Κάθε χρόνο, στις 21 Σεπτεμβρίου, ο πλανήτης μας παίρνει μια συλλογική ανάσα.
Η Παγκόσμια Ημέρα Ειρήνης, που καθιερώθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη, δεν είναι απλά μια συμβολική ημερομηνία. Είναι μια δυναμική υπενθύμιση, μια παγκόσμια προσευχή και μια έκκληση για δράση. Είναι η στιγμή που η ανθρωπότητα σταματά να αναλογιστεί το πιο θεμελιώδες και ταυτόχρονα πιο εύθραυστο από τα αγαθά της: την ίδια την ύπαρξη μιας απρόσκοπτης και αξιοπρεπούς ζωής.
Η αναζήτηση της ειρήνης δεν είναι νέα ιδέα. Είναι χαραγμένη στον πυρήνα του ανθρώπινου πολιτισμού. Στην αρχαία Ελλάδα, η Ειρήνη δεν ήταν απλώς η απουσία πολέμου. Ήταν μια θεά, αδελφή της Δίκης (Δικαιοσύνης) και της Ευνομίας (Καλής Διακυβέρνησης). Οι Έλληνες αντιλαμβάνονταν ότι η πραγματική ειρήνη είναι μια ενεργητική κατάσταση κοινωνικής αρμονίας, οικονομικής ευημερίας και πολιτιστικού πολιτισμού. Ο Ησίοδος στα «Έργα και Ημέρες» επεσήμαινε πώς η Ειρήνη είναι η τροφοδότης των νέων, ενώ οι πόλεμοι εκρήγνυνται από την απληστία και την αδικία.
Αυτή η αντίληψη δεν ήταν μοναδική.
Στην Αρχαία Ινδία, οι έννοιες του «Ahimsa» (η άρνηση της βίας) και «Shanti» (ειρήνη) ήταν θεμελιώδεις. Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ο όρος «Pax Romana» περιέγραφε μια μακρά περίοδο σταθερότητας που επέτρεψε την ανάπτυξη του εμπορίου και των τεχνών. Αυτά τα ιδεώδη, ωστόσο, συχνά σπέρνονταν στα λείψανα πολέμων, θυμίζοντας ότι η ειρήνη χρειάζεται να ξαναγεννηθεί από τις στάχτες της καταστροφής.
Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι του 20ού αιώνα ήταν ένα σοκ για την ανθρώπινη συνείδηση. Η βιομηχανική κλίμακα της καταστροφής και η σκιά των πυρηνικών όπλων αποκάλυψαν ότι η ανθρωπότητα διέθετε πλέον τα μέσα για την απόλυτη αυτοκτονία. Από αυτή τη φωτιά, γεννήθηκε μια διαλεκτική ανάγκη, η ανάγκη για έναν θεσμικό μηχανισμό που θα εμπόδιζε την επανάληψη τέτοιων τραγωδιών.
Τα Ηνωμένα Έθνη, με το καταστατικό τους το 1945, ήταν η απάντηση. Η ιδέα της «συλλογικής ασφάλειας» ήταν επαναστατική, η ειρήνη δεν ήταν πια μια ατομική ευθύνη κάθε έθνους, αλλά μια συλλογική ευθύνη όλων. Η καθιέρωση της Παγκόσμιας Ημέρας Ειρήνης το 1981 ήταν η φυσική συνέχεια αυτής της λογικής, μια μέρα ανακωχής και παγκόσμιας ενημέρωσης που θα ενίσχυε τα ιδεώδη της ειρήνης.
Μέσα στο πλαίσιο της διεθνούς αναγνώρισης των προσφύγων για την ειρήνη, το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης αποτελεί τον πιο ορατό στύλο. Ωστόσο, η ιστορία του μας προσφέρει και ένα σοβαρό μάθημα σεβασμού, ότι η ειρήνη δεν είναι ένα στατικό επίτευγμα, αλλά μια συνεχής, δυναμική διαδικασία που απαιτεί συνέπεια. Ορισμένες φορές, η πρώιμη αναγνώριση μπορεί να προηγηθεί πράξεων που την ακυρώνουν.
Μια αντικειμενική ανάλυση αξίζει να εστιάσει σε ορισμένες περιπτώσεις που προκαλούν κριτική και συζήτηση.
- Αούνγκ Σαν Σου Κι (Βραβείο 1991): Παρουσιάστηκε ως το σύμβολο της ειρηνικής πάλης για δημοκρατία και ανθρώπινα δικαιώματα στην Μιανμάρ. Ωστόσο, η μεταγενέστερη θητεία της ως de facto ηγέτιδα της χώρας τίθεται υπό αμφισβήτηση λόγω της στάσης της απέναντι στη συστηματική δίωξη των Ροχίνγια από το στρατό της χώρας της. Η αποτυχία της να καταδικάσει ρητά τις φρικαλεότητες και να ενεργήσει για τη διατήρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όλων των πολιτών της Μιανμάρ, οδήγησε σε διεθνή κατακραυγή και σε αιτήματα για ανάκληση του βραβείου της (πράγμα που δεν προβλέπεται από τους κανόνες του Ιδρύματος Νόμπελ).
- Αμπίι Αχμέντ (Βραβείο 2019): Βραβεύτηκε για τη συμφωνία ειρήνης με την Ερυθραία, που τερμάτισε μια δεκαετή νεκρή αντιπαράθεση, και για τις μεταρρυθμίσεις στο εσωτερικό της Αιθιοπίας. Ωστόσο, λίγα χρόνια αργότερα, η έξαρση του εμφυλίου πολέμου στην περιοχή Τιγκράy της Αιθιοπίας, με τις καταγγελίες για θηριωδίες και από τις δύο πλευρές, έριξαν σκιές πάνω στην πρώιμη του αναγνώριση. Η απόσταση μεταξύ της υπόσχεσης της ειρήνης και της πραγματικότητας του πολέμου θέτει ερωτήματα σχετικά με τη βραχυπρόθεσμη φύση ορισμένων πολιτικών διακανονισμών.
- Μπαράκ Ομπάμα (Βραβείο 2009): Βραβεύτηκε νωρίς στην προεδρία του για τις «εξαιρετικές προσπάθειές του να ενισχύσει τη διεθνή διπλωματία και τη συνεργασία μεταξύ των λαών». Ωστόσο, η κριτική εστιάζεται στην απόσταση μεταξύ της ρητορικής του για έναν κόσμο χωρίς πυρηνικά όπλα και της πραγματικότητας της χρήσης μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones) και του επεκτατικού πολέμου στην Αφγανιστάν, που συνεχίστηκε κατά τη διάρκεια της θητείας του. Αυτή η αντίφαση υπογραμμίζει το γεγονός ότι ακόμη και οι καλύτερες προθέσεις συχνά συγχέονται με τις πολιτικές και γεωστρατηγικές πραγματικότητες.
Αυτές οι περιπτώσεις δεν αναιρούν απαραίτητα τους λόγους για τους οποίους βραβεύτηκαν αρχικά, αλλά λειτουργούν ως μια ισχυρή υπενθύμιση ότι το βραβείο Ειρήνης είναι συχνά μια επένδυση σε μια υπόσχεση για το μέλλον.
Όταν αυτή η υπόσχεση δεν εκπληρώνεται ή ακολουθείται από αντιφατικές πράξεις, δημιουργείται μια οξύμωρη κατάσταση που μας θυμίζει ότι η ειρήνη απαιτεί διαρκή επαγρύπνηση, λογοδοσία και θάρρος, όχι μόνο σε στιγμές αλλαγής αλλά και στη διατήρηση της.
Σήμερα, η έννοια της ειρήνης έχει γίνει πολύ πιο σύνθετη. Δεν αφορά μόνο την απουσία συμβατικών πολέμων. Αντιμετωπίζουμε νέα είδη συγκρούσεων όπως εμφύλιους πολέμους, κυβερνοπολέμους, οικονομικούς πολέμους και πόλεμο κατά της πληροφόρησης. Η απειλή της κλιματικής αλλαγής δημιουργεί νέες πιέσεις και «κλιματικούς πρόσφυγες».
Σε αυτό το πλαίσιο, η Παγκόσμια Ημέρα Ειρήνης αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία.
Ειρήνη σήμερα σημαίνει:
- Κλιματική Δικαιοσύνη: Η ειρήνη με τον πλανήτη μας είναι το θεμέλιο για την ειρήνη μεταξύ των ανθρώπων.
- Ψηφιακή Ειρήνη: Η καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, του ψηφιακού μίσους και της κατάχρησης των δεδομένων.
- Κοινωνική Συνοχή: Η καταπολέμηση της ανισότητας, του ρατσισμού και της κοινωνικής απόκλισης, που είναι οι κύριοι πρόδρομοι βίας εντός των κοινωνιών.
Κλείνοντας, η ερώτηση που τίθεται δεν είναι πώς θα πρέπει να γιορτάζουμε τη μέρα αυτή, αλλά πώς θα εξασφαλίσουμε ένα μέλλον. Η ανθρωπότητα βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σημείο καμπής. Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε από πυρηνικά όπλα και βιολογικούς κινδύνους, μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη και την κλιματική κρίση είναι παγκόσμιες. Καμία απομόνωση, κανένα έθνος, καμία πολιτική δεν μπορεί να τις αντιμετωπίσει μόνη της.
Η ειρήνη, επομένως, δεν είναι πια ένα ηθικό πολυτέλεια ή μια ρομαντική ιδέα. Είναι η απόλυτη προϋπόθεση για την επιβίωση και την πρόοδο του είδους μας. Είναι ο μοναδικός δρόμος προς την καινοτομία που σέβεται τον άνθρωπο και τον πλανήτη, προς την οικονομική ανάπτυξη που δεν βασίζεται στην εκμετάλλευση και προς μια κοινωνία όπου κάθε άνθρωπος μπορεί να αισθανθεί ασφάλεια και να ακουστούν εύκολα οι απόψεις του.
Η Παγκόσμια Ημέρα Ειρήνης είναι ο χρόνος μας να θυμηθούμε αυτή την αναγκαιότητα. Να τιμήσουμε τους αγώνες του παρελθόντος, να αντιμετωπίσουμε τις ανησυχίες του παρόντος και να αφουγκραστούμε με ελπίδα το μέλλον. Είναι η μέρα που μπορούμε όλοι να γίνουμε πρεσβευτές της ειρήνης, με μια πράξη καλοσύνης, μια στιγμή κατανόησης ή μια πράξη αντίστασης στην αδικία.
Γιατί όπως μας δίδαξαν και οι αρχαίοι πρόγονοι μας, η πραγματική Ειρήνη δεν έρχεται μόνη της. Είναι η αδελφή της Δικαιοσύνης (Δίκης).
Και μόνο όταν δουλέψουμε και για τις δύο, μπορούμε πραγματικά να ελπίζουμε σε έναν καλύτερο, πιο φωτεινό και ανθρώπινο κόσμο για όλους.