Sparmatseto
Projects Γενικά Projects

Φιλοσοφία: ας στρέψουμε το βλέμμα και σε άλλες κατευθύνσεις… (μέρος ΙΙ)

 

Φιλοσοφία: ας στρέψουμε το βλέμμα και σε άλλες κατευθύνσεις… (μέρος ΙΙ)

 

Φιλοσοφία

ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ / ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΜΑΤΙΑ

Δύο σύγχρονοι ερευνητές, ο Χομπσμπάουμ (1917 – 2012) και ο Χαράρι (1976 – ), θα φωτίσουν την εποχή μας. Είναι ιστορικοί, αλλά η ματιά και τα πορίσματά τους είναι ευρύτερα, οικουμενικά και καθολικά, άρα φιλοσοφικά.

 

 

Χομπσμπάουμ

Ο Χομπσμπάουμ στο έργο «Θρυμματισμένοι καιροί: Κουλτούρα και κοινωνία στον 20ό αιώνα» (2013, εκδ. Θεμέλιο) που έγραφε ως την τελευταία ημέρα της ζωής του, παρατηρεί  στον Πρόλογο:

«Καθώς ο ευρωπαϊκός καπιταλισμός του 19ου αιώνα εγκαθίδρυε την κυριαρχία του πάνω σ’ έναν πλανήτη τον οποίο έμελλε να μεταμορφώσει μέσω της κατάκτησης, της τεχνολογικής υπεροχής και της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας του, κουβαλούσε μαζί του κι ένα ισχυρού γοήτρου φορτίο από δοξασίες και αξίες, που θεωρούνταν φυσιολογικά ανώτερες από άλλες […] Μεταμόρφωσε εντελώς τους τρόπους μας να κατανοούμε την πραγματικότητα και την καλλιτεχνική παραγωγή, ιδιαίτερα βάζοντας τέρμα στο παραδοσιακό προνομιακό στάτους «των τεχνών» στην παλιά αστική κοινωνία, δηλαδή στη λειτουργία τους ως μέτρα του καλού και του κακού, ως φορείς αξιών: της αλήθειας, της ομορφιάς και της καθάρσεως».

 

Το δεύτερο βιβλίο του Χομπσμπάουμ «Η Εποχή των Άκρων – Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914 – 1991», είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο για να αναγνώσουμε τον εικοστό αιώνα.  Ο σοβαρότερος μετασχηματισμός που διαπιστώνει ο συγγραφέας είναι η μετατροπή του πλανήτη στην περίοδο αυτή σε πρωταρχική και «ενιαία επιχειρησιακή μονάδα» ιδιαίτερα στο οικονομικό πεδίο. Επίσης διαπιστώνει την «αποσύνθεση των παλαιών προτύπων ανθρώπινων κοινωνικών σχέσεων», τη ρήξη μεταξύ των πολιτισμών των γενεών. Ο καπιταλισμός απομακρύνεται από τις παραδοσιακές σχέσεις, την κοινοτική αλληλεγγύη, τις αξίες της και τις θεσμικές της εκφράσεις ενώ αναπτύσσονται όλο και περισσότερο οι εμπορευματικές σχέσεις, η ιδιαίτερη αξία που καταλαμβάνει το εμπόρευμα ως σύμβολο δύναμης και εξουσίας. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι ο πολιτισμός που αντιστοιχεί στον καπιταλισμό είναι ο πολιτισμός του χρήματος.

 

 

Γιουβάλ Νώε Χαράρι

Συμπληρώνουμε την προσέγγιση της εποχής μας με τον Γιουβάλ Νώε Χαράρι  και το βιβλίο του “Sapıens – Μια Σύντομη Ιστορία του Ανθρώπου”. Θα  επιχειρήσω να παρουσιάσω τον προβληματισμό του στο 19ο κεφάλαιο «Και ζήσαν αυτοί καλά».

Είμαστε, άραγε, μετά από όσα καταφέραμε τα τελευταία 500 χρόνια, πιο ευτυχισμένοι;

Ως τώρα οι ιστορικοί απέφευγαν να θέτουν τέτοια ερωτήματα, πολύ περισσότερο να τα απαντούν. Έχουν ερευνήσει την ιστορία των πάντων, αλλά ελάχιστες φορές έχουν αναρωτηθεί πώς επηρεάζουν όλα αυτά την ανθρώπινη ευτυχία.

Είναι αφελές να πιστεύουμε ότι, όσο περισσότερη ισχύ έχουμε, τόσο πιο ευτυχισμένοι είμαστε.

Τις τελευταίες δεκαετίες αναστατώνουμε διαρκώς την οικολογική ισορροπία, καταστρέφοντας τα θεμέλια της ανθρώπινης ευημερίας σε ένα όγκο απερίσκεπτου καταναλωτισμού. Αγνοούμε τη μοίρα των υπολοίπων ζώων. Ίσως, λοιπόν, να είναι λάθος να υπολογίζουμε μόνο την ευτυχία των ανθρώπων.

 

Υπάρχει τίποτα πιο επικίνδυνο από δυσαρεστημένους και ανεύθυνους θεούς που δεν ξέρουν τι θέλουν;

 

Το βιολογικό επιχείρημα εκφράζεται από το New Age σλόγκαν: “Η ευτυχία αρχίζει από μέσα!”. Μια άλλη εκδοχή: η ευτυχία συνίσταται στο να βλέπουμε τη ζωή μας στην ολότητά της (ευχάριστες και δυσάρεστες στιγμές) σαν κάτι που έχει νόημα και αξία. Όπως είχε πει ο Νίτσε, αν έχεις ένα γιατί  για να ζεις, μπορείς να αντέξεις  σχεδόν κάθε πώς.

Ίσως η ευτυχία να είναι ο συντονισμός των προσωπικών ψευδαισθήσεων του ατόμου περί νοήματος με τις κυρίαρχες συλλογικές ψευδαισθήσεις. Η ευτυχία εξαρτάται από τη βιοχημεία ή την αυταπάτη; Υπάρχει κάτι εναλλακτικό;

Ο βουδισμός συμμερίζεται την άποψη ότι η ευτυχία είναι αποτέλεσμα διαδικασιών που συμβαίνουν μέσα στο σώμα, και όχι γεγονότων στον εξωτερικό  κόσμο. Η πρόταση του Βούδα ήταν να μη σταματήσουμε μόνο την επιδίωξη εξωτερικών επιτευγμάτων, αλλά και την επιδίωξη εσωτερικών συναισθημάτων.

Κι ο Yuval Noah Hararı κλείνει το βιβλίο του με ένα πολύ σύντομο αλλά εύγλωττο  Επίλογο. Παρατηρεί:

Πριν από 70.000 χρόνια, ο Homo sapıens ήταν ακόμα ένα ασήμαντο ζώο που κοιτούσε τη δουλειά του σε μια γωνιά της Αφρικής. Στις χιλιετίες που ακολούθησαν μεταμορφώθηκε σε κυρίαρχο όλου του πλανήτη και σε φόβο και τρόμο του οικοσυστήματος. Είμαστε πιο ισχυροί από ποτέ άλλοτε, αλλά δεν έχουμε ιδέα τι να κάνουμε με αυτή τη δύναμη.

Υπάρχει τίποτα πιο επικίνδυνο από δυσαρεστημένους και ανεύθυνους θεούς που δεν ξέρουν τι θέλουν;

 

 

Επιλογικά

Θα δώσουμε κλείνοντας τον λόγο στον Χαράρι, αφού πρώτα κάνουμε μια αναγκαία παρένθεση σχετικά με την «άλλη» φιλοσοφία, τη Φιλοσοφία της Ανατολής.

Στις σπουδές μου (φιλοσοφικές, ιστορικές, φιλολογικές) το βλέμμα μου πάντοτε έπεφτε στη Δύση, στην δυτική φιλοσοφία. Λες και δεν υπάρχει κάτι άλλο. Η παγκοσμιοποίηση είναι δυτικόστροφη, θα λέγαμε.

Η προσέγγιση μας στη σοφία και στον πολιτισμό της αρχαίας Ανατολής, της Ιαπωνίας, της αρχαίας Κίνας, της Ινδίας … είναι μία μεγάλη βοήθεια για μας τους δυτικούς. Μεγάλες διδασκαλίες του Ταοϊσμού, του Βουδισμού, του Σιντοϊσμού, οι γνώσεις μεγάλων σοφών όπως του Βούδα, ο μεγάλος φιλόσοφος Κομφούκιος, ή ο Λάο Τσε, Κινέζος στοχαστής που μας άφησε το μεγάλο βιβλίο του Τάο, τόσοι άλλοι δίνουν μια άλλη εικόνα του κόσμου και του ανθρώπου. Σε μια εποχή που οι υλικές απολαύσεις και οι επιθυμίες είναι αμέτρητες, θα ήταν ωραίο να τις ξεχνούσαμε για λίγα λεπτά και να καταλαβαίναμε τι χάνουμε και τι κερδίζουμε από την προσκόλληση μας σε αυτές. Ελεύθεροι και ελαφροί, αν απαλλαγούμε από τις επιθυμίες, τις αμέτρητες επιθυμίες μας.

Στο νέο βιβλίο του Χαράρι «21 μαθήματα για τον 21ο αιώνα» (μετ. Μ. Λαλιώτη, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2018), στο τελευταίο μάθημα «Διαλογισμός» (σελ. 304 – 313) μιλά για την εφηβική του ηλικία όπου «δεν καταλάβαινα γιατί υπήρχε τόση οδύνη στον κόσμο και στη ζωή μου και τι μπορούσε να γίνει γι’ αυτό».  Αργότερα ως φοιτητής κάποιος φίλος τού πρότεινε να κάνει «διαλογισμό» και να πάρει μέρος σε σχετικό σεμινάριο. «Όταν οι άνθρωποι θέτουν τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής,  συνήθως δεν ενδιαφέρονται καθόλου να ξέρουν πότε μπαίνει η αναπνοή από τα ρουθούνια τους και πότε βγαίνει. Αυτό που θέλουν να ξέρουν  είναι πράγματα όπως τι συμβαίνει όταν πεθάνεις. Ωστόσο, το πραγματικό αίνιγμα της ζωής δεν είναι τι συμβαίνει όταν πεθαίνεις, αλλά τι συμβαίνει πριν πεθάνεις. Αν θέλεις να καταλάβεις το θάνατο, πρέπει να καταλάβεις τη ζωή».

Έχω στο μυαλό μου πάντοτε όσα λέγει ο πατριώτης μας Δημόκριτος, που διαβάζουμε  ότι κατασπατάλησε την πατρική περιουσία και πήγε στην Ανατολή: «πολλοί πολυμαθείς νουν ουκ έχουσιν» και «πολλοί λόγον μη μαθόντες ζώσι κατά λόγον». Πολλά άλλα θα μπορούσε να μας πει ο Ανατολίτης Δημόκριτος. Σταματούμε εδώ τον περίπατό μας τον φιλοσοφικό.  Διαλέγετε και παίρνετε.

Σχετικά άρθρα

Γκράφιτι | Τέχνη ή βανδαλισμός;

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο σούπερ Ηρακλής και οι θαυμάσιοι άθλοι του | του Θανάση Μουσόπουλου (Μέρος ΙΙ)

Θανάσης Μουσόπουλος

Μυθολογικός πλούτος της Θράκης (μέρος ΙΙ)

Θανάσης Μουσόπουλος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X