Sparmatseto
Projects Γενικά Projects Εκπαιδευτικά Νέα

Παιδεία και Πολιτισμός ως προϋποθέσεις για τον Αγώνα του 1821 κατά τον Ν. Σβορώνο

 

Παιδεία και Πολιτισμός ως προϋποθέσεις για τον Αγώνα του 1821 κατά τον Ν. Σβορώνο

 

Παιδεία και Πολιτισμός ως προϋποθέσεις για τον Αγώνα του 1821 κατά τον Ν. Σβορώνο

Με τον ιστορικό Νίκο Σβορώνο και το πλούσιο έργο του έχω ασχοληθεί πολλές φορές. Πρόσφατα δημοσίευσα το άρθρο «Η ιστορική ματιά του Νίκου Σβορώνου και το ‘21» στη σειρά των αφιερωμάτων μου για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση. Όπως σημειώνω «Ο Σβορώνος υποστήριζε ότι βυζαντινή και νεοελληνική εποχή αποτελούν μια ενότητα και ότι υπήρχε πολιτισμική συνέχεια και όχι βεβαίως φυλετική».

Συνέγραψε πλήθος μελετών και βιβλίων. Το σημαντικότερο βιβλίο του θεωρώ ότι είναι η «Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας» (1976).   Πώς καθορίζει τη νεότερη ιστορία μας ο Νίκος Σβορώνος: «Το βαθύτερο νόημα της νεοελληνικής ιστορίας μπορεί να συνοψισθεί ως εξής: είναι η ιστορία των επίπονων προσπαθειών της αρχαίου λαού να συγκροτηθεί σε σύγχρονο έθνος, να συνειδητοποιήσει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του και να εξασφαλίσει τη θέση του ως καθορισμένη οντότητα μέσα στο σύνολο του σύγχρονου κόσμου».

Στα πλαίσια των εργασιών για το  1821 θα παρουσιάσουμε τις απόψεις του για την Παιδεία και τον Πολιτισμό ως προϋποθέσεις για τον Αγώνα του 1821.

 

Παιδεία και Πολιτισμός

Ξεκινούμε την παρουσίαση της Πνευματικής ζωής από το κεφάλαιο «Ο Ελληνισμός κάτω από την  Ξένη κατάκτηση».

Απ’ το ια΄ αι. η λαϊκή παράδοση αρχίζει να εκδηλώνεται πιο ελεύθερα και να παίρνει σημαντική θέση στον επίσημο πολιτισμό. Κατά τους αιώνες των Παλαιολόγων και της ξένης κυριαρχίας, φράγκικης και τουρκικής, βρισκόμαστε μπροστά στην πάλη των δύο αντιτιθέμενων ρευμάτων: από το ένα μέρος η στατική παράδοση που στηρίζεται στην εξωτερική μίμηση της κλασικής Αρχαιότητας και σ’ ένα τυπικό ορθόδοξο χριστιανισμό· από το άλλο, το ανανεωτικό πνεύμα, θεμελιωμένο στη λαϊκή παράδοση, εμπλουτισμένη από επαφές με ξένα στοιχεία, κυρίως δυτικά.  Ταυτόχρονα γίνεται προσπάθεια να συμφιλιωθούν και να ενοποιηθούν αυτά τα δύο ρεύματα, για τη δημιουργία ενός πολιτισμού αληθινά εθνικού.

Η άλωση της Κωνσταντινούπολης είχε αναστείλει τις προσπάθειες αυτές,  χωρίς όμως να τις αναστείλει. Η Εκκλησία, όταν πέρασε το πρώτο χτύπημα της κατάκτησης, θα συνεχίζει το έργο της ανασυγκρότησης της πνευματικής ζωής των Ελλήνων.

Ο Ν. Σβορώνος αναγνωρίζει ότι υπάρχουν διαμάχες ανάμεσα στο Πατριαρχείο και στην κάστα των αρχόντων της Κωνσταντινούπολης, σημειώνει όμως ότι η Εκκλησία παραμένει σ’ όλη την περίοδο απ’ το ιε΄ ως το τέλος του ιζ΄ αι, η κατευθυντήρια δύναμη του Έθνους.

Αναφέρεται στο ρόλο του Πατριαρχείου γενικά, ειδικότερα του Πατριάρχη Γεννάδιου που ιδρύει την περίφημη Πατριαρχική Σχολή.  Σημειώνει επίσης ότι  ο ανθρωπισμός, εγκαταλειμμένος απ’ την Εκκλησία, συνεχίζει ωστόσο, να καλλιεργείται απ’ τους Έλληνες λογίους που κατέφυγαν στη Δύση.

Μια καινούρια περίοδος για την ανάπτυξη της νεοελληνικής παιδείας και σκέψης αρχίζει από τα μέσα του ις΄ και εκτείνεται σ’ όλο το ιζ΄ αι. Ο μεγάλος πατριάρχης Ιερεμίας Β΄(1572 – 1595) , εκτός των άλλων, ασχολήθηκε  με την εθνική εκπαίδευση, δημιουργώντας μεγάλο αριθμό σχολείων.

Επιπλέον, οι εμπορικές σχέσεις  με τη Δύση έφεραν τους Έλληνες  σ’ επαφή με το δυτικό πολιτισμό. Μεγάλος αριθμός ελληνικών βιβλίων τυπώνεται στα τυπογραφεία που ιδρύθηκαν από Έλληνες στη Βενετία.

Ο πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρης (1572 – 1638) ισχυρό και φωτισμένο πνεύμα ίδρυσε πολλά σχολεία, εισήγαγε την τυπογραφία στην Κωνσταντινούπολη, ευνόησε τη μετάφραση του Ευαγγελίου και υπερασπίστηκε τον προδρομικό Θεόφιλο Κορυδαλέα (1563 – 1646). Ο Λούκαρης θανατώθηκε από τους Τούρκους.

Να προσθέσουμε ότι λόγιοι του εξωτερικού  και εσωτερικού ασχολούνται με τη σύγχρονη Ελλάδα και χρησιμοποιούν τη λαϊκή γλώσσα. Ο Νικόλαος Σοφιανός το 1544 γραμματική της λαϊκής γλώσσας.

Η ανώνυμη λαϊκή δημιουργία, που ενώνει σε μια ζωντανή σύνθεση στοιχεία απ’ όλες τις εποχές της τρισχιλιόχρονης ιστορίας του Ελληνισμού και εκφράζει καθαρά τη συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού, βρίσκει  εκτός απ’ τα σταθερά θέματα της ανθρώπινης ζωής νέα ποιητικά θέματα. Αναφέρεται  ο  Ν. Σβορώνος στην ξενιτιά, στους κλέφτες και αρματολούς, στην εθνική αντίσταση, στους λαϊκούς θρήνους για τις κατακτημένες από τους Τούρκους πόλεις.  Παράλληλα, άλλα χρονικά σε πεζό λόγο και λαϊκή γλώσσα θα συνεχίσουν τη λαϊκή βυζαντινή παράδοση. Στις φραγκοκρατούμενες περιοχές απ’ το ιε΄ ως το ιζ΄αι. έχουμε μια σειρά ποιητικών έργων. Επίσης έχουμε τα λογοτεχνικά επιτεύγματα της Κρήτης (κρητικό θέατρο και Ερωτόκριτος),  καθώς και  τα πρώτα δοκίμια έντεχνου πεζού λόγου (Σκούφος, Ηλίας Μηνιάτης).

 

 

Περνούμε στη συνέχεια στην ενότητα για τη νεοελληνική «Αναγέννηση»

Στη διάρκεια των τριών πρώτων τετάρτων του ιη΄ αι΄. την πνευματική και πολιτική ζωή των Ελλήνων την κατευθύνουν οι Φαναριώτες, που προσπαθούν να διαμορφώσουν και να επιβάλουν τη δική τους ιδεολογία.  Σε συνεργασία με δραστήριους πατριάρχες δημιουργούν παντού σχολεία, βοηθούν στην ίδρυση τυπογραφείων και έκδοση βιβλίων.  Το φαναριώτικο ιδεώδες βασίζεται σε δύο αρχές: δημιουργία ευλύγιστης και συμβατικής ηθικής που ταίριαζε σ’ αυτή την «αριστοκρατία» με την περιορισμένη πρωτοβουλία εξαιτίας της κατάκτησης, και απόκτηση επιστημονικών γνώσεων, και μάλιστα τεχνικών, που θα της διευκόλυναν την είσοδο στα αξιώματα του Πατριαρχείου και της Υψηλής Πύλης.

Ο Ν. Σβορώνος αναφέρεται στις ευρωπαϊκές σπουδές και ανάλογο τρόπο ζωής των Φαναριωτών. Τυπικοί εκπρόσωποι οι Μαυροκορδάτοι. Γενικά, παρατηρείται μια παρατεταμένη επαφή της ελληνικής σκέψης με τα «φώτα της Ευρώπης». Στη βόρεια Ελλάδα  δημιουργούνται νέα πολιτιστικά κέντρα (Ιωάννινα). Με τη μελέτη των θετικών επιστημών παρατηρείται νέος πνευματικός προσανατολισμός.  Ανανεώνεται η θεωρητική σκέψη και δημιουργείται μια νέα αντίληψη για τη ζωή «φέρνοντας τους Έλληνες διανοούμενους σ’ επαφή με την ορθολογιστική σκέψη της εποχής».

Η επαφή με τη Δύση έχει ανάμεσα στα άλλα την αντιμετώπιση της κλασικής Αρχαιότητας και της ορθόδοξης παράδοσης με κριτικό πνεύμα.  Παράλληλα γίνεται κατανοητό   ότι «για ν’ απελευθερωθεί  η Ελλάδα απ’ την οθωμανική κυριαρχία πρέπει να μορφωθεί ο λαός […] Η ριζική αυτή μεταβολή  του ελληνικού πνεύματος δεν έγινε χωρίς προσκόμματα».

Ο συγγραφέας αναφέρεται σε δράσεις της Εκκλησίας (αναθεματίζει Μεθόδιο Ανθρακίτη, 1721), στον «φωτισμένο δεσποτισμό» ορισμένων φαναριωτών που στηρίζουν τους μετριοπαθείς προοδευτικούς (όπως την ομάδα του Μοισιόδακα και του Καταρτζή, θεωρητικών της δημοτικιστικής κίνησης). «Παρά την φαναριώτικη υποστήριξη, οι προσπάθειες απέτυχαν. Η ιθύνουσα ομάδα στην Ελλάδα ήταν στο σύνολό της εχθρική προς τις νέες ιδέες».

Σημαντικό σημείο για την όλη στάση και κατάσταση αποτελεί  η έκρηξη της Γαλλικής Επανάστασης που έδειχνε τον κίνδυνο των νέων ιδεών για την ιθύνουσα τάξη.  Καταδικάζονται και καταδιώκονται οι οπαδοί των νέων ιδεών, αλλά και οι επαναστάτες «περνούν με τη σειρά τους στην αντεπίθεση και χτυπούν τολμηρά την αντίδραση».

Κλείνει η ενότητα με αναφορά στον Αδαμάντιο Κοραή (1743 – 1833), που το έργο του κατέχει, με την ευρύτητα και ωριμότητά του, ιδιαίτερη θέση.  Ζώντας στο Παρίσι και εμφορούμενος από το φιλελευθερισμό της νέας Γαλλίας, χωρίς όμως να δεχτεί ποτέ το επαναστατικό της πνεύμα, ο ιδεολογικά προχωρημένος Κοραής, προτείνει για τη λύση του γλωσσικού προβλήματος ένα συμβιβασμό σαν βάση συμφιλίωσης.  Προσπαθεί να δημιουργήσει μια γραφτή γλώσσα «αποκαθαρμένη» από τα αρχαϊκά ή «χυδαία» στοιχεία.  Αλλά κι αυτή η λύση συναντά ζωηρή αντίδραση.

Σημαίνουσα είναι η διαπίστωση του Νίκου Σβορώνου: «Τα  προβλήματα του πολιτισμού αναμιγνύονται ιδιαίτερα απ’  το τέλος του ιη΄ αι.,  με την υπόθεση της εθνικής ανεξαρτησίας. Από τότε η πάλη ανάμεσα στους συντηρητικούς και τους προοδευτικούς παίρνει βαθύτερο νόημα».

 

 

 Η εθνική αφύπνιση

Στην επόμενη ενότητα «Η εθνική αφύπνιση» παρακολουθούμε την πορεία για την Επανάσταση και τον Αγώνα του 1821.

Διατυπώνει ο συγγραφέας: «Η εθνική ιδέα αποδεσμεύεται στην αρχή από την αυτοκρατορική βυζαντινή ιδέα, ύστερα, στο ιη΄ αι., από την ιδέα της ορθοδοξίας, για να φτάσει προς το τέλος του αιώνα στην πλήρη της ωριμότητα και καθαρότητα. Ο Ελληνισμός δεν κατορθώνει μόνο να διαφυλάξει την ύπαρξή του, αλλ’ ακόμα να ξανασυγκεντρώσει τα συστατικά του στοιχεία, διασκορπισμένα μέσα στο χώρο και στο χρόνο, ν’ αφομοιώσει την πολιτιστική εισφορά  της Δύσης και να ενσωματώσει τα ξένα εθνολογικά στοιχεία (Σλάβους, Βλάχους και Αλβανούς), που είχαν με το πέρασμα των αιώνων εισχωρήσει στις εθνικά ελληνικές περιοχές».

Στην ενότητα αυτή ο συγγραφέας αναφέρεται στο κοινωνικό και πολιτικό πεδίο και στην πάλη προοδευτικών και συντηρητικών.  Τονίζεται επίσης ο ιδιαίτερος ρόλος του Ρήγα (1757 περ. – 1798) και ο φιλελεύθερος χαρακτήρας που προσέδωσε στο εθνικό κίνημα των Βαλκανίων και βέβαια της Ελλάδας. Να  σημειώσουμε βέβαια ότι «Το εθνικό κίνημα πήρε ένα κοινωνικό περιεχόμενο τελείως αντίθετο από κείνοι που ήθελαν να του δώσουν οι ιθύνοντες».

Στο δεύτερο κεφάλαιο της Ιστορίας ο Νίκος Σβορώνος με τίτλο «Ο Πόλεμος της Ανεξαρτησίας», αναφέρεται στην Επανάσταση,  στο τρίτο εξετάζει το «Ελεύθερο Ελληνικό κράτος» (1833 – 1856),  ενώ στο τέταρτο “Εξέλιξη της νεότερης Ελλάδας» αναφερόμενος στο μετασχηματισμό της Νεοελληνικής κοινωνία (1856 – 1875) εξετάζει την κοινωνική και οικονομική μεταβολή.

Στην συνέχεια μιλά για τους νέους πνευματικούς προσανατολισμούς. Θυμίζει τον πρωτοπόρο  ρόλο του Κοραή, διαπιστώνει όμως ότι: «Η δημιουργία του ελληνικού κράτους αποτελεί οπισθοδρόμηση για την πνευματική εξέλιξη, καθώς και για τις άλλες εθνικές εκδηλώσεις. Η προσπάθεια του Κοραή εγκαταλείπεται κι  πνευματική ζωή τείνει να ξανασυνδεθεί αποκλειστικά με την κλασική Ελλάδα […] Το εθνικό πρόβλημα αποτελεί και το σημείο εκκίνησης της λαϊκής παράδοσης. Εγκαταλειμμένη απ’ το ελληνικό βασίλειο, η παράδοση συνεχίζεται, κάτω απ’  την άμεση επίδραση της Δύσης, στα νησιά του Ιονίου. Εκεί γεννιέται ο Διονύσιος Σολωμός (1798 – 1857), που το ποιητικό του έργο, αν και αποσπασματικό, αντιπροσωπεύει μια νέα φάση της αυτοσυνειδησίας του Ελληνισμού που ο ποιητής τον συμβουλεύει να “μάθει   να θεωρεί εθνικό  ό,τι είναι αληθινό“».

 

Επίλογος

Από την όλη ανάλυση του ιστορικού Νίκου Σβορώνου φαίνεται, νομίζω, ότι η Παιδεία και ο Πολιτισμός έπαιξαν σημαντικό ρόλο για την προετοιμασία  της Επανάστασης  του 1821. Ιδιαίτερα, θα έλεγα, ότι ο μετεπαναστατικός αγώνας του ελληνικού λαού για παιδεία και πολιτισμό , για εθνική ανεξαρτησία και ελευθερία, αποδεικνύει  την  ανολοκλήρωτη Επανάσταση του 1821 και τους αγώνες ως τις μέρες μας.

 

Ο στρατηγός Μακρυγιάννης τραγουδά:

Ο Ήλιος εβασίλεψε (Έλληνα μου, βασίλεψε) και το φεγγάρι εχάθη

κι ο καθαρός Αυγερινός που πάει κοντά στην Πούλια

τα τέσσερα κουβέντιαζαν και κρυφοκουβεντιάζουν.

Γυρίζει ο Ήλιος και τους λέει, γυρίζει και τους κρένει:

«Εψές οπού βασίλεψα πίσου από μια ραχούλα,

άκ’σα γυναίκεια κλάμματα κι ανδρών τα μοιργιολόγια,

γι’ αυτά τα ηρωικά κορμιά στον κάμπο ξαπλωμένα,

και μέσ’ στο αίμα το πολύ είν’ όλα βουτημένα.

Για την πατρίδα πήγαινε στον Άδη τα καημένα».

Σχετικά άρθρα

Η επιρροή του Ουμανισμού στις τέχνες και την θρησκεία

Γέροι λοιπόν για την τεχνητή νοημοσύνη; | Του Κώστα Μπλιάτκα

Κωνσταντίνος Μπλιάτκας

Η περίοδος 1919 – 1920 στην ιστορία της Ξάνθης – Θράκης | Η Διασυμμαχική κατοχή

Θανάσης Μουσόπουλος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X