Sparmatseto
Βιβλίο

Αντιγόνη |Μια αναφορά στον μύθο και τον συμβολισμό μέσα από κείμενα του Jean Anouilh και του Γιάννη Ρίτσου

 

Αντιγόνη | Μια αναφορά στον μύθο και τον συμβολισμό μέσα από κείμενα του Jean Anouilh και  του Γιάννη Ρίτσου

 

Αντιγόνη, Μονόλογος

Η αγάπη μου για το ΑΠΟΛΥΤΟ ΔΙΚΑΙΟ είναι παράδοξη. Με προστάζει να το ακολουθήσω. Το απόλυτο είναι δυσεπίλυτο και εσύ Κρέοντα δεν μπορείς να το θάψεις στο βάθος της καρδιάς σου. Θα σε ακολουθεί πάντα η φωνή μου. Η φωνή  ενός αγέρωχου κοριτσιού, το βλέμμα μιας πληγωμένης πέρδικας, ο σεισμός της γης, η κραυγή των ερωτευμένων. Δεν περιορίζομαι σε ένα δίκαιο ανθρώπινο και ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΟ. Δεν θάβομαι στην ασφυκτική λογική σου. Ναι, Δεν είμαι νηφάλια.  Ναι, Δεν έχω επιχειρηματικό λόγο. Ναι, Δεν ακολουθώ την κοινωνική πρακτική. Τον λόγο της ισχύος, τον λόγο που βγαίνει από το κοινωνικό σώμα και καθιερώνεται. Όχι δεν τρέχω πίσω από το αδύνατο. Το αδύνατο, το ανέφικτο και το απόλυτο με οδηγεί και  προηγείται από εμένα.  Αρνούμαι να λερώσω το πρόσωπό μου μέσα στις συμβάσεις. Αρνούμαι να ασχοληθώ με τις καθημερινές μέριμνες σκοτεινιάζοντας το τεράστιο ουρανό. Αρνούμαι ότι η δύναμη των αντρών, το μίσος και ο πόλεμος πνίγουν τις παλμικές τρυφερές κινήσεις των γυναικών, την αθωότητα των αλμάτων των λαγών, την γενναιόδωρη ανθοφορία μιας κληματίδας. Αρνούμαι το φόβο. Αρνούμαι τη τέχνη της διαπραγμάτευσης. Αρνούμαι  τον συμβιβασμό. Επιδιώκω πάντα, εις τον αιώνα των αιώνων, την πρωταρχική ιδέα, την ιδέα του δικαίου, την ιδεώδη δικαιοσύνη, το Αγαθόν. H ΑΓΑΠΗ μεταφέρει ΤΟΝ ΔΙΚΑΙΟ ΛΟΓΟ.

 

Ελεύθερη Μετάφραση  ΕΦΗΣ ΖΑΝΝΗ  από το βιβλίο :LES FEMMES ETERNELES (Οι Αιώνιες Γυναίκες), της  Jacqueline Kelen.

 

Ποίημα για την Αντιγόνη

 

Οδηγούμαι

Δεν οδηγώ

Το φως της αληθειας προηγείται

Δεν έπεται.

Πως να αρνηθώ την Δικαιοσύνη του ουράνου;

Πως ν΄αρνηθώ την απλότητα του ακατόρθωτου;

Η γη με πνίγει

Η τυραννία της με πληγώνει.

Εγω δεν θάβω την καρδιά μου.

Βάφομαι έναν θάνατο πελώριο.

Ντύνομαι μια θερμή ευλυγισία πίστης.

Τα δέντρα, τα ποτάμια, τ’ άλογα

Γνωρίζουν….το αθέατο…

Με χαιρετούν χαμογελώντας.

Δεν πενθούν.

Ο Μύθος

Η Αντιγόνη τιμά τον νεκρό αδελφό της επικαλούμενη τις ανώτερες αξίες, ατρόμητη εμπρός στον θάνατό της τον οποίο και προδιαγράφει. Ισχυρός χαρακτήρας που τοποθετεί την αγάπη πάνω από τον έρωτα της για τον Αίμονα

Ήταν κόρη του Οιδίποδα και της Ιοκάστης ή, κατά μια άλλη εκδοχή, της Ευρυγανείας. Αδέλφια της ήταν η Ισμήνη και οι δίδυμοι Ετεοκλής και Πολυνείκης. Αδελφός της ήταν και ο Οιδίποδας, ο πατέρας της, λόγω της ακούσιας αιμομιξίας του με την μητέρα του Ιοκάστη.

Ύστερα από την αποκάλυψη των πεπραγμένων του Οιδίποδα, την αυτοτύφλωση του ίδιου και τον απαγχονισμό της μητέρας της, οδήγησε τον πατέρα της στην εξορία του στους Κολωνούς. Η ιστορία αυτή διαδραματίζεται στην τραγωδία του Σοφοκλή Οιδίπους επί Κολωνό. Εκεί ο Θησέας έσωσε την Αντιγόνη όταν ο θείος της ο Κρέων (αδελφός της Ιοκάστης) πήγε να την απαγάγει. Μετά τον θάνατο του πατέρα της επέστρεψε στην Θήβα για να αποτρέψει την μονομαχία των αδερφών της, οι οποίοι είχανε αναλάβει την εξουσία στην Θήβα. Ο πόλεμος των «Επτά επί Θήβας» που ξεκίνησε ο Πολυνείκης κατά του αδελφού του Ετεοκλή επειδή τον είχε αποδιώξει από τη Θήβα. Όταν ο πόλεμος τελείωσε υπέρ της Θήβας (Κάδμειος Νίκη) αλλά και με τον τραγικό θάνατο των δυο ηρώων στην «έβδομη πύλη», ο νέος άρχοντας, ο Κρέοντας διατάζει τον ενταφιασμό του Ετεοκλή, αλλά απαγορεύει να ταφεί το πτώμα του Πολυνείκη, επειδή ενήργησε ως προδότης. Η Αντιγόνη ενταφιάζει τον νεκρό αδελφό της.

Η Αντιγόνη, σε αντίθεση με την Ισμήνη, αψηφά τους νόμους του Κρέοντα και ενταφιάζει τον νεκρό αδελφό της σύμφωνα με την θέληση των θεών. Η διαμάχη αυτή περιγράφεται γλαφυρά στην ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή. Ένας φρουρός την ανακαλύπτει και την οδηγεί στον Κρέοντα. Το αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης ήταν η τιμωρία της να κλειστεί σε σπήλαιο, χωρίς τροφή και νερό, μέχρι να πεθάνει. Ο αρραβωνιαστικός της Αίμονας, γιος του Κρέοντα, υπερασπίζεται την Αντιγόνη και κατηγορεί τον πατέρα του, ο οποίος και αργότερα μετανοεί αφού ο μάντης Τειρεσίας τον προειδοποιεί ότι κάτι κακό πρόκειται να συμβεί. Μάταια.  Η Αντιγόνη αυτοκτονεί. Μαθαίνοντας το γεγονός ο αρραβωνιαστικός της Αίμονας, αυτοκτονεί και αυτός συμπαρασύροντας και τη μητέρα του Ευρυδίκη, που κρεμάστηκε.

Το δίλλημα που θέτει η Αντιγόνη διερευνά επίσης τη σχέση που οι ζώντες διατηρούν με τους νεκρούς και τη σκοτεινή πλευρά της διονυσιακής διάστασης του ανθρώπου: την επιθυμία, το παράλογο, τους δεσμούς αίματος και τον αθέατο κόσμο των ψυχών. Στο γραπτό νόμο που επικαλείται ο Κρέοντας για να δικαιολογήσει την πολιτική του απόφαση να μην προχωρήσει σε ταφή του Πολυνείκη, η Αντιγόνη αντιπαραβάλλει τον άγραφο νόμο που καθιστά καθήκον του καθενός να σέβεται τον κόσμο των νεκρών. Το θέμα αυτό ήταν ικανό να συγκινήσει τους θεατές της εποχής του Σοφοκλή, καθώς η Αθήνα συμμετείχε σε πολύνεκρους πολέμους. Δεν είναι βέβαια τυχαίο που η απόδοση του Anouilh που θα συζητήσουμε γράφεται κατά τη διάρκεια ενός τόσο φονικού για την Ευρώπη πολέμου. Παραμένει ακόμα και σήμερα ένα επίκαιρο θέμα γιατί ανεξάρτητα με τα θρησκευτικά πιστεύω και την ιστορική συγκυρία δεν υπάρχει κοινωνία που χαρακτηρίζεται από ανυπαρξία νεκρώσιμων τελετών (Gilbert, 2005).

 

Η τραγωδία  και ο Jean Anouilh

Η Αντιγόνη είναι αρχαία τραγωδία του Σοφοκλή που παρουσιάστηκε πιθανότατα στα Μεγάλα Διονύσια του 441 π.Χ.. Το θέμα της προέρχεται από τον Θηβαϊκό κύκλο, απ’ όπου ο Σοφοκλής άντλησε υλικό και για δύο άλλες τραγωδίες του, τον Οιδίποδα Τύραννο και τον Οιδίποδα επί Κολωνώ. Τα μυθοπλαστικά γεγονότα της Αντιγόνης είναι μεταγενέστερα χρονολογικά από εκείνα των τραγωδιών για τον Οιδίποδα, αλλά η Αντιγόνη παρουσιάστηκε πριν από αυτές. Θέμα της είναι η προσπάθεια της Αντιγόνης να θάψει τον νεκρό αδελφό της Πολυνείκη, παρά την αντίθετη εντολή του Κρέοντα, βασιλιά της Θήβας, θέτοντας την τιμή των θεών και την αγάπη για τον αδερφό της υπεράνω των νόμων των ανθρώπων. Η Αντιγόνη είναι η δεύτερη αρχαιότερη σωζόμενη τραγωδία του Σοφοκλή, μετά τον Αίαντα.

Η Διαχρονικότητα του πανάρχαιου θηβαϊκού μύθου, που αφορά τον οίκο των Λαβδακιδών, υιοθετήθηκε από δύο δημιουργούς του 20ου αιώνα, τον Jean Anouilh και τον Γιάννη Ρίτσο.

Μέσα από τη ανάλυση του σοφόκλειου δράματος και της Αντιγόνης του Jean Anouilh επισημαίνονται οι ανατροπές και οι διαφοροποιήσεις του Anouilh από το αρχαίο διακείμενο, που καθορίζουν την προσέγγιση του συγγραφέα στον αρχαίο μύθο μέσα από το πρίσμα του Υπαρξισμού και του Θεάτρου του Παραλόγου.  Ο Ανούιγ, δραματουργός μετά τον Πιραντέλο και πριν τον Μπέκετ, στα καλά του έργα ερωτοτροπεί με τη νεοτερικότητα, χωρίς όμως να τολμά και τη ρήξη με το συμβατικό παρελθόν. Το παράδοξο και το υπαρξιστικό (η ηρωίδα επαναστατεί για να επαναστατήσει μην αντέχοντας την ανυπόφορη “ζωή”), με μια πινελιά βαθιάς κατήφειας του αδιεξόδου (ό,τι χαρακτηρίζει το μεταπολεμικό κλίμα), χρωματίζουν την Αντιγόνη. Πολλοί αναχρονισμοί, το σύγχρονο αναπηδά μέσα στο αρχαίο (καθόλου αυτονόητο για εκείνη την εποχή), η γλώσσα λιτή και σκληρή με πολλή πεζή καθομιλουμένη, κλίμα αφαιρετικό, εκτός τόπου και χρόνου, που προαναγγέλλει το θέατρο του παραλόγου. Ο Ανούιγ εδώ επινοεί μια σύγχρονη αντίληψη του τραγικού. Το φάντασμα της τελεσίδικης ανθρώπινης δυστυχίας των ιανσενιστών προβάλλει, αιώνες μετά τον Ρακίνα. Η τραγικότητα προκύπτει χωρίς τη θεϊκή προϋπόθεση (Σοφοκλής, Κλωντέλ), αλλά και χωρίς τη μηδενιστική βάση (Σαρτρ, Καμύ), ως παράδοξο και αναπότρεπτο μέσα στην αμείλικτη φορά των πραγμάτων, με φόντο τη ροή της καθημερινής ιστορικότητας. Ενώ όλες οι σπουδαίες και μεγάλες αυτοθυσίες και αυτοκαταστροφές συμβαίνουνε στο Παλάτι, οι άνθρωποι της μάζας, οι Φρουροί, παίζουν αδιάφοροι χαρτιά και χασκογελάνε, έχοντας στον νου τους ίσως μόνο τον μισθό, τα επιδόματα, το κρασί και τις πόρνες… Αντιγόνη (η ρομαντική εξέγερση της νεότητας), Κρέων (ο ρεαλιστικός συμβιβασμός της ωριμότητας), Φρουροί (ο ζωώδης κυνισμός της μετριότητας, χωρίς ηλικία). Ποιος από τους τρεις έχει δίκιο παραμένει το άλυτο αίνιγμα που ο Ανούιγ έθεσε για να μας δελεάζει, “μοντερνοποιώντας” τον αρχαίο τραγικό μύθο. Δημιουργώντας ακόμα μια πειστική μετενσάρκωση της διαχρονικής “σκοτεινής κοπέλας” (Σεφέρης).

 

Αντιγόνη και Γιάννης Ρίτσος

Με την εξ αντιδιαστολής μελέτη της Ἀντιγόνης του Σοφοκλή και της Ισμήνης του Γιάννη Ρίτσου γίνεται προσπάθεια να αναδειχθεί η διαφοροποίηση των νεότερων έργων από το πρωτότυπο, όπως αυτή παρουσιάζεται με έντονη την επίδραση του λογοτεχνικού ρεύματος του Μοντερνισμού και της φιλοσοφικής προοπτικής του Υπαρξισμού. Η “Ισμήνη” είναι ένα συγκλονιστικό σχόλιο του συγγραφέα Γιάννη Ρίτσου πάνω στην “Αντιγόνη“, μέσα από τη ματιά της επιζώσης αδελφής της τραγικής ηρωίδας . Ανατρεπτικό και “αιρετικό” κείμενο», μας δείχνει την “άλλη όψη” των πραγμάτων, παρουσιάζοντας μιαν άλλη αλήθεια και μιαν άλλη διάσταση του γνωστού μύθου… Η φθορά, ο θάνατος, ο ανομολόγητος έρωτας, το καθήκον, η ματαιοδοξία της δόξας, οι χαμένες ζωές, η ματαιότητα της εξουσίας, είναι μερικά μόνο από τα θέματα που εκφράζονται ανάγλυφα και μέσα από εξαίσιες εικόνες, δίνοντας στο κείμενο μια ιδιαίτερη ζωντάνια και θεατρικότητα.

Τελικά, μέσα από το έργο αυτό του Ρίτσου η Ισμήνη αναδεικνύεται σε τραγική ηρωίδα, μέσα από την αδυναμία της να ζήσει όπως θα επιθυμούσε, σε συμφωνία με την προσωπική της κοσμοθεωρία.  Η Ισμήνη του Γιάννη Ρίτσου μας ενδιαφέρει ως μελέτη της μη ηρωικής θέσης στην ζωή. Δηλαδή ως την αυτόματη αντίδραση του ανθρώπου απέναντι στον φόβο της εξουσίας. Θα πρέπει η εξουσία να έχει χάσει κάθε νόημα μέσα στον άνθρωπο, να είναι ασήμαντη προκειμένου να την αγνοήσει και να της αντισταθεί. Ο Γιάννης Ρίτσος την τοποθετεί μέσα σε ένα αρχοντικό απέναντι στον νεαρό επισκέπτη, ο οποίος έχει ήδη μιλήσει και μετά την δική του ομιλία ξεκινάει ο μονόλογος της Ισμήνης. Αφού περιγράψει την καθημερινότητά της και το πώς αισθάνεται μέσα σε αυτήν, η Ισμήνη ανατρέχει στα συγγενικά της πρόσωπα, εκφέροντας μια άποψη για το κάθε ένα από αυτά.  Η Ισμήνη του Γιάννη Ρίτσου, κατά την εκτίμησή μας δεν είναι ο υπερασπιστής του αισθησιασμού, αλλά ο άνθρωπος μπροστά στο αδιέξοδο και το πένθος. Δε θα διαφωνήσουν πολλοί με τον ισχυρισμό ότι ο Γιάννης Ρίτσος (1909- 1990) αποκάλυψε μια μεταφυσικότερη και «ποιητικότερη» – για κάποιους- εκδοχή της ποίησης του με τη συλλογή  Τέταρτη Διάσταση. Σε αυτήν περιέχονται έργα που γράφτηκαν από το 1956 μέχρι το 1972 καθώς και η Φαίδρα, που γράφτηκε αργότερα (1974- 1975) και περιελήφθη για πρώτη φορά στην έκτη έκδοση της συλλογής (1978). Η Τέταρτη Διάσταση λοιπόν αποτελείται δεκαεπτά «δραματικούς» ή «σκηνικούς» μονολόγους, καθένας εκ των οποίων αποτελεί μια εξομολόγηση ενός ήρωα, συνήθως μυθικού προσώπου, προς ένα σιωπηλό ακροατή . Στις περισσότερες συνθέσεις αξιοποιείται ο αρχαιοελληνικός μύθος, όπως παραδίδεται κυρίως από την τραγωδία και, δευτερευόντως, από το έπος, ενώ όλοι, σχεδόν, οι μονόλογοι πλαισιώνονται από έναν πρόλογο σε πεζό λόγο, όπου δίνονται πληροφορίες σχετικές με το χώρο, το χρόνο και τα πρόσωπα, καθώς  και από έναν (επίσης πεζό) επίλογο, που επεκτείνει την αφήγηση εισάγοντας, ενίοτε, και το στοιχείο της δράσης. Ένα από τα αρχαιόθεμα ποιήματα της εν λόγω συλλογής είναι και η Ισμήνη, που γράφεται στο διάστημα 1966- 1971.

 

Επιλογικά

Προκύπτει  ότι οι δύο νεότεροι συγγραφείς  Jean Anouilh και  Γιάννης Ρίτσος «ανοικειώνουν» τον οικείο μύθο δημιουργώντας μια αισθητική απόκλιση και στοχεύοντας στην ανασυγκρότηση του ορίζοντα προσδοκιών του σύγχρονου αναγνώστη αποδεικνύοντας την καθολική και τη διαχρονική ποιητική αξία του σοφόκλειου δράματος.

Μετά τον Σοφοκλή πολλοί ήταν οι δημιουργοί σε κάθε εποχή που θέλησαν να αναμετρηθούν με το μύθο της Αντιγόνης δοκιμάζοντας τις δυνάμεις τους: θεατρικοί συγγραφείς (Σενέκας, Στάτιος, Rousselet, Alamanni, Alfieri, Rotrou, Cocteau, Brecht), φιλόσοφοι (Hegel, Kant, Nietzsche), μυθιστοριογράφοι (Bauchau), ποιητές (Hölderlin, Ρίτσος, Σεφέρης), μουσικοί (Honegger, Orff), εικαστικοί (Λύτρας, Poussin, Stillman, Χαλεπάς, Κατράκη) έδωσαν τη δική τους εκδοχή, σεβόμενοι περισσότερο ή λιγότερο το πρωτότυπο, προσφέροντας μια οπτική διαφορετική, υιοθετώντας σε κάθε περίπτωση στοιχεία και από προηγούμενες αποδόσεις.

 

Εικόνα άρθρου: Πίνακας Μαρία Σπάρταλη Στίλμαν (1844-1927)

 

Σχετικά άρθρα

Διάβασμα ενός βιβλίου | 8 σημαντικά οφέλη που μπορούμε να έχουμε.

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Μηναδάκη Ελπίδα, “Τα φανταστικά κουμπιά και η βροχή των αστεριών” | Βιβλιοπρόταση

Η Μεταμόρφωση του Κάφκα | Της Μαρίας Σκαμπαρδώνη

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X