Βάση της ανάλυσης θα αποτελέσει η Οδύσσεια και ειδικότερα η ραψωδία Γ1
Η εικόνα των ομηρικών ηρώων για τους θεούς τους
Αλήθεια ποια εικόνα είχαν οι ομηρικοί ήρωες για τους θεούς τους; Η πρώτη ίσως απάντηση που θα μπορούσε να δώσει κάποιος στο ερώτημα αυτό είναι ότι τους φαντάζονταν σαν ανθρώπους αλλά με μεγάλη δύναμη. Πρόκειται για τον ανθρωπομορφισμό των ολύμπιων θεών. Οι θεοί, από την μία μεριά, είχαν ανθρώπινα χαρακτηριστικά και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που μερικές φορές ο αναγνώστης της Οδύσσειας νιώθει να ξεθωριάζει η διαφορά τους από τους ανθρώπους. Από την άλλη μεριά όμως οι θεοί είχαν τεράστιες δυνάμεις και θεϊκά χαρακτηριστικά φανερώνοντας έτσι το χάσμα που τους χώριζε από τους θνητούς.
Με βάση την παραπάνω λογική ο ομηρικός ήρωας είχε πλασμένη μια εικόνα για τους θεούς του στην οποία ανθρώπινες αδυναμίες, πάθη αλλά και ανθρώπινες μορφές κοινωνικής ζωής ήταν παρούσες. Τα πάθη και οι αδυναμίες των θεών είναι ξεκάθαρες. Η Καλυψώ κρατούσε τον Οδυσσέα χωρίς την θέλησή του στο νησί της γιατί τον θέλει για δικό της άντρα (α 15-16). Ο Ποσειδώνας είχε θυμώσει και μισούσε τον Οδυσσέα γιατί αυτός τύφλωσε τον Πολύφημο (α 19-21, α 66-69) και για αυτό τον κατέτρεχε. Αλλά και κοινωνικές συνήθειες των ανθρώπων είχαν θέση στον κόσμο των θεών. Οι θεοί μαζεύονταν στο παλάτι του Δία και συζητούσαν διάφορα θέματα. Η μοίρα των ανθρώπων γενικά (α 32-44) αλλά και η μοίρα του Οδυσσέα ειδικότερα (α 45-95) αποτελούσαν τα θέματα που συζητούσαν, ακριβώς όπως θα συζητούσαν και οι άνθρωποι μεταξύ τους.
Πέρα από αυτά, είναι χαρακτηριστικό πως οι άνθρωποι διαπίστωναν πως οι θεοί τους είχαν κάποιους περιορισμούς. Αναφέρεται π.χ. πως ο Ποσειδώνας ήταν στους Αιθίοπες και δεν μπορούσε να ενοχλήσει τον Οδυσσέα. Από το γεγονός αυτό συμπεραίνεται πως οι θεοί είχαν χωρικούς περιορισμούς, δεν ήταν ‘πανταχού παρόντες’. Πέρα από αυτό ένας θεός δεν μπορούσε να αντισταθεί στην απόφαση της πλειοψηφίας των θεών. Ο Ποσειδώνας δεν μπορούσε να τα βάλει με όλους τους άλλους θεούς (α 78-79). Τέλος, ακόμη και θεϊκές μορφές υποτάσσονταν στις εντολές άλλων θεών. Η Αθηνά λέει να στείλουν τον Ερμή να δώσει εντολή στην Καλυψώ να αφήσει τον Οδυσσέα να φύγει (α 84-87). Οι περιορισμοί στους οποίους υπόκεινταν οι θεοί στην Οδύσσεια είναι φανεροί.
Δεν θα πρέπει όμως να παρασυρθεί κάποιος από τις δύο προηγούμενες παραγράφους και να πιστέψει πως ο ομηρικός άνθρωπος έβλεπε τους θεούς του ως ίσους προς ίσο. Αντιθέτως,οι θεοί παρά τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά τους είχαν τεράστιες δυνάμεις και ιδιότητες που τους ξεχώριζαν καθαρά από τους ανθρώπους. Καταρχήν ήταν, σε αντίθεση με τους ανθρώπους, αθάνατοι (α 31, α 45) και είχαν την δύναμη να τιμωρούν τους ανθρώπους (α 378-380) αλλά και να τους δίνουν τιμές και δόξα (α 390). Πέρα από αυτά ο καθένας έχει κάποια δικά του θεϊκά χαρακτηριστικά. Ο Ποσειδώνας χαρακτηρίζεται ‘κοσμοσείστης’ (α 74), ο Δίας ‘παντοδύναμος’ (α 45, α 81). Ο δεύτερος είναι πατέρας τόσο των θεών όσο και των ανθρώπων (α 28, α 45) και έχει την δύναμη να ελέγχει τα σύννεφα (α 63). Η Αθηνά μπορεί να μεταμορφώνεται (α 105-106) αλλά και να πετάει σαν πουλί (α 319-320), παρομοιάζεται με πουλί και χαρακτηρίζεται ως ‘γλαυκόματη’. Επίσης οι θεοί μπορούσαν να επηρεάσουν τους ανθρώπους, ακόμη και στον ψυχολογικό τομέα. Παράδειγμα αποτελεί το θάρρος και την τόλμη που δίνει η Αθηνά στον Τηλέμαχο (α 89, α 319-323, α 384). Γενικότερα οι ήρωες της Οδύσσειας καταλάβαιναν την μεγάλη απόσταση που τους χώριζε από τους θεούς.
Σχέσεις θεών ανθρώπων. Ανταπόκριση των ανθρώπων στις θεϊκές επιταγές
Οι σχέσεις θεών και ανθρώπων αλλά και η ανταπόκριση των ανθρώπων στις θεϊκές εντολές παρουσιάζει την ίδια πολυμορφία όπως και η εικόνα που είχαν οι ομηρικοί ήρωες για τους θεούς τους.
Έχοντας την παραπάνω διαπίστωση σαν βάση θα μπορούσε να πει κανείς πως τις σχέσεις θεών και ανθρώπων στην Οδύσσεια τις χαρακτήριζαν έντονα συναισθήματα τόσο από τους θεούς προς τους ανθρώπους όσο και το αντίθετο. Οι άνθρωποι προσέτρεχαν στους θεούς για βοήθεια, όπως ο Τηλέμαχος που απειλούσε τους μνηστήρες της μητέρας του λέγοντας πως θα επικαλεσθεί τον Δία (α 378-379), αλλά και τους φοβόνταν ξέροντας πως μπορούσαν πολύ εύκολα να τους κάνουν κακό. Παράδειγμα αποτελούν οι στίχοι που λένε πως η Αθηνά όρισε δύσκολη επιστροφή από την Τροία για τους Αχαιούς (α 327-328). Από την άλλη μεριά οι θεοί έτρεφαν και αυτοί κάποια συναισθήματα για τους ανθρώπους. Διαφαίνεται καθαρά το πάθος που διακατείχε την Καλυψώ (α, 15-16), το μίσος του Ποσειδώνα (α 20-21, α 66-69) αλλά και η συμπάθεια και η εύνοια των άλλων θεών (α 19-20) και ιδιαίτερα της Αθηνάς (α 60-63) για τον Οδυσσέα και τον Τηλέμαχο (α 95). Επίσης η εκδίκηση ήταν και αυτή παρούσα στον ψυχικό κόσμο των θεών π.χ. ο Ήλιος τιμώρησε τους συντρόφους του Οδυσσέα (α 8-9) Τα αισθήματα εκατέρωθεν είναι παρόντα.
Πέρα από αυτό θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς, πως οι θεοί ευφραίνονταν από τις θυσίες που προσέφεραν οι άνθρωποι και μάλιστα συμπαθούσαν τους θνητούς που έκαναν τις περισσότερες και μεγαλύτερες θυσίες. Ο Ποσειδώνας για παράδειγμα ευφραίνεται με την εκατόμβη που του προσφέρεται (α 25-26). Αλλά και η Αθηνά στην προσπάθειά της να πείσει τον Δία να βοηθήσει τον Οδυσσέα του αναφέρει πόσες θυσίες έχει κάνει ο ήρωας (α 60-63), κάτι που αναγνωρίζει και ο ίδιος ο Δίας (α 67-68). Διαφαίνεται στο σημείο αυτό μια ανταποδοτική και ίσως συμφεροντολογική σχέση θεών και ανθρώπων. Οι άνθρωποι προσέφεραν θυσίες για να αποσπάσουν την εύνοια των θεών, οι θεοί τις αποζητούσαν προκειμένου να βοηθήσουν τους ανθρώπους.
Αλλά η επαφή των ανθρώπων με τους θεούς δεν περιορίζονταν μόνο στην θυσία. Η σχέση μεταξύ των δύο μερών πολλές φορές γίνονταν ακόμη στενότερη. Οι θεοί άκουγαν τους ανθρώπους, ιδίως εκείνους που συμπαθούσαν, και τους συμπαραστέκονταν με κάθε τρόπο. Η απειλή του Τηλέμαχου προς τους μνηστήρες όσον αφορά την εκδίκηση του Δία (α 378-380) αλλά και η άμεση επαφή και συζήτηση που είχε με την Αθηνά (α119-284) και η βοήθεια που αυτή του προσέφερε (α 89) αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Επίσης οι θεοί μπορούσαν να προσφέρουν στους ανθρώπους διάφορα χαρίσματα, όπως είναι τα αξιώματα (α 390) ή οι μαντικές ικανότητες (α 200-201, α 283-284) Με άλλα λόγια οι θεοί μπορούσαν να τιμωρήσουν αλλά και να βοηθήσουν τους ανθρώπους.
Άραγε τα παραπάνω σημαίνουν πως οι θεοί καθόριζαν απόλυτα την μοίρα των ανθρώπων; Στο ερώτημα αυτό θεοί και άνθρωποι στην Οδύσσεια έχουν διαφορετική άποψη. Οι άνθρωποι πίστευαν πως οι θεοί ήταν οι αποκλειστικοί υπεύθυνοι για ότι τους συμβαίνει. Γι’ αυτούς οι θεϊκές επιταγές δεν μπορούσαν να παραβιασθούν, τουλάχιστον δίχως τιμωρία. Ο ποιητής λέει πως οι θεοί όρισαν το πότε θα επιστρέψει στην Ιθάκη ο Οδυσσέας (α 17-18). Ο Δίας λέει πως ο Αίγισθος θεωρούσε αποκλειστικά υπεύθυνους τους θεούς για τα παθήματά του (α 35-44). Ο Τηλέμαχος αναφέρει πως ο Δίας είναι ο υπαίτιος για τις συμφορές των ανθρώπων (α 348-349). Τέλος ο αοιδός τραγουδά τον δύσκολο γυρισμό των Ελλήνων από την Τροία κατηγορώντας για αυτό την θεά Αθηνά (α 327-328).
Από την άλλη μεριά η άποψη των θεών για το θέμα αυτό είναι αντίθετη. Αυτοί πιστεύουν πως οι άνθρωποι έχουν το μεγαλύτερο κομμάτι ευθύνης για τα παθήματα τους. Ο Δίας λέει πως είναι λάθος να κατηγορούνται οι θεοί για τα λάθη των ανθρώπων (α 31-34), θεωρεί μάλιστα τον Αίγισθο αποκλειστικά υπεύθυνο για ότι του συνέβη (α 35-43). Επίσης ο ποιητής λέει πως οι σύντροφοι του Οδυσσέα χάθηκαν από τα δικά τους σφάλματα και όχι από υπαιτιότητα των θεών (α 8). Βέβαια και οι θεοί συμφωνούν πως ο δικός τους ρόλος είναι καθοριστικός. Το σχέδιο τους για την επιστροφή του Οδυσσέα δεν ήταν απόφαση κάποιου ανθρώπου (α 86-95). Οι θεοί αποφασίζουν αλλά και οι άνθρωποι έχουν τις ευθύνες τους , αυτή είναι η θέση των θεών.
[penci_related_posts dis_pview=”yes” dis_pdate=”no” title=”Ομήρου Οδύσσεια | Η σημαντικότερη ιστορία που γράφτηκε ποτέ” background=”#eee” border=”” thumbright=”no” number=”1″ style=”grid” align=”none” withids=”2823″ displayby=”recent_posts” orderby=”rand”]
Η θεϊκή επέμβαση και η εξέλιξη της αφήγησης.
Αλλά οι θεοί στην Οδύσσεια δεν επενέβαιναν μόνο στις ζωές των ανθρώπων, αλλά και στην εξέλιξη της αφηγηματικής δράσης του κειμένου. Η θεά Αθηνά αναλαμβάνει να πάει στην Ιθάκη και να συναντηθεί με τον Τηλέμαχο (α 98-95). Συνομιλεί μαζί του και τον βοηθάει δίνοντας του ελπίδα για τον γυρισμό του πατέρα του, θάρρος να αντιμετωπίσει του μνηστήρες και τις δυσκολίες και οδηγίες για το τι να κάνει (α 119-284). Τον συμβουλεύει να μιλήσει στους μνηστήρες αλλά και σε όλους τους πολίτες σε συνέλευση και να ταξιδέψει για να μάθει νέα του πατέρα του. Με τον τρόπο αυτό η θεά επιτυγχάνει να δρομολογήσει εξελίξεις που βοηθούν να συνεχιστεί η αφήγηση. Η θεά Αθηνά χρησιμοποιείται, θα μπορούσε να πει κανείς, για να προωθήσει την εξέλιξη της Οδύσσειας.
Παρόμοιος είναι και ο ρόλος που διαδραματίζει ο Ερμής. Τον θεό αυτό τον έστειλαν οι υπόλοιποι ολύμπιοι στην Ωγυγία, στο νησί που η Καλυψώ κρατούσε τον Οδυσσέα, να της πει πως οι θεοί αποφάσισαν να αφεθεί ελεύθερος ο ήρωας να γυρίσει στην πατρίδα του(α 84-87). Με άλλα λόγια και ο Ερμής δίνει ώθηση στην εξέλιξη της αφήγησης και ίσως μεγαλύτερη από ότι η Αθηνά. Το ταξίδι της επιστροφής του Οδυσσέα επιτυγχάνεται αφηγηματικά μέσω του θεού Ερμή.
Αλλά η Αθηνά δεν περιορίζεται μόνο στο να βοηθήσει την διήγηση να εξελιχθεί. Η επίδραση που ασκεί πάνω στον Τηλέμαχο είναι καθοριστική. Μέσω της επίσκεψης της μεταμφιεσμένης Αθηνάς συντελείται μια μεγάλη αλλαγή στον Τηλέμαχο. Μετά την συνάντηση του με την θεά ο Τηλέμαχος ανδρώνεται και αντιμετωπίζει όπως πρέπει τις δυσκολίες που του έτυχαν. Η διαπίστωση αυτή αποδεικνύεται αν κανείς συγκρίνει το πώς ήταν ο Τηλέμαχος πριν και μετά την συνάντηση του με την θεά.
Πριν την συνάντηση αυτή ο γιος του Οδυσσέα παρουσιάζεται σαν ένα παιδί ανίκανο να αντιμετωπίσει τις καταστάσεις μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Οι μνηστήρες της μητέρας του καταστρέφουν την πατρική του περιουσία και αυτός το μόνο που κάνει είναι να διαπιστώνει την κατάσταση (α 159-160) και να ονειρεύεται τον πατέρα του και την τιμωρία που εκείνος θα μπορούσε να επιβάλει (α 113-118, α 163-165). Δεν του περνά από το μυαλό να αντισταθεί αυτός. Πέρα από τα όνειρα όμως πίστευε πως ο πατέρας του είναι νεκρός και πως δεν πρόκειται να επιστρέψει πίσω (α 161-162, α 166-167).
Μετά την συνάντηση με την Αθηνά έχει συντελεσθεί μια τεράστια αλλαγή. Ο Τηλέμαχος είναι πια άνδρας. Πιστεύει πως υπάρχει η ελπίδα του γυρισμού του πατέρα του, για τον λόγο αυτό ακολουθεί τις υποδείξεις της θεάς. Ενισχυμένος με το θάρρος που του έδωσε η Αθηνά, αντιμετωπίζει τους μνηστήρες, τους αντιμιλά και τους λέει να φύγουν από το παλάτι του (α 367-395). Φέρεται σαν ο κύριος του σπιτιού. Δίνει εντολές στην μητέρα του (α 357-359) και τονίζει πως είναι αυτός ο “κυβερνήτης” του σπιτιού (α 359, α 398-399). Την διαφορά καταλαβαίνουν και οι μνηστήρες και μάλιστα ο Αντίνοος λέει πως κάποιος θεός συμβούλεψε τον Τηλέμαχο (α 384).
Η θεά Αθηνά έχει πετύχει με την επίσκεψή της αφενός την αφηγηματική δράση να προωθήσει αφετέρου την στάση του Τηλέμαχου να αλλάξει.
Συμπεράσματα
Όλα τα παραπάνω ίσως βοηθούν στο να αναλυθεί η εικόνα των θεών στην Οδύσσεια. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η εικόνα αυτή συντίθεται μέσα από αντιθέσεις. Οι ομηρικοί ήρωες πίστευαν πως οι θεοί είναι τόσο κοντά τους όσο και πολύ μακριά. Έβλεπαν στους θεούς ανθρώπινα χαρακτηριστικά αλλά και απίστευτες δυνάμεις. Στις σχέσεις τους με τους θεούς πίστευαν πως οι θεοί μπορούν να δείξουν καλοσύνη αλλά και απίστευτη σκληρότητα, να είναι αυθαίρετοι αλλά και δίκαιοι, να πλησιάζουν τους ανθρώπους και να τους βοηθούν αλλά και να δημιουργούν αγεφύρωτα χάσματα. Οι αντιθέσεις κυριαρχούν.
Από την άλλη μεριά ο ποιητής χρησιμοποιεί τους θεούς για να συνεχίσει την αφήγηση του. Η Αθηνά και ο Ερμής δίνουν διέξοδο για την πρόοδο της εξιστόρησης. Μέσω των θεών συντελούνται αλλαγές, επιτυγχάνεται η δράση και δίνονται λύσεις σε μέρη της Οδύσσειας που δεν θα μπορούσε αυτό να γίνει χωρίς θεϊκή επέμβαση. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι θεοί αποτελούν ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο στα χέρια του ποιητή.
[penci_related_posts dis_pview=”yes” dis_pdate=”no” title=”Μοναδική αρχαία αναπαράσταση στίχων της Ομήρου Οδύσσειας…(ηχητικό)” background=”#eee” border=”” thumbright=”no” number=”1″ style=”grid” align=”none” withids=”2169″ displayby=”recent_posts” orderby=”rand”]