Ο Λειτουργισμός (ή φονξιοναλισμός), στη φιλοσοφία, είναι μια θεωρία που σχετίζεται με την ουσιαστική φύση του νου – μια μεταφυσική θεωρία με ενδεχομένως δραματικές συνέπειες για την κοινωνία μας στο εγγύς μέλλον.
Ένα από τα ισχυρότερα κίνητρα του λειτουργισμού, είναι η υπόθεσή πως η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε πράγματι να έχει συνείδηση. Σύμφωνα με τις περισσότερες εκδοχές του λειτουργισμού, κάθε μηχανή που μπορεί να κάνει ό,τι και ένας ανθρώπινος νους, πρέπει να θεωρείται ότι έχει νοητικές προεκτάσεις, όπως δηλαδή και ένας άνθρωπος.
Το τεστ Turing
Το Test Turing προτάθηκε το 1950 από τον Άλαν Τούριγκ, τον Βρετανό επιστήμονα που δημιούργησε τη σύγχρονη θεωρία της πληροφορικής και κατασκεύασε τους πρώτους υπολογιστές προκειμένου να σπάσει τους ναζιστικούς κώδικες κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ο Τούρινγκ λοιπόν προέβλεψε πως αν μια μηχανή μπορεί να ξεγελάσει έναν άνθρωπο-συνομιλητή ώστε να πιστέψει ότι είναι άνθρωπος, μέσω του διαλόγου (μέσω τερματικού φυσικά), τότε πρέπει να θεωρηθεί ευφυής με την ίδια έννοια όπως ο άνθρωπος- δηλαδή, πρέπει να παραδεχτούμε ότι έχει λογική και σκέφτεται.
Δεν είναι σαφές, σύμφωνα με το επιχείρημα του Turing, αν αυτό θα σήμαινε ότι η μηχανή έχει εκείνη τη φαινομενικά μαγική ιδιότητα που οι άνθρωποι ονομάζουν “συνείδηση” ή αν σημαίνει ότι δεν υπάρχει τέτοια ιδιότητα ακόμα και στους ανθρώπους. Σε κάθε περίπτωση όμως αυτό σημαίνει ότι “το να έχεις νοημοσύνη” δεν εξαρτάται από το να έχεις έναν εγκέφαλο που μοιάζει με τον ανθρώπινο ή οποιεσδήποτε συγκεκριμένες φυσικές ιδιότητες- οποιοδήποτε φυσικό σύστημα που μπορεί να κάνει ό,τι κάνει ένας νους.
Δεν είναι όλοι οι λειτουργιστές που ασχολούνται υπερβολικά με την Α.Ι. (τεχνητή νοημοσύνη). Το πρωταρχικό κίνητρο της φιλοσοφίας είναι να εξηγήσει τη φύση του νου, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι προηγούμενες απόψεις – ο δυϊσμός, ο συμπεριφορισμός και η “θεωρία της ταυτότητας”, έχουν απορριφθεί από όλους σχεδόν τους επιστήμονες και τους φιλοσόφους – και ο λειτουργισμός παραμένει η πιο δημοφιλής κατανόηση του νου μεταξύ των επιστημόνων σήμερα.
Υπάρχουν επίσης πολλοί άλλοι “λειτουργισμοί” -όπως, για παράδειγμα, στη μελέτη της τέχνης, της λογοτεχνίας και της ανθρωπολογίας- που δεν έχουν μεγάλη σχέση με τον φιλοσοφικό λειτουργισμό.
Οι μεγαλύτερες αντιπαραθέσεις στον λειτουργισμό ήταν οι αντιπαραθέσεις σχετικά με διάφορες συναφείς απόπειρες διάψευσης της βασικής ιδέας- αυτές περιλαμβάνουν το “Chinese Room” του John Searle, το “China-Brain” του Νεντ Μπλόκ και τα πειράματα σκέψης “ζόμπι”. Όλα αυτά παρουσιάζουν φανταστικά σενάρια έχοντας σκοπό να καταδείξουν ότι κάποιο σύστημα λειτουργικά ισοδύναμο με τον ανθρώπινο εγκέφαλο δεν θα είχε νοητικές καταστάσεις.
Το επιχείρημα του Κινέζικου δωματίου σας ζητά να φανταστείτε ένα άτομο μέσα σε ένα κλειδωμένο δωμάτιο, το οποίο επικοινωνεί με τον έξω κόσμο μόνο περνώντας μηνύματα γραμμένα στα κινέζικα μέσα από την πόρτα.
Το άτομο μέσα στο δωμάτιο δεν κατανοεί την κινεζική γλώσσα. Λαμβάνει ένα μήνυμα στα κινέζικα από το εξωτερικό και στη συνέχεια ακολουθεί ένα βιβλίο οδηγιών (γραμμένο στα αγγλικά) προκειμένου να συνθέσει μια λογική απάντηση στα κινέζικα.
Οι οδηγίες απλώς λένε στο άτομο ότι όταν βλέπει κινέζικους χαρακτήρες με συγκεκριμένη σειρά, να απαντήσει με τους ίδιους χαρακτήρες, χωρίς να γνωρίζει τι σημαίνουν τα κινέζικα. Η άποψη του Searle είναι ότι, από τη σκοπιά των ανθρώπων που βρίσκονται έξω από το δωμάτιο, το δωμάτιο “μιλάει τέλεια κινέζικα”. Επομένως, σύμφωνα με τον λειτουργισμό, το δωμάτιο έχει νοητικές καταστάσεις. Εφόσον, σύμφωνα με τον Searle, το δωμάτιο προφανώς δεν έχει νοητικές καταστάσεις, ο λειτουργισμός είναι εσφαλμένος.
Το επιχείρημα του Searle έχει αντιμετωπιστεί κυρίως με δύο τρόπους.
Ορισμένοι λειτουργιστές (ή φονξιοναλιστές), απαντούν απλώς ότι, πράγματι, το δωμάτιο έχει νοητικές καταστάσεις- απλώς δεν είναι παρατηρήσιμες από την οπτική γωνία του ατόμου που βρίσκεται στο δωμάτιο.
Μια άλλη, ίσως πιο εκλεπτυσμένη απάντηση, είναι ότι το κινέζικο δωμάτιο του Searle δεν είναι δυνατόν να επεξεργαστεί τη γλώσσα τόσο καλά όσο ένα ανθρώπινο ον, γι’ αυτό απαιτούνται άλλες διαδικασίες, οι οποίες δεν απαιτούν τηω πολυπλοκότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου, αλλά μοιάζουν περισσότερο με την εγκεφαλική δραστηριότητα.
Τα πειράματα σκέψης China-Brain* και Zombie επιχειρούν να αναπληρώσουν τις ελλείψεις του κινεζικού δωματίου.
Ο εγκέφαλος της Κίνας θα ήταν ένα μυαλό που θα αποτελούνταν από τη δραστηριότητα δισεκατομμυρίων Κινέζων, ο καθένας από τους οποίους θα εκτελούσε τη λειτουργία ενός μόνο νευρώνα σε έναν εγκέφαλο (στέλνοντας σήματα ο ένας στον άλλο σύμφωνα με ορισμένα πρωτόκολλα) – έτσι ώστε η συλλογική τους δραστηριότητα να είναι λειτουργικά ισοδύναμη με ένα ανθρώπινο μυαλό.
Για όσους δεν πιστεύουν ότι ο εγκέφαλος της Κίνας θα είχε συνείδηση, η άποψη τους απλά συνηγορεί κατά του λειτουργισμού.
Και το πείραμα σκέψης «ζόμπι» από την άλλη υποστηρίζει ότι αν είναι δυνατόν να δημιουργηθεί ένα ον που συμπεριφέρεται ακριβώς όπως ένας άνθρωπος, αλλά χωρίς συνείδηση, τότε ο λειτουργισμός θα πρέπει να είναι λάθος.
Δεδομένου ότι το ερώτημα αν κάποιο από αυτά τα πειράματα θα μπορούσε πράγματι να αναπαράγει την ανθρώπινη λειτουργία χωρίς όμως συνείδηση δεν έχει διευθετηθεί, γι’ αυτό και οι οποιεσδήποτε απόψεις συνεχίζουν να διίστανται.
*Το πρόγραμμα China Brain είναι ένα 15ετές σε βάθος πρόγραμμα, το οποίο εγκρίθηκε από το Εθνικό Λαϊκό Κογκρέσο της Κίνας τον Μάρτιο του 2016.
Είναι ένα από τα τέσσερα πιλοτικά προγράμματα του προγράμματος Innovation of Science and Technology Forward 2030, με στόχο την έρευνα της νευρικής βάσης της γνωστικής λειτουργικότητας.
Πρόσθετοι στόχοι περιλαμβάνουν τη βελτίωση της διάγνωσης και της πρόληψης των ασθενειών του εγκεφάλου και την προώθηση έργων πληροφορικής και τεχνητής νοημοσύνης που εμπνέονται από τον εγκέφαλο.