Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Ο πεζογράφος ΚΟΣΜΑΣ ΧΑΡΠΑΝΤΙΔΗΣ – Δραμινός ή Καβαλιώτης | Του Θανάση Μουσόπουλου

Νιώθω ιδιαίτερα χαρούμενος που στην περιοχή Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης στα μεταπολεμικά χρόνια δραστηριοποιείται πλήθος λογοτεχνών. Πολλοί και πολλές τεχνίτες του λόγου επίσης από την περιοχή μας μετακινούνται σε κέντρα του εσωτερικού ή εξωτερικού ή από άλλες περιοχές βρίσκουν ζεστό καταφύγιο στην βορειοανατολική Ελλάδα.

Ασχολούμενος το τελευταίο διάστημα με τους λογοτέχνες Δράμας και Καβάλας, έχω τη χαρά να δω αναδρομικά το έργο σημαντικών δημιουργών. Κοντά τέσσερις δεκαετίες παρακολουθώ το έργο του Κοσμά Χαρπαντίδη, ενός ευρύτερα δραστήριου πολίτη της περιοχής μας.

Ο Κοσμάς Χαρπαντίδης γεννήθηκε το 1959 στο Κάτω Νευροκόπι Δράμας. Σπούδασε νομικά και δικηγορεί από το 1986 στην Καβάλα. Εμφανίστηκε στα γράμματα στο περιοδικό Σκαπτή Ύλη της Καβάλας το 1983. Δημοσίευσε σε περιοδικά και διετέλεσε μέλος της συντακτικής επιτροπής των λογοτεχνικών περιοδικών της Καβάλας, Σκαπτή Ύλη και Υπόστεγο, στα οποία, για χρόνια, δημοσίευε κείμενά του, καθώς και στο «Περιωδικό της πόλης». Λογοτεχνικά και ιστορικά κείμενά του έχουν δημοσιευθεί και στο περιοδικά Γιατί, Το Δέντρο, Εντευκτήριο, Ο Παρατηρητής, Πλανόδιον.

Ο Κοσμάς εκτός από τα διηγήματα και μυθιστορήματά του έγραψε κείμενα που αναφέρονται στη Δράμα και στην Καβάλα. Γι’ αυτό αναρωτιέμαι αν πρέπει να τον εντάξω στη Δράμα ή στην Καβάλα.

Ο αγαπητός μου Δημήτρης Μαρωνίτης σε ένα κείμενό του με τίτλο «Πόλεις δίδυμες» (Το Βήμα, 30 Μαΐου 2010) αναφέρεται στην Καβάλα και στη Δράμα. Αφορμώντας από το βιβλίο «Μανία Πόλεως» του Κοσμά Χαρπαντίδη με αφηγήματα που «περιστρέφονται με επίμονο πάθος γύρω από την πόλη της Καβάλας» το περιοδικό της Δράμας «Δίοδος 66100». Παρατηρεί ο Μαρωνίτης «Βιβλίο και περιοδικό σηματοδοτούν δύο γειτονικές πόλεις, με αξιόλογη λογοτεχνική και περιοδική παράδοση […] Τώρα στη Δίοδο διασταυρώνονται γόνιμα οι δύο πόλεις με πολλαπλά κείμενα, ντόπια και φιλοξενούμενα».

Θα προσθέσω μια συγκινητική αναφορά του αξέχαστου καθηγητή που συνδέεται με τη μια ρίζα μου – τη Μαρώνεια. Λέγει: «Για την Καβάλα και τη Δράμα μιλούσε συχνά ο λιγομίλητος πατέρας μου, με αναφορές στα καπνά και στα καπνεργοστάσιά τους. Πέρασε εκεί ως καπνεργάτης την πρώιμη νιότη του, αφού εγκατέλειψε τη γενέθλια Μαρώνεια, που σπάνια την ανέφερε, εκτιμώντας ότι ξόφλησε την υποχρέωση αυτή με το επώνυμό του».

Επανέρχομαι στον Κοσμά και στο πεζογραφικό έργο του, καταλήγοντας στον να τον εντάξουμε στις δίδυμες για ιστορικούς και πολιτιστικούς λόγους πόλεις Δράμα – Καβάλα.

Από την πλούσια εργογραφία του Κοσμά Χαρπαντίδη αναφέρουμε τα πεζογραφήματά του:

  • 1993 Μανία πόλεως – Αφηγήματα – το 2009 επανεκδίδεται
  • 1995 Οι εξοχές των νεκρών – Διηγήματα
  • 2002 Το έκτο δάχτυλο – Διηγήματα
  • 2006 Τα δώρα του πανικού – Μυθιστόρημα
  • 2011 Κρυφές αντοχές – Διηγήματα
  • 2017 Το άκυρο αύριο – Μυθιστόρημα

Δε σκοπεύω στο σημερινό κείμενο να μιλήσω για το σύνολο του έργου του. Όλα τα πεζογραφήματά του, διηγήματα και μυθιστορήματα, συζητήθηκαν, γράφτηκαν πολλά κείμενα και κριτικές. Θα εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας στη «Μανία πόλεως», κυρίως στη δεύτερη έκδοση. Διαβάζουμε στην παρουσίαση:

«Τι μένει από μια πολιτεία που βυθίζεται στη μνήμη και αναζητά το πρόσωπό της; Τι διασώζεται από την ώχρα των αρχοντικών της και τη μυρωδιά του καπνού; Αναζητώντας την πόλη, ο αφηγητής αντιλαμβάνεται το σώμα του να γίνεται οθόνη, όπου προβάλλονται οι εικόνες των κτιρίων της, τα πλήθη των εξόριστων και των προσφύγων, ο ιός της κόκκινης φλόγας, τα φλεγόμενα δολάρια των αριστοκρατών και το πιάνο στη θάλασσα χάριν παιδιάς, η σιωπή των πέτρινων χρόνων και οι τρελοί χοροί στο Φαληρικόν.

Ο αφηγητής ανασύρει όσα απαιτούνται για να δικαιολογηθεί ότι πάσχει από μανία πόλεως, αλλά και για να αποδείξει την αδυναμία της μνήμης του να αναπαραστήσει πιστά όσα ανεβαίνουν ως έργο χρόνια τώρα μέσα του».

Ο Βαγγέλης Χατζιβασιλείου (Ελευθεροτυπία, 2009) σημειώνει για το πεζογραφικό έργο του Κ.Χ. « Πεζογράφος που συνδυάζει τις ποιητικές του εικόνες και την υποβλητική του ατμόσφαιρα με μια σαφώς ρεαλιστική αφήγηση, ο Κοσμάς Ι. Χαρπαντίδης έχει τοποθετήσει στο κέντρο όλης της μέχρι στιγμής παραγωγής του (τρεις συλλογές διηγημάτων κι ένα μυθιστόρημα) τη σχέση των αφανών (ακόμη και σκιωδών) πρωταγωνιστών του με την πόλη» και συμπληρώνει:

«Μήτρα για τα επόμενα βιβλία του Χαρπαντίδη, το «Μανία πόλεως» είναι μια περιπλάνηση στο καβαλιώτικο τοπίο. Τα κείμενα του Χαρπαντίδη δείχνουν άκρως λειτουργικά και εύχυμα όποτε έχουν να διηγηθούν μια συγκεκριμένη ιστορία: για τους πρόσφυγες, για τα παιχνίδια των παιδιών, για τις οικονομικές ζημιές των καπνοπαραγωγών, για τις διώξεις των κομμουνιστών, αλλά και των δεξιών, ή για τον τρόπο ζωής στα εύπορα χρόνια. Όποτε, αντιθέτως, ο συγγραφέας διαλέγει πιο ελεύθερα (ας πούμε εταστικά) θέματα, ο λόγος του δεν αποφεύγει (μολονότι βρισκόμαστε σε βελτιωμένη έκδοση) τον συναισθηματισμό και την εύκολη καταγγελία για τις σύγχρονες αλλοιώσεις στον ιστό της πόλης. Η απόλαυση που προσφέρουν, ωστόσο, τα καλά του κομμάτια δεν χάνει εξ αυτού τη σημασία της».

Πολύ σημαντικό γεγονός είναι η επιλογή ενός κεφαλαίου από τη «Μανία πόλεως» στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Β΄ Γυμνασίου. Διαβάζουμε σχετικά στο σχολικό εγχειρίδιο:

Χαλασμένες γειτονιές

Η πόλη που σκιαγραφείται στα τρία αποσπάσματα από το βιβλίο του Χαρπαντίδη Μανία πόλεως (1993) είναι η Καβάλα, όπως τη διασώζουν από τη μια μεριά οι αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας του αφηγητή και από την άλλη μεριά η ιστορική μνήμη, στοιχεία της οποίας αξιοποιεί ο συγγραφέας. Από τη δεκαετία του 1970 ως σήμερα η Καβάλα μεταμορφώθηκε σε σύγχρονη πόλη, παρουσιάζοντας όλες τις όψεις και όλα τα προβλήματα μιας σύγχρονης μεγαλούπολης (πολυκατοικίες, αστικές συνήθειες, έλλειψη πράσινου και ελεύθερων χώρων για να παίζουν τα παιδιά).

Και ένα απόσπασμα από το κείμενο:

«Παιδί κυνηγούσα το παιχνίδι και αυτό ολοένα γλιστρούσε.

Ζούσα με εικόνες κι αναμνήσεις παιχνιδιού, σχεδόν εξορισμένες εξαιτίας της τοποθεσίας της πόλης, της πυκνής δόμησης και των στενών δρόμων. Πουθενά μια αλάνα, ένας κήπος, ένα στάδιο.

Μόνο στο Φρούριο, όπου πηγαίναμε εκδρομές με το σχολείο και τρέχαμε ανάμεσα σε θρυμματισμένα κανόνια κι ερειπωμένα δεσμωτήρια, σκουριασμένες κρεμάλες κι ανήλιαγες κρυψώνες, προσπαθούσαμε να ξεδιπλώσουμε το μικρό πανωφόρι του παιχνιδιού. Γρήγορα ξεφεύγαμε από την επιτήρηση των δασκάλων, σκαρφαλώναμε στις τάπιες κι από κει παίζαμε με την πόλη, που χανόταν σε μια γλυκιά ομίχλη από φρέσκο ψωμί, λαδομπογιά και καρνάγιο, ιώδιο και κάρβουνο.

Το βράδυ πάλι γινόμασταν συμμορίες και τρέχαμε μ’ ένα εεεεεε πίσω από σκυλιά που κουτσαίναν κι έναν τρελό που φορούσε φουρκέτες στο κεφάλι, ενώ οι μεγαλύτεροι μας τρόμαζαν με ιστορίες μακάβριες κάτω από τις σκοτεινιασμένες καμάρες».

*

Ο Αλέξης Ζήρας στο «Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» των εκδόσεων Πατάκη, 2007, αναφέρεται αναλυτικά στο έργο του Κ.Π. Τονίζει στα πρώτα έργα την ποιητική σύλληψη του κόσμου, τάση προς το φανταστικό. «Το στοιχείο που κυριαρχεί πάνω σε όλα είναι η σχέση του ατόμου με τον χώρο που ζει», «Μόνιμος πρωταγωνιστής στα πεζά του Χ. είναι η πόλη», αναζήτηση ταυτότητας. Στα νεότερα έργα του παρατηρείται πιο ρεαλιστική μορφή αφήγησης, πιο δεμένη με ιστορικές χρονολογίες. Χώρος του έργου του είναι η βορειοανατολική Ελλάδα.

*

Ολοκληρώνοντας τη συνοπτική αυτή παρουσίαση στο έργο του Κοσμά Χαρπαντίδη, θα αναφέρουμε το τελευταίο βιβλίο του «Κάπα ποιητού – Ιωάννης Κωνσταντινίδης, Ποίηση, μάχη και ψυχή για τη Μακεδονία», 2018, Κάπα Εκδοτική, σελ. 104. Πρόκειται για την παρουσίαση με τη μορφή θεατρικού αναλογίου της ζωής και του έργου του Ιωάννη Κωνσταντινίδη (1848 – 1917), καπνέμπορου από την Κρήτη με το χάρισμα του ποιητή, που αγωνίστηκε όσο λίγοι για την απελευθέρωση της Καβάλας. Η έκδοση περιλαμβάνει, εκτός από το θεατρικό έργο “Κάπα ποιητού”, ένα αντιπροσωπευτικό ανθολόγιο ποιημάτων, αναλυτικό χρονολόγιο βίου και έργου του Ιωάννη Κωνσταντινίδη και επίμετρο από την Ελένη Γαραντούδη, καθώς και πλούσιο φωτογραφικό υλικό.

Σχετικά άρθρα

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ – «Χτίζε, σοφέ, της κοινωνίας το παλάτι …» (Κ. Παλαμάς)

Θανάσης Μουσόπουλος

ΑΜΕΣΗ ΚΑΙ ΕΜΜΕΣΗ ΓΥΝΑΙΚΟΚΤΟΝΙΑ – Η «ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ» ΤΗΣ ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΜΟΥΤΖΑΝ ΜΑΡΤΙΝΕΓΚΟΥ (1801 – 1832)

Θανάσης Μουσόπουλος

Πέθανε ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X