Sparmatseto
Projects Γενικά Projects

ΘΕΑΣΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΝΗΣΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ | Από τον Θανάση Μουσόπουλο

 

ΘΕΑΣΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΝΗΣΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ | Από τον Θανάση Μουσόπουλο

Μέρος 1ο

 


Με ιδιαίτερη χαρά παρουσιάζουμε ένα νέο, εξαιρετικό, ανέκδοτο ακόμη σύγγραμμα του κ. Θανάση Μουσόπουλου.


 

 

ΘΕΑΣΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΝΗΣΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ  ΙΟΝΙΟ – ΑΙΓΑΙΟ – ΚΥΠΡΟΣ

Α’  ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ …

Από τον  Όμηρο ως τις μέρες μας στίχοι πολλοί κατατέθηκαν στην παγκόσμια μνήμη για τα νησιά που είναι ριζωμένα στο Ιόνιο και Αιγαίο πέλαγος και στην ανατολική Μεσόγειο, στην Κύπρο. Ποιητές και ποιήτριες μαρτυρούν για τα ελληνικά νησιά πλούσια και ξερονήσια τούτων των θαλασσών.  Δεν ξέρω αν για τις άλλες συστάδες νησιών στην υφήλιο γράφτηκαν τόσα πολλά ποιήματα, εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια. Δεν χρειάζονται τη συναίνεση τη σημερινή για τα ελληνικά τούτα νησιά, μια και την ελληνικότητα την κουβαλούν με τέτοια  «πιστο/ποιητικά» από το απώτατο παρελθόν.

Έχουμε επισκεφτεί πολλά νησιά μας και στο Ιόνιο και στο Αιγαίο και την τραυματισμένη Κύπρο. Το ταξίδι-προσκύνημα στη Μυροβόλο Χίο τούτο τον Αύγουστο μου γέννησε πρωτόφαντα συναισθήματα και σκέψεις.

Μια ιδέα που εκπληρώνω με το κείμενο  αυτό είναι να παρουσιάσω την ποιητική θέαση των νησιών μας. Παλαιότερα, στα μαθήματα αρχαίων ελληνικών και ιστορίας – πολιτισμού, ασχολήθηκα με το θέμα αυτό δημοσιεύοντας  δύο σχετικά τεύχη, στα πλαίσια του Σεμιναρίου «Ελληνική διαχρονία – Ελληνική Ανθρωπογεωγραφία», στο Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, 2018. Η βασική επιδίωξή μας ήταν να παρουσιάσουμε (κείμενο, μετάφραση, σχόλια) τα Γεωγραφικά του Στράβωνα. Τα ποιητικά κείμενα πλαισίωναν τα αποσπάσματα του αρχαίου γεωγράφου.

Και τώρα, στην εργασία μας αυτή, ξεκινούμε από τον Όμηρο που μιλά για όλη τη θαλάσσια παρουσία των Ελλήνων και συνεχίζουμε με νεότερη ποίηση. Το κύριο μέρος των ποιημάτων είναι νεοελλήνων ποιητών και ποιητριών. Στο Επίμετρο ξένοι ποιητές μιλούν για τα νησιά μας. Τα ποιήματα είναι χωρισμένα σε τρία μέρη: Ιόνια νησιά, Νησιά Αιγαίου πελάγους, Κύπρος.

 

 

Β΄ ΟΜΗΡΟΣ – ΘΑΛΑΣΣΑ ΚΑΙ ΝΗΣΙΑ

Η Οδύσσεια στην αρχή λέγει το περίφημο: «Πολλών δ’ ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνων». Ο αγαπημένος μου καθηγητής  στο ΑΠΘ Ιωάννης Κακριδής  που τόνωσε την αγάπη μου – λατρεία τολμώ να πω – για τον Όμηρο στην εργασία του  «Η Γεωγραφία της Οδύσσειας» γράφει: «Πόσους λαούς και πόσους τόπους, πόσα νησιά και πόσες θάλασσες δεν μνημονεύει στην Ιλιάδα και προπαντός στην Οδύσσεια! Και είναι από τον Στράβωνα, τον μεγάλο γεωγράφο της αρχαιότητας, που ο Όμηρος χαραχτηρίζεται (1,1,2) αρχηγέτης της γεωγραφικής εμπειρίας». Και συνεχίζει:

«Δεν είναι να παραξενευτούμε αν οι Έλληνες, από πολύ νωρίς, αρχίζουν να ψάχνουν στον γεωγραφικό χάρτη, για να ταυτίσουν τις χώρες, τα νησιά και τα πελάγη που μνημονεύονται στην Οδύσσεια. Δεν μιλούμε για τα μικρασιατικά παράλια, για τη Θράκη, για την ανατολική ηπειρωτική Ελλάδα, για τα νησιά του Αιγαίου, τη Δήλο, την Κρήτη κλπ., γιατί ο αιγαιοπελαγίτικος χώρος ήταν και στον Όμηρο και στους ακροατές του πολύ γνωστός· ο λόγος είναι για τους απόμακρους τόπους που αντίκρισε ο Οδυσσέας, των Λαιστρυγόνων, να πούμε, και των Κυκλώπων, για τα νησιά του Αιόλου, της Κίρκης, της Καλυψώς. Και γι’ αυτές τις χώρες πιστεύουν πως ο ποιητής, όταν τις περιγράφει, δεν αφήνεται στη φαντασία του, μόνο έχει στο νου του πραγματικές χώρες και πραγματικά νησιά — αλλιώς τι γεωγράφος ήταν; Aπό τα χρόνια του Ησίοδου ως το τέλος του αρχαίου κόσμου η συζήτηση για τους τόπους που παράδειρε ο Οδυσσέας δεν είπε να σταματήσει».

Από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας έχουν διατυπωθεί πάνω από σαράντα νεότερες θεωρίες για τη γεωγραφική θέση των σταθμών του Οδυσσέα στη δεκάχρονη περιπλάνησή του. Ο Όμηρος δεν είναι γεωγράφος, ούτε είναι δυνατό να παίρνουμε τοις μετρητοίς ό,τι γράφει και περιγράφει από ιστορική και γεωγραφική άποψη.

Χαρακτηριστικά σημειώνει ο σοφός καθηγητής μας: «Ο σκοπός της Οδύσσειας, όπως κάθε ποίησης, ήταν να ψυχαγωγήσει τους ανθρώπους, όχι να τους κάνει μαθήματα γεωγραφίας. Ένας λόγος πολύ φρόνιμος· ποιος όμως στον κόσμο αυτόν δίνει αυτί στα λόγια της φρονιμάδας! […] Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει πιο εύκολο πράγμα από το να ανακαλύψεις σε κάποια γωνιά της γης ένα λιμάνι, ένα νησί, μια σπηλιά, ένα θαλασσόβραχο, που να θυμίζει κάπως την αόριστη περιγραφή που δίνει ο Όμηρος».

 

nisia-sparmatseto (2) (1)

 

 

Κι έτσι προσθέτω, όταν, φίλε αναγνώστη και αναγνώστριά μου, διαβάσεις τους στίχους τη Οδύσσειας, μην ψάξεις τον τόπο να βρεις. Αρκεί το κείμενο να απολαύσεις.

«Κι όταν με το καράβι σου περάσεις πέρα ώς πέρα τον Ωκεανό, όπου θα δεις μια χαμηλήν ακτή κι άλση της Περσεφόνης, με σκούρες και μεγάλες λεύκες, ιτιές που δεν προφταίνουν να καρπίσουν εκεί εμπιστεύσου το πλεούμενο στον ίδιο τον Ωκεανό με τις βαθιές του δίνες» (Ὀδύσσεια κ 507-510 Στην Αία το νησί της Κίρκης, μετ. Δ. Μαρωνίτης).

Στην ραψωδία ο στ. 403 κε, ο ποιητής περιγράφει τη νήσο Σύρο πατρίδα του αγαπημένου του χοιροβοσκού Εύμαιου:

«Υπάρχει ένα νησί που το λένε Σύρα, αν το έχεις ακουστά, πάνω από την Ορτυγία, όπου γίνονται οι τροπές του Ήλιου,  και δεν έχει τόσο πολλούς ανθρώπους, αλλά έχει αγαθότητα, τρέφει πολλά βόδια και πρόβατα κι έχει άφθονα κρασιά και στάρια. Ποτέ δεν έρχεται  πείνα στον λαό, ούτε καμιά αρρώστια τρομερή που βρίσκει τους δύστυχους ανθρώπους·   όταν όμως γερνάνε μέσα στην πόλη οι ανθρώπινες γενιές,   τότε ο Απόλλων με το αργυρό του τόξο έρχεται μαζί με την Αρτέμιδα και ορμώντας τους φέρνει το θάνατο με τα απαλά του βέλη» (μετ. Μ. Μαραγκού).

Ο Όμηρος περιγράφει τόπους της ξηράς και τόπους της θάλασσας. Στο μυαλό και στην καρδιά του έχει πάντα την πατρίδα και τους γονείς, όπου κι αν πάει:

«Ως ουδέν γλύκιον ης πατρίδος ουδέ τοκήων γίνεται»(Οδύσσεια ι’ 34)

 

 

Γ΄ ΣΧΟΛΙΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ ΤΟΝ ΕΝΑΛΙΟ

Βρίσκω ευκαιρία, ας με συγχωρούν τα νησιά και οι θάλασσές μας, να σχολιάσουμε περαιτέρω τον Όμηρο, παραθέτοντας αποσπάσματα από τα κείμενα δύο συγχρόνων πολυτάλαντων  λογίων και λογοτεχνών, του Παντελή Μπουκάλα και του Κομοτηναίου Αναστάση Βιστωνίτη, που  -εκτός των άλλων κατορθωμάτων τους –  κοσμούν το τύπο.

Ο Π. Μπουκάλας (στην Καθημερινή, 19.7.2020) δημοσίευσε το άρθρο «ΟΜΗΡΟΣ –  Η θάλασσα στην ποίηση σαν πόρος και σαν όριο», όπου ανάμεσα στα άλλα γράφει:

«Η «Οδύσσεια» είναι το έπος της θάλασσας. Της γύρω αλλά και της εσωτερικής. Δεν έχουμε μιαν απλή αλληλουχία περιπετειωδών επεισοδίων. Στην έκταση των 24 ραψωδιών και των 12.000 στίχων, ο υγρός κόσμος που περιβάλλει τον χερσαίο απαντά και στα τρία γένη: η θάλασσα, ο πόντος, το πέλαγος. Πάντοτε όμως είναι πόρος, με τον ΄Ομηρο να αναδεικνύει (ή και να ιδρύει) όλες τις έννοιες αυτής της πολύτιμης πολύσημης λέξης. Ο πόρος είναι οδός και πέραμα· ακόμα ακούω μέσα μου τη μάνα μου να μαλώνει τρυφερά τον νεκρό πατέρα μου που «δεν μπορούσε να βρει τον πόρο του Αχελώου», και τα ’χασα όταν πρωτόδα το λεξικό Liddell – Scott να δίνει στο οικείο λήμμα σαν πρώτη σημασία της λέξης τον πόρο του ποταμού. Η λέξη πόρος όμως έχει και την έννοια του επινοήματος, του τεχνάσματος. Και την έννοια του ταξιδιού. Περιφραστικά δηλώνει την ίδια τη θάλασσα, στον δε πληθυντικό της προσδιορίζει τις προσόδους, τα εισοδήματα. Η «Οδύσσεια» επικυρώνει όλες αυτές τις σημασίες αρμονικά συνδυασμένες: η θάλασσα δίχως επινοήματα δεν ταξιδεύεται, ούτε και παρέχει «σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κ’ έβενους» […] Η «Οδύσσεια», ωστόσο, δεν ιστορεί τη θάλασσα μόνο σαν αφοπλιστικό δέλεαρ. Την εξεικονίζει και σαν επικίνδυνο όριο. Είναι η ίδια η ζωή, μόνο που γεννάει αδιάκοπα τον θάνατο, ίσως και για να συντηρήσει τη ζωή εντός της: Ουδείς σύντροφος του Οδυσσέα επέζησε. Χάθηκαν όλοι τους».

Ο Αν. Βιστωνίτης (στο Βήμα, 4.7.2020) δημοσίευσε το άρθρο «Η θάλασσα σε απόσταση χαδιού – Μια περιπλάνηση στην παγκόσμια πεζογραφία και ποίηση με άξονα το υγρό στοιχείο και αφετηρία την ελληνική αρχαιότητα». Κυρίαρχο ρόλο παίζει ο Όμηρος στο κείμενό του. Παραθέτουμε λίγα αποσπάσματα, όχι μόνο σχετικά με τον Όμηρο:

«”Μέγα το της θαλάσσης κράτος”. Η φράση αναγράφεται στο έμβλημα του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, όπως, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, την απήγγειλε στον Επιτάφιο Λόγο του ο Περικλής το 430 π.Χ. Δεν είναι υπερβολή το ότι ο πολιτισμός μας είναι σε μεγάλο βαθμό πολιτισμός της θάλασσας, του λιμανιού και του πλοίου. Του χρόνου θα γιορτάσουμε τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821 – και άρα δεν είναι περιττό να θυμίσει κανείς πως στον απελευθερωτικό Αγώνα οι ΄Ελληνες ηττήθηκαν αρκετές φορές στην ξηρά, αλλά ποτέ στη θάλασσα. Γιατί, καθώς έλεγε ο Ηρόδοτος, «έχουμε γη και πατρίδα, όταν έχουμε πλοία και θάλασσα».

Η ελληνική θάλασσα «γέννησε» τους πιο μεγάλους μύθους στη δυτική κουλτούρα: τον Τρωικό Πόλεμο, την Αργοναυτική Εκστρατεία και την Οδύσσεια».

 

Η «Οδύσσεια» είναι το έπος της θάλασσας. Της γύρω αλλά και της εσωτερικής. Δεν έχουμε μιαν απλή αλληλουχία περιπετειωδών επεισοδίων

 

ο Αν. Βιστωνίτης αναφέρεται στη συνέχεια σε ποιητές και πεζογράφους από όλο τον κόσμο και έλληνες που εμπνέονται από τον Όμηρο και τη θάλασσα. Συνεχίζει:

«Η θάλασσα, το θαλασσινό ταξίδι, το λιμάνι (μικρό ή μεγάλο), η αναχώρηση και η επιστροφή, η νοσταλγία, η έξαρση, η λύπη και τα δράματα που προκαλούν δεν είναι μόνο γνωρίσματα της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας αλλά κυριαρχούν και στη λογοτεχνική παραγωγή του νεότερου ελληνισμού. Δεν υπάρχει ούτε ένας σχεδόν σημαντικός (αλλά και ήσσων) έλληνας ποιητής ή πεζογράφος που να μην έγραψε για τη θάλασσα».

Κλείνω την αναφορά μου στο τόσο συναρπαστικό κείμενο του συμπατριώτη μας Αναστάση Βιστωνίτη με κάτι συνταρακτικό, που παίζει κυρίαρχο ρόλο στην ιστορία και στον πολιτισμό μας:

«Η μικρή μας χώρα έχει μια από τις μεγαλύτερες ακτογραμμές στον πλανήτη. Είναι ενδέκατη στην παγκόσμια κατάταξη. Ξεπερνά την αντίστοιχη της Βρετανίας και έχει το ίδιο μήκος περίπου με αυτή της Κίνας και διπλάσιο από το αντίστοιχο της Ιταλίας, της Ιβηρικής Χερσονήσου ή της Βραζιλίας. Μπορεί κανείς να φανταστεί τη μαγεία ενός περίπλου κατά μήκος της ελληνικής ακτογραμμής. Η Ελλάδα μαζί με τα νησιά της βρίσκεται στην αγκαλιά της θάλασσας, γι’ αυτό και η τελευταία είναι η ουσία και η υπόστασή της. Οικεία, αλλά που επεκτείνεται ταυτοχρόνως στον τεράστιο καθρέφτη της απεραντοσύνης […[ Διατρέχει τη λογοτεχνία μας – και όχι μόνο – εδώ και χιλιάδες χρόνια, όπως οι θάλασσές μας, που όλες σχεδόν βρίσκονται «σε απόσταση χαδιού».

 

Θάλασσα

Ένα από τα αγαπημένα μου ποιήματα για τη θάλασσα είναι το ομότιτλο ποίημα του Ντίνου Χριστιανόπουλου που πρόσφατα χάσαμε:

 

Η θάλασσα είναι σαν τον έρωτα:

μπαίνεις και δεν ξέρεις αν θα βγεις.

Πόσοι δεν έφαγαν τα νιάτα τους

–μοιραίες βουτιές, θανατερές καταδύσεις,

γράμπες, πηγάδια, βράχια αθέατα, ρουφήχτρες, καρχαρίες,

μέδουσες.

Αλίμονο αν κόψουμε τα μπάνια

Μόνο και μόνο γιατί πνίγηκαν πεντέξι.

Αλίμονο αν προδώσουμε τη θάλασσα

Γιατί έχει τρόπους να μας καταπίνει.

Η θάλασσα είναι σαν τον έρωτα:

χίλιοι τη χαίρονται – ένας την πληρώνει.

 

Συνεχίζεται…

Σχετικά άρθρα

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ | ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ: Πέρα από την Σαπφώ

Έφη Ζάννη

Φιλοσοφία: ας στρέψουμε το βλέμμα και σε άλλες κατευθύνσεις… (μέρος ΙΙ)

Θανάσης Μουσόπουλος

Η εφηβεία στο επίκεντρο | Νέος κύκλος ομιλιών στο Ίδρυμα Θεοχαράκη

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X