Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Μίκης Θεοδωράκης Το τραγούδι του νεκρού αδελφού – Α΄μέρος

 

Μίκης Θεοδωράκης Το τραγούδι του νεκρού αδελφού – Α΄μέρος

Μίκης Θεοδωράκης- ο αρχάγγελος του σύμπαντος

 

Το τραγούδι του νεκρού αδελφού

Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό του Μίκη Θεοδωράκη είναι ο εκρηκτικός χαρακτήρας του, που εκφράζεται αφενός στην ταχύτητα σύλληψης των έργων του, αφετέρου στη δυνατότητα να αναλύσει και τεκμηριώσει τις συνθέσεις του. Ταυτόχρονα, υπερασπίζεται το έργο του. Μερικές φορές δεν τον καταλάβαινε και η αριστερά, στην οποία εντούτοις ανήκε «λόγοις και έργοις».

Επέλεξα να μιλήσω για ένα έργο του Μίκη γραμμένο κατά την περίοδο 1960-62, το «Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού». Εκτός των άλλων, το έργο αυτό (έμμεσα) συνδέεται με την Ξάνθη. Στο δεύτερο μέρος του κειμένου θα παραθέσουμε μια επιλογή από τους στίχους του Μίκη Θεοδωράκη στο κλασικό αυτό έργο.

 

Το έργο

Ο Μίκης Θεοδωράκης σε μία συνέντευξη, δημοσιευμένη στο περιοδικό «Δρόμοι της Ειρήνης» τον Ιούλιο του 1961 με τον τίτλο «Απ’ το λαϊκό τραγούδι στη λαϊκή όπερα», όσον αφορά το έργο αυτό λέγει:

«Έχω γράψει ένα θεατρικό έργο, το «Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού» με το οποίο επιχειρώ κάτι πιο δύσκολο. Το έργο αυτό στηρίζεται σ’ έναν κύκλο επτά λαϊκών τραγουδιών που αποτελούν τα χορικά και κλείνουν με το δοξαστικό που φέρνει την κάθαρση. Όλο το έργο είναι αφιερωμένο στον εμφύλιο πόλεμο. Κεντρικό πρόσωπο είναι μια χαροκαμένη μάνα. Τον άντρα της τον έχουν σκοτώσει οι Γερμανοί.  Έχει δυο παιδιά που προσχωρούν στις δύο αντίθετες παρατάξεις. Ο διχασμός και η σύγκρουση μπαίνουν μέσα στην οικογένεια.

Καταλαβαίνεις, το έργο στηρίζεται θεωρητικά στην εξής αρχή:

Πιστεύω ότι το χαρακτηριστικό της εποχής του εμφύλιου πολέμου είναι η επίδραση των ιδεών πάνω στις απλές σχέσεις των ανθρώπων και κυρίως στη σχέση αίματος.

Η πάλη των ιδεών έσπασε το πρωτογενές κοινωνικό κύτταρο, την οικογένεια, και αυτό είναι τραγικό και συνάμα κάτι ιστορικά αναγκαίο. Ύστερα όμως από την κρίση, τη σύγκρουση, όταν έρθει η στιγμή της περισυλλογής και της επανόρθωσης, τότε οι απλές σχέσεις αποκαθίστανται και το πρωτογενές κύτταρο ξαναδημιουργείται ενιαίο και συμπαγές».

Στην αμέσως επόμενη ερώτηση, ο Μίκης μας πληροφορεί διαφωτίζοντας ότι «Τό ‘γραψα βιαστικά μέσα σε μια μέρα. Χρειάζεται επομένως ξανακοίταγμα στις λεπτομέρειες».

 

Μορφή και Περιεχόμενο του έργου

Θα φωτίσουμε το έργο ως προς τη μορφή και το περιεχόμενο μέσα από κείμενα του ίδιου του  Μίκη αλλά και μέσα από τις προσεγγίσεις άλλων.

Ο Γιώργος Χαρωνίτης (2015) σε μια πρόσφατη παρουσίαση του έργου γράφει: «Ένα κλασικό μουσικό/θεατρικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη, μια ιστορική πτυχή της σύγχρονης Ελλάδας έτσι όπως καταγράφεται μέσα από το λαϊκό μας τραγούδι, με «μυθολογία» που όλοι κάπως έχουμε γευτεί ή έχουμε ζήσει και φαντάζει διαρκώς επίκαιρη».

Όσον αφορά τα μουσικά / τεχνικά  χαρακτηριστικά του έργου διαβάζουμε: «Μορφολογικά παρατηρούμε ότι και εδώ το τραγούδι έχει και πάλι συμβολική σημασία αφού αναπαριστά τον χορό της τραγωδίας. Ο λαϊκός τραγουδιστής είναι πάλι αυτός που εκφράζει το λαϊκό αίσθημα. Το προτελευταίο τραγούδι του έργου, Στα περβόλια, έχει όλα τα χαρακτηριστικά της ελληνικής μουσικής. Ο ρυθμός του ζεϊμπέκικος, όπως και τα περισσότερα τραγούδια του έργου, ο στίχος παραπέμπει στο έπος του Διγενή Ακρίτα και τη μάχη του με το χάρο στα μαρμαρένια αλώνια και η μελωδία ανατριχιαστική. Μήπως σας μεταφέρει στα εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής; Δικαίως» (Στεφανία Μεράκου, Χανιά, 30 Ιουλίου 2005).

Ο Μίκης από τη μεριά του παρατηρεί ότι «Με το “Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού” ταυτίζομαι περισσότερο απ’ ό,τι με οποιοδήποτε άλλο έργο μου, από κάθε άποψη: μουσική, ανθρώπινη, βιωματική, αγωνιστική και προπαντός “ελληνική”, μια και ο Εμφύλιος βύθισε την Ελλάδα στα δάκρυα, στο αίμα και στη δίχως τέλος δοκιμασία […] Η ιστορική νομοτέλεια περνά σαν μπουλντόζα πάνω από τις πατρίδες και τις κοινωνίες… Έχει τη γεύση του αίματος και του πόνου. Είναι όμως φανερό ότι τα σημάδια αυτά δεν είναι σημάδια μιας καταστροφής, ενός τέλους. Αλλά, αντίθετα, οι συνέπειες από μια γέννα, μιαν αρχή».

Ας γυρίσουμε όμως νοερά στην πρώτη παράσταση του έργου το «Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού», όπως τη διασώζει στις 13/10/1962 ο  Γιώργος Αγοραστάκης.

«Το καλοκαίρι 1962 ο Μίκης Θεοδωράκης έβαλε μπροστά το σχέδιό του να ανεβάσει στη σκηνή την σύγχρονη μουσική τραγωδία του με το όνομα «το Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού».

Πριν ακόμα ανέβει προσέκρουσε στη λογοκρισία της εποχής. Στις 29/09: Ο Μίκης Θεοδωράκης κατάγγειλε την επέμβαση της λογοκρισίας και δήλωσε «Αν πρέπει κάποιος να με κρίνει αυτός θα είναι ο λαός».

 

Οι προθέσεις του Μίκη…

Στις 13 τ’ Οκτώβρη έγινε η πρεμιέρα της «Λαϊκής Όπερας – ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΥ ΑΔΕΛΦΟΥ» με το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο του Μάνου Κατράκη στο θέατρο «Καλουτά». Το έργο ήταν αφιερωμένο στην ενότητα του ελληνικού λαού, ενώ ακόμα ήταν νωπές οι συνέπειες του εμφυλίου πολέμου. Ήταν μια πρώτη προσπάθεια του Μίκη Θεοδωράκη να δημιουργήσει μια μουσική τραγωδία βασισμένη στη λαϊκή μουσική. Στο πρόγραμμα της παράστασης ο Μίκης Θεοδωράκης απηύθυνε προς τους θεατές μια ανοιχτή επιστολή στην οποία εξηγεί τους σκοπούς και τις προθέσεις του»

Θα παραθέσω λίγα αποσπάσματα από αυτό το σημαντικό κείμενο – πριν από εξήντα χρόνια!

«Αγαπητέ φίλε,

Σε στιγμές τόσο κρίσιμες για το έθνος και το λαό, πιστεύω πως ο ζωντανός καλλιτέχνης πρέπει να καταπιάνεται με έργα και με ενέργειες που θα βοηθήσουν άμεσα για να λυθεί η κρίση για να βρεθεί διέξοδος.

Πιστεύω πώς ο μοναδικός δρόμος για να κερδίσουμε τη μάχη μπροστά στην ιστορία και στον πολιτισμό, είναι, αυτή τη στιγμή, η αληθινή ΕΝΟΤΗΤΑ.

Όχι ενότητα συμβατική, σκόπιμη. Ενότητα τακτική — αλλά ενότητα ουσιαστική όλων των Ελλήνων.

Ανήκω στην προοδευτική παράταξη. Σήκωσα το βάρη του διχασμού. Όμως είμαι έτοιμος να δώσω το χέρι και να ξεχάσω για πάντα, τα μαρτύρια και τις εξορίες, αν πρόκειται να συμφωνήσουμε γύρω από ένα πλατύ πρόγραμμα που θα εξασφαλίζει την αναγέννηση της πατρίδας. […]

Ώς πότε θα’ μαστε ουραγοί;

Έτσι για να πετύχω αυτή την εθνική αφύπνιση, μεταχειρίζομαι μέσα στο έργο μου τρόπους οξείς – αλήθειες πικρές – και μεθόδους καυτερές, που σοκάρουν. Όχι το μεγάλο κοινό, όπως έδειξε η πείρα. Αλλά λίγους: «Ειδικούς».

Δεν είπα ψέματα, ούτε προσπάθησα να ξεγελάσω κανένα.

Πήρα την πεμπτουσία, τους αρμούς της ζωής που ζήσαμε.

Έδειξα το πρόσωπο της Ιστορίας που πλάσαμε, και που όλοι μας λίγο ως πολύ, είμαστε υπεύθυνοι δίχως ψιμύθια και εξωραϊσμούς.

Με φιλικούς χαιρετισμούς».

(συνεχίζεται με το β΄μέρος)

 

 

Σχετικά άρθρα

Black History Month στο Παιδικό Μουσείο Exploration!

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Δυο αιώνες από την επανάσταση του 1821: ο Γιάννης Βλαχογιάννης και τα διηγήματα του (μέρος 1)

Θανάσης Μουσόπουλος

O Κωστής Παλαμάς, ο αγώνας για τη γλώσσα και «Το Χαίρε της Τραγωδίας»

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X