Sparmatseto
Αφιερώματα Τέχνες

Τέχνη και ελεύθερη βούληση | Του Άρι Ασσαριωτάκη

Η τέχνη εξυψώνει τον άνθρωπο
για να ξεπεράσει τον εαυτό του και να φτάσει
σε αυτό που θα ονομάζαμε ελεύθερη βούληση.

Αντρέϊ Ταρκόφσκι

Δεν ενστερνίζομαι όλες τις φιλοσοφικές απόψεις του τεράστιου κατά τα άλλα σκηνοθέτη Ταρκόφσκι, ωστόσο καταπιάνομαι ως αφορμή αυτή του τη ρήση(τελευταία του συνέντευξη το Μάρτιο του 1985 στη Πολωνία) για να παραθέσω τους επόμενους προβληματισμούς σχετικά με την ύπαρξη της ελεύθερης βούλησης και αν αυτή υπάρχει, κατά  πόσον  τα έργα τέχνης είναι προϊόντα ελεύθερης βούλησης η όχι.

Το αν υπάρχει ελεύθερη βούληση αλλά και πως ορίζεται ως έννοια , είναι ένα ερώτημα που απασχόλησε πολλούς αιώνες πριν έως και σήμερα, φιλόσοφους , ψυχολόγους καθώς και σύγχρονους νευροεπιστήμονες.

Η διελκυστίνδα ανάμεσα στις δύο σχολές σκέψης έγκειται στο κατά πόσον οι αποφάσεις που παίρνουμε είναι προϊόντα του νου και παράγονται συνειδητά, άρα έχουμε ελεύθερη βούληση, ή οι αποφάσεις αυτές παίρνονται στο ασυνείδητο μέρος του εγκεφάλου και σε ελάχιστα δευτερόλεπτα ή ήδη ειλημμένη απόφαση του ασυνειδήτου εκδηλώνεται στον νου, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση της συνειδητής απόφασης, άρα δεν υπάρχει ελεύθερη βούληση.

Θα μπορούσαμε να ορίσουμε σε γενικές γραμμές την  Ελεύθερη βούληση  ως μια  ικανότητα των ανθρώπων  να αποφασίζουν για τις επιλογές τους χωρίς να περιορίζονται από πολλούς και διάφορους παράγοντες.

Οι παράγοντες αυτοί μπορεί να είναι μεταφυσικοί, (θεολογικές απαγορεύσεις), φυσικοί περιορισμοί (φυλακή), κοινωνικοί περιορισμοί(απειλές τιμωρίας), πνευματικοί περιορισμοί(εμμονές ,φοβίες , νευρολογικές διαταραχές, γενετικές προδιαθέσεις, κλπ)

Πνευματική και ιδεολογική σκλαβιά λοιπόν μπορούν να περιορίσουν σε μεγάλο βαθμό το ιδεολόγημα της ελεύθερης βούλησης και οι υποστηρικτές της έχουν πολλά χιλιόμετρα ακόμα να διανύσουν για να πείσουν για το αυταπόδεικτο.


Expresscopy
Expresscopy

Το πρόβλημα της διελκυστίνδας εξελίσσεται προς το χειρότερο για τους υποστηρικτές ύπαρξης της ελεύθερης βούλησης από τη στιγμή που πλέον εμπλέκονται και οι νευροεπιστήμονες και παραθέτουν τις απόψεις τους διασταυρωμένες πλέον εργαστηριακά.

Θα μπορούσε να αναφέρει κανείς και μια σειρά από άλλα παραδείγματα αδιαμφισβήτητου περιορισμού της ελεύθερης βούλησης σύμφωνα με τους νευροεπιστήμονες, όπως ότι τα άτομα δεν επιλέγουν τα γονίδια, το φύλο τους, το αρχικό τους περιβάλλον, την αρχική διαμόρφωση του εγκεφάλου στη μήτρα κλπ.

Όλοι αποφαίνονται για την ανυπαρξία της ελεύθερης βούλησης και ότι ο νους είναι μια δραστηριότητα του εγκεφάλου και παίρνει εντολές από αυτόν, δηλαδή ο νους είναι η σκιά του εγκεφάλου και όπως η σκιά δε μπορεί να επηρεάσει το σώμα μας διότι είναι παράγωγο του έτσι και ο νους δε μπορεί να επηρεάσει τον εγκέφαλο αλλά το αντίθετο. ( Γιώργος Παξινός «Γνώθι Σαυτόν-Athens Science Festival»).

Έπειτα από τους παραπάνω προβληματισμούς, αλλά και την παράθεση δομικών στοιχείων γύρο από το θέμα της Ε. Βούλησης, μπαίνει το ερώτημα: Είναι η Τέχνη και τα παράγωγα της προϊόντα ελεύθερης βούλησης ή πρόκειται για απότοκα μιας μηχανιστικής αιτιοκρατίας; Και η υπόθεση της περίφημης έμπνευσης του καλλιτέχνη που βρίσκεται σε αυτό το στερέωμα του σχετικού προβληματισμού;

Σύμφωνα με το απόφθεγμα του Ταρκόφσκι η ελεύθερη Βούληση δεν υπάρχει παρά μονάχα στη μεταφυσική στην οποία οδηγείσαι μέσα από την Τέχνη.

Όμως τι εννοεί; Ότι τα καταφέρνουν μόνο οι καλλιτέχνες κάποια στιγμή του απόγειου της καλλιτεχνικής τους προσφοράς;… άρα πριν  το απόγειο όχι; Και στο μεταξύ διάστημα τι γίνεται; Παράγουν τέχνη καθ υπόδειξη του ασυνειδήτου;

Εκτός από τους πρωταγωνιστές καλλιτέχνες στο υπέροχο ολιστικό όχημα της τέχνης συμμετέχουν και οι θεατές της ….τι γίνεται με αυτούς;

Όταν ο Μιχαήλ Άγγελος έπλασε το γλυπτό Πιετά(Έλεος), ποιος του το υπαγόρευε; Το συνειδητό, ή το ασυνείδητο; …κατά τη γνώμη μου και τα δυο.

Όταν ο Ροντέν έπλασε το γλυπτό «το φιλί», η έμπνευση του να το κάνει όπως το έκανε υπαγορεύτηκε από το ασυνείδητο ή το συνειδητό;… εγώ απαντώ και τα δυό…διότι η αλήθεια είναι κάπου στη μέση….  Συμφωνώ δηλαδή με τον Αμερικανό  Ντάνιελ Ντένετ καθηγητή φιλοσοφίας και γνωσιολογίας στο Πανεπιστήμιο  Τάφτ που συνηγορεί στην άποψη πως η ελεύθερη βούληση και ο ντετερμινισμός μπορούν να συνυπάρξουν πλέον στα ανεπτυγμένα θηλαστικά.

Άρις Ασσαριωτάκης

Σχετικά άρθρα

Σιτάρι, Αμπέλι, Ελιά οι συμβολισμοί που προσλαμβάνουν στις διαβατήριες τελετουργίες του γάμου και του θανάτου

Θεωρήματα 2: Περί Ιστορίας | Έκθεση στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

Άξιον εστί – Οδυσσέας Ελύτης

Τάσος Κωνσταντινίδης

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X