεια / Ξάνθη δημιουργείται από τους κατακτητές η Γενισέα που γίνεται το νέο κέντρο. Οι δύο αυτές πόλεις από το 18ο αιώνα αναπτύσσονται ιδιαίτερα χάρη στην παραγωγή και εμπορία του καπνού και των προϊόντων του. Το 1829 γίνονται δύο σεισμοί που ισοπεδώνουν την Ξάνθη και τα περίχωρα, τις επόμενες δεκαετίες αρχίζει η ανοικοδόμηση της πόλης, ενώ από το 1870 μετά από εμπρησμό (μάλλον) της Γενισέας μόνο κέντρο μένει η Ξάνθη, η Παλιά πόλη που σώζεται ως τις μέρες μας.
Φέτος γιορτάζουμε τα 100 χρόνια ελεύθερης ζωής. Η αξία της 4ης Οκτωβρίου 1919, αποδεικνύεται από το τι ακολούθησε στην Ξάνθη και στην περιφέρειά της. Αυτό οφείλουμε να τονίσουμε στον εφετινό εορτασμό. Η 4η Οκτωβρίου αποτέλεσε αφετηρία αυτογνωσίας και αναδίπλωσης σε όλους τους τομείς της δομής της κοινωνίας, οικονομικά και πολιτιστικά. Αν η δεκαετία του 1880 ήταν η αρχή της ακμής στον οικονομικό τομέα, αυτό που είναι αξιοπρόσεκτο, την ίδια περίοδο έχουμε εκπαιδευτική και πολιτιστική ακμή, ενώ γεννιόνται σημαντικοί πνευματικοί ταγοί και λογοτέχνες, όπως οι Άργης Κόρακας, Άριστος Χασηρτζόγλου, Μέλπω Λογοθέτη-Μερλιέ, Γιώργος Στογιαννίδης.
Μετά την 4η Οκτωβρίου 1919 και την ένωση με την Ελλάδα, η Ξάνθη στην πρώτη ελεύθερη δεκαετία αναπτύσσεται κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά και καθίσταται έκτη σε ανάπτυξη πόλη της Ελληνικής πατρίδας. Τρανότερη όμως απόδειξη τούτης της ανάστασης είναι οι πνευματικοί άνθρωποι που γεννιούνται ή φιλοξενούνται εδώ κατά την πρώτη αυτή κρίσιμη δεκαετία: Κατίνα Βέικου Σεραμέτη, Χρήστος Παυλίδης, Στέφανος Ιωαννίδης, Μάνος Χατζιδάκις, Ευάγγελος Λάμπρου.
Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, μια σειρά νεότεροι ποιητές και ποιήτριες, που είτε ζουν στην Ξάνθη είτε σε άλλα κέντρα, διατρανώνουν τη μεγάλη πνευματική ποιητική αλυσίδα που τους δένει με τους παλιότερους δημιουργούς.
Αναφέρω αποκλειστικά ποιητές και ποιήτριες: Θανάσης Κατσάς, Μαρία Ράλλη Υδραίου, Έλενα Ψαραλίδου Φιλιππιτζή, Ελένη Δημητριάδου Εφραιμίδου, Θανάσης Μουσόπουλος, Θωμάς Βουγιουκλής, Κωνσταντίνος Ταβουλτσίδης, Γιώργος Κωτούλας, Αναστάσιος Συμεωνίδης, Ραμπάν Ιμπράμογλου, Άννα Ζανιδάκη, Αλεξάνδρα Χρηστακίδου, Χάρις Καρακατσάνη, Γιάννης Αντωνιάδης, Μαρία Μουσοπούλου (αναφέρονται όσοι/όσες εξέδωσαν βιβλίο). Στην εκατονταετία ελευθερίας που φέτος γιορτάζουμε ελπίζω ότι θα μας δοθεί η ευκαιρία για τον δέοντα έπαινο.
Δεν είναι ο ποιητής, και ο κάθε δημιουργός γενικότερα, ξεκομμένος από το χώρο μέσα στον οποίο γεννιέται και πορεύεται. Ο Κώστας Ταβουλτσίδης πχ, γεννημένος το 1976 στις όχθες του Νέστου συναιρεί την αφετηρία και τις επαφές του με την νεοελληνική, ρωσική, ισπανόφωνη και παγκόσμια λογοτεχνία. Και αναμφίβολα συνεχίζει την ξανθιώτικη παράδοση της τέχνης του λόγου.