Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Προσεγγίσεις στην ποίηση του Γιάννη Πατίλη

 

Προσεγγίσεις στην ποίηση του Γιάννη Πατίλη

 

Προσεγγίσεις στην ποίηση του Γιάννη Πατίλη

Σημαντικός εκπρόσωπος της λεγόμενης γενιάς του  ’70 ο φίλος ποιητής,  και όχι μόνο,  Γιάννης Πατίλης (γενν. 1947).

Ο Mario Vitti  στην «Ιστορία της Νεοελληνικής  Λογοτεχνίας» (εκδ. Οδυσσέας, 2008) αναφερόμενος  στην ποίηση του  Πατίλη σημειώνει «Εναντιώνεται από την αρχή στις κοινωνικές ανωμαλίες που τον απειλούν […] Έχει τη διάθεση να πάρει θέση απέναντι στην πολιτική κατάσταση […]  Από την επαφή με την πόλη αντλεί αφορμές για να επικοινωνήσει  και, κατά συνέπεια, για να γίνει πιο ευανάγνωστος, κάτι που χαρακτηρίζει  τη γραφή του ακόμη και όταν επικεντρώνεται σε πιο προσωπικές καταστάσεις. Πρόκειται για ένα προσόν που δεν περιορίζει την ποιητικότητα της γραφής του και που πρέπει να εκτιμηθεί ιδιαίτερα σε καιρούς  παρασιωπήσεων» (σελ. 563).

Στο  πρόσφατο  κείμενό μου «ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΤΙΛΗΣ – Εκλεκτός  ποιητής – φίλος απ’ τα παλιά» (Ιανουάριος 2022) είχα επιχειρήσει μια αδρή προσέγγιση στο έργο του. Στη νέα προσπάθειά μου θα αναφερθώ σε δύο σημαντικά έργα του, που σχετίζονται με την ποίηση.

Ο Πατίλης, όπως διαπιστώνει / διατυπώνει ο Βίττι ,  είναι  ποιητής ευαισθητοποιημένος σε κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα.  Μου έκαναν εντύπωση απόψεις και θέσεις του σε συνεντεύξεις. Ένα παράδειγμα: Το 2013 μιλώντας στον Σταμάτη Μαυροειδή (στον Δόμο της Αριστεράς),  με ευθύτητα και σαφήνεια λέγει:

«Ο θάνατος είναι ευκαιρία μόνο για όσους πιστεύουν στην ανάσταση. Και τέσσερις χιλιάδες χρόνια Ιστορίας αυτού του τόπου μας διδάσκουν ότι κάτι τέτοιο έγινε και ξανάγινε. Για να γίνει, όμως, σήμερα το ίδιο θα πρέπει οι νεκροί, η χρεοκοπημένη άρχουσα τάξη δηλαδή που αγωνίζεται απεγνωσμένα για τα προνόμιά της, να πεθάνουν πραγματικά».

Οι θέσεις του είναι διάσπαρτες στα ποιήματά του. Δύο δείγματα από τη συλλογή Ζεστό Μεσημέρι (1984):

 

Ζεστό Μεσημέρι

Γιατί να γράψω εγώ αυτά τα ποιήματα

Γιατί να μην πάω στο περίπτερο

Να χαζέψω τις γλάστρες από το παράθυρο

Να πιω νερό;

 

Γιατί να μην αφήσω τον εαυτό μου

Στην καρέκλα του

Ξεχασμένο

Κι αδίκαστο;

 

*

 

ΤΟ ΞΑΝΑΣΚΕΦΤΗΚΑ πλάι

Σ’ αυτό το σπασμένο μάρμαρο

Το περικυκλωμένο από τις πολυκατοικίες.

Λίγα δέντρα, δυο τρεις γλάστρες

Ένα μικρό κιγκλίδωμα.

Το φως έπεφτε λοξά

Στη βιτρίνα του φαρμακείου.

Όχι, δεν πρέπει ν’ ανακατευτώ

Τις καθημερινές μου αφαιρέσεις

Με την ανυπαρξία.

Το ξανασκέφτηκα κάποτε

Παρατηρώντας τα πράσινα νερά

Του Ερύμανθου.

Το ξανασκέφτομαι τώρα

Κοιτάζοντας τον κόκκινο σταυρό

Του φαρμακείου.

Σ’ αυτήν την άδεια πλατεία.

Πλάι στο μάρμαρο που μου ψιθύριζε:

Ας τα όλα!

Το σπασμένο

Είναι πιο ανθεκτικό.

 

Το σπασμένο είναι πιο ανθεκτικό

Οι δύο τελευταίοι στίχοι είναι ο τίτλος του βιβλίου: «Το σπασμένο είναι πιο ανθεκτικό – Στίχοι και σκέψεις για την ηλικία των ερειπίων: Δοκίμιο», εκδόσεις   Gutenberg, 2016, σ. 61. Όπως διαβάζουμε στο πρόλογο, «Το κείμενο αποτελεί το περιεχόμενο ομιλίας που δόθηκε στο εαρινό Colloquim Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου την Τρίτη, 22 Μαρτίου 2016, όπου προσκλήθηκα να μιλήσω για την ποίησή μου. Η αναφορά ενός ποιητή στο έργο του για ευνόητους λόγους συνιστά ταυτοχρόνως ευκαιρία και κίνδυνο. Αποδεχόμενος την ευκαιρία προσπάθησα όσο μπορούσα να μειώσω τον κίνδυνο επικεντρώνοντας τον λόγο μου στην έκθεση των προσωπικών βιωματικών ψυχοπνευματικών προϋποθέσεων της ποιητικής εργασίας μου (χρησιμοποιώντας ως παραδείγματα των προϋποθέσεων αυτών συγκεκριμένα ποιήματα), αφήνοντας την αξιολόγηση και ερμηνεία της εκεί που πραγματικά ανήκει: στη δικαιοδοσία του ακροατή και του αναγνώστη».

Για το χρήσιμο αυτό βιβλίο βρήκα μια καίρια ανάλυση/προσέγγιση του Θανάση Γαλανάκη. Θα παραθέσω  δύο χαρακτηριστικά σημεία, που έχουν μια γενικότερη αναφορά και συσχέτιση με το έργο του Γιάννη Πατίλη, πράγμα που θα μας βοηθήσει.

«ʽΗ ποίηση τοῦ Πατίλη γίνεται ὁ πίνακας ἐκεῖνος ὅπου μπορεῖ κανεὶς νὰ δεῖ τὴ σύνολη γραμματολογική του φυσιογνωμία, ἐνῶ οἱ χρωματικὲς ψηφίδες τοῦ πίνακα συναπαρτίζονται ἀπὸ ποιήματα, σημειώματα τοῦ ἐκδότη, κριτικές, ἐξώφυλλα καὶ μακέτες, γραμματοσειρὲς καὶ κοσμήματα, συνεντεύξεις, ἡμερολογιακὲς ἐγγραφές, γράμματα, μαίηλ, χειρόγραφα, ἔντυπα καὶ ψηφιακὰ ἀρχεῖα, ἰστοτόπους, φωτογραφίες κ.ο.κ. Ἔτσι κι ὁ ἴδιος γνωρίζοντας ὅτι μιὰ μικροσκοπικὴ ἐξέταση θὰ ὁμοίαζε μὲ δουλειὰ μικροβιολόγου ποὺ προσπαθεῖ νὰ ξεχωρίσει σὲ καλάθια τὰ κύτταρα μιᾶς αἱμοκαλλιέργειας, συνοψίζει τὴν ἐμπειρία σὲ τρεῖς ἑνότητες: Πολιτικὸς βίος, Ἔρως, Ποίηση».

«Τὸ ἔργο τέχνης εἶναι ἡ γέφυρα ἀνάμεσα σὲ δύο ἀποσπασματικὲς ἐμπειρίες: στὴν ἀποσπασματικὴ ἐμπειρία τῆς ἑρμηνείας τοῦ ἀναγνώστη καὶ στὴ διπλὰ ἀποσπασματικὴ ἐμπειρία τῆς ἑρμηνείας τοῦ συγγραφέα. Ὁ Πατίλης ἐπισημαίνει σχετικά: «Θὰ τονίσω, ὅμως, ἐμφατικὰ πὼς μὲ κανέναν τρόπο δὲν θεωρῶ τὸν Ἑαυτό μου αὐθεντικὸ διερμηνευτὴ τῶν στίχων μου. Τὸ λέω αὐτὸ ὄχι ἀπὸ πρόθεση νὰ κολακέψω τὰ ἀναφαίρετα δικαιώματα τοῦ ἀναγνώστη στὴν ἑρμηνεία ἑνὸς ποιήματος, ὅσο ἀπὸ βαθιά μου πεποίθηση πὼς τὸ ἔργο τέχνης εἶναι ἀποτέλεσμα συνεργασίας τοῦ καλλιτέχνη μὲ ἄλλες δυνάμες ποὺ ξεπερνοῦν, συχνὰ κατὰ πολύ, τὴν αὐτεπίγνωση ἢ καὶ τὴ βούλησή του». Οἱ δυνάμεις αὐτὲς φρονοῦμε ὅτι βρίσκονται στὴ σφαίρα τῆς ἐμπειρίας καὶ τῆς ἀποσπασματικότητας ποὺ αὐτὴ κομίζει, στὴν ἐπαφὴ μὲ τὸ γραμματολογικὸ παρελθὸν καὶ στὴ σχέση μὲ τὸν ἀναγνώστη. Ἡ τριελκυστίνδα αὐτὴ, στὸ μέσο τῆς ὁποίας βρίσκεται ὁ ποιητής, δίνει αὐτὸ τὸ “συν” ποὺ ἔρχεται νὰ κολλήσει μπροστὰ ἀπὸ τὸ “γράφω”».

 

Γραφέως  Κάτοπτρον

Το 1989 ο Γιάννης Πατίλης δημοσίευσε την ποιητική συλλογή «Γραφέως  Κάτοπτρον» (εκδ. Ύψιλον). Το τελευταίο μέρος της συλλογής περιείχε σαράντα τρία τρίστιχα – η ενότητα επιγραφόταν «Εικόνες από μια νέα / Σαν χάικου». Το 2016 με αυτόν ακριβώς τον τίτλο δημοσιεύθηκε από τις εκδόσεις Gutenberg  νέα βετιωμένη έκδοση των παλιών τρίστιχων συν δεκαέξι, σύνολο πενήντα εννέα. Έχουν αναδιαταχθεί και χωρίστηκαν σε τέσσερις ενότητες / εποχές του έτους.

Να λάβουμε υπόψη ότι τα ποιήματα αυτά είναι τρίστιχα και έχουν συνολικά δεκαεπτά συλλαβές. Του Γιάννη του αρέσουν τα μικροκείμενα, όπως τα Μπονζάι –  τα μικρά διηγήματα.

Θα παραθέσω κάποια ποιήματα αυτής της συλλογής, αφού δώσω πρώτα τον λόγο στον φίλο Γιάννη Στρούμπα, που μιλάει για τη δουλειά αυτή του φίλου Γιάννη Πατίλη.

«Ο Πατίλης, αποφεύγοντας να ονομάσει τα τρίστιχά του χάικου, καθώς θεωρεί ότι οι στίχοι του μπορεί να μην ανταποκρίνονται στο πνεύμα του συγκεκριμένου είδους, τα ονομάζει «σαν-χάικου». Διευκρινίζει παράλληλα ότι νιώθει τα ποιήματα τού παρόντος τόμου να συγγενεύουν περισσότερο με τον κόσμο της αρχαίας ελληνικής ερωτικής αγγειογραφίας ή με εκείνον των αθυρόστομων ερωτικών μικρογραφιών της Παλατινής Ανθολογίας. Το περιεχόμενο των ποιημάτων αιτιολογεί απόλυτα τη συγκεκριμένη αίσθηση συγγένειας του ποιητή […] Τα τμήματα της συλλογής δεν είναι ισομερή. Τα περισσότερα ποιήματα εντάσσονται στην «Άνοιξη» και το «Καλοκαίρι», με εμφανή τη διάθεση του ποιητή να υμνήσει τον έρωτα στο απόγειο του, κι όχι στην κατάρρευσή του, η οποία του επιβάλει τη σιωπή […] Η ικανότητα του Πατίλη να σχεδιάζει με τον ποιητικό του λόγο εικόνες δεν περιορίζεται μόνο στην εντύπωση που προκαλούν οι ευφάνταστές του οπτικοποιήσεις. Οι εικόνες του ευνοούν την πολυσημία […] Η συλλογή, προσεγμένη καί εκδοτικά, κοσμείται από τέσσερα σχέδια της Ηρώς Νικοπούλου για τις τέσσερις εποχές, ενώ ακόμη και το κόσμημα που επιλέγει ο ποιητής για το τέλος του κάθε του τρίστιχου, παραπέμποντας διακριτικά κι αθόρυβα σε ερωτική στάση, ενισχύει τη θεματική τής από κάθε άποψη κομψής συλλογής».

[Να σημειώσουμε ότι η Ηρώ  είναι  εκλεκτή εικαστικός και λογοτέχνις – σύζυγος και συνοδοιπόρος του Γιάννη Πατίλη]

 

Θα ολοκληρώσουμε τον περίπατό μας  με κάποια «σαν Χάικου» που επέλεξα για τις τέσσερες εποχές:

 

ΑΝΟΙΞΗ – ια΄

Εικόνες σκορπάς / Που τις μαζεύουν κρυφά

Τα δυό μου μάτια

 

ιε΄

Μόνο ο καθρέφτης / Να σε βλέπει αντέχει

Δίχως να σπάει

 

ιζ΄

Μπροστά σου πρέπει / Ενός λεπτού σιγή σε

Όλες τις λέξεις

 

ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

κζ΄

Σαν καμικάζι / Πάνω στ’ άσπρο κορμί σου

Θέλω να πέσω

 

λε΄

Στήθος με στήθος / Πόδια τέσσερα χέρια

Και δυο κεφάλια

 

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ – ν΄

Εσύ κοιμάσαι / Και μένα το φεγγάρι

Με κοροϊδεύει

 

ΧΕΙΜΩΝΑΣ – νθ΄

Απ’ του έρωτά σου / Τις στάσεις μου ’κρυβες μια

Την απουσία

Σχετικά άρθρα

Δυο αιώνες από την επανάσταση του 1821: ο Γιάννης Βλαχογιάννης και τα διηγήματα του (μέρος 2)

Θανάσης Μουσόπουλος

Θοδωρής Γρηγοριάδης: Πεζά που αγαπήθηκαν | Του Θανάση Μουσόπουλου

Θανάσης Μουσόπουλος

Ο δημιουργικός καβαλιώτης τεχνίτης του λόγου Χρήστος Τσελεπής

Θανάσης Μουσόπουλος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X