Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

ΣΤΙΛΠΩΝ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Ο ΜΕΓΑΣ ΘΡΑΚΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΟΣ (μέρος Ι)

 

ΣΤΙΛΠΩΝ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ (1887 – 1964) Ο ΜΕΓΑΣ ΘΡΑΚΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΟΣ (μέρος Ι)

 

ΣΤΙΛΠΩΝ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ

Ένα πρόσωπο που έπαιξε σημαντικό ρόλο  στην ενασχόλησή μου με την Ιστορία και τον Πολιτισμό της Θράκης είναι ο κομοτιναίος καθηγητής του  Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Στίλπων Κυριακίδης. Δεν τον πρόλαβα βέβαια στο Πανεπιστήμιο, γνώρισα όμως και συνεργάστηκα με την κόρη του – επίσης καθηγήτρια στο ΑΠΘ – Άλκη Κυριακίδου Νέστορος (1935 – 1988). Και οι δύο με το έργο τους βοήθησαν στα θέματα ιστορίας και λαογραφίας Θράκης. Ιδιαίτερα σημειώνω το βιβλίο του Στίλπωνος Κυριακίδου «Περί την Ιστορίαν της Θράκης – Ο Ελληνισμός των συγχρόνων Θρακών – Αι πόλεις Ξάνθη και Κομοτινή», ΙΜΧΑ, 1960. Για τούτο το βιβλίο θα μιλήσουμε κλείνοντας το άρθρο μας, αφού αναφερθούμε στην εργοβιογραφία του, τιμώντας τον στα πλαίσια του εορτασμού της Εκατονταετηρίδας της Ελεύθερης Θράκης. Για τη ζωή και το έργο του χρησιμοποιήσαμε άρθρα του Μηνά Αλ. Αλεξιάδη και του Ιωάννη Ελ. Σιδηρά.

Πιστεύω ότι το νόημα της ελευθερίας επιβεβαιώνεται από την παρουσία και δράση ανθρώπων ανωνύμων και επωνύμων.

 

Βιογραφικό

Ο Στίλπων Κυριακίδης γεννήθηκε στην Κομοτηνή 25 Οκτωβρίου 1887 και απεβίωσε στη Θεσσαλονίκη 18 Μαρτίου 1964. Ήταν μοναχοπαίδι του ιατρού Παρασκευά Κυριακίδη και της Φωτεινής Ψάλτου η οποία ήταν δασκάλα. Σχολείο πήγε στην Κομοτηνή και στις Σέρρες και το 1907 φοίτησε στην Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών όπου για πρώτη φορά  το 1907 παρακολούθησε το μάθημα της Λαογραφίας από τον καθηγητή Νικόλαο Πολίτη, ο οποίος θεωρείται ο «πατέρας» της Επιστήμης της Λαογραφίας στην Ελλάδα. Το 1911 δίδαξε στη Ζωσιμαία Σχολή των Ιωαννίνων και το 1912-14 έγινε Γυμνασιάρχης στο Παγκύπριο Γυμνάσιο Λευκωσίας της Κύπρου. Το 1914 ανέλαβε την σύνταξη του Ιστορικού Λεξικού της Ελληνικής Γλώσσας και το 1918 έγινε διευθυντής του νεοσύστατου Λαογραφικού Αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών το οποίο ιδρύθηκε από τον Νικόλαο Πολίτη.

Το 1926 διορίστηκε ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης μέχρι να συνταξιοδοτηθεί το 1957. Η πανεπιστημιακή έδρα είχε το όνομα “Έδρα της Θρησκείας των Αρχαίων Ελλήνων, του Ιδιωτικού αυτών Βίου και της Λαογραφίας”. Την εποχή εκείνη οι λαογραφικές σπουδές στην Ελλάδα είχαν αρχαιογνωστικό ενδιαφέρον και ο Κυριακίδης προωθούσε την διάσωση του παραδοσιακού πολιτισμού της βόρειας Ελλάδας. Παράλληλα με την ακαδημαϊκή θέση στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης συνέχισε την οργάνωση του Λαογραφικού Αρχείου. Κατά την πανεπιστημιακή καριέρα του διετέλεσε τρεις φορές Κοσμήτωρ της Φιλοσοφικής και δύο φορές Πρύτανης (το 1934 και το 1942) του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ο Στίλπων Κυριακίδης ήταν επίσης ιδρυτικό μέλος της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών.

Ο Στίλπων Κυριακίδης δημοσίευσε συνολικά 821 μικρές ή μεγάλες εργασίες, από τις οποίες 30 είναι αυτοτελή βιβλία, 137 διάφορα άρθρα, μελετήματα, σύμμικτα, σημειώματα σε περιοδικά, τιμητικούς τόμους και εφημερίδες, 330 σύντομες ή εκτενείς βιβλιοκρισίες, 11 βιβλιογραφικά σημειώματα, 291 άρθρα σε εγκυκλοπαίδειες και λεξικά, 12 νεκρολογίες και 11 υπηρεσιακές εκθέσεις. Περισσότερα στοιχεία μπορεί να δει κανείς στα αναλυτικά βιο-εργογραφικά του, που δημοσιεύτηκαν στον Αφιερωματικό Τιμητικό Τόμο του 1953 και στο Συμπλήρωμα του 1965.

 

 

Το σκεπτικό του Στίλπωνα Κυριακίδη

Για να κατανοήσουμε το σκεπτικό του Στίλπωνα Κυριακίδη, κάποια στοιχεία, αποσπασματικά, από διάφορες φάσεις της πλούσιας παρουσίας του.

Την περίοδο 1909-10 συγκροτήθηκε η «Επιτροπεία τοπωνυμιών της Ελλάδος», η οποία θα φρόντιζε για τον «…εξελληνισμό της Ελλάδος», σύμφωνα με την εφημερίδα «Εστία». Στην επιτροπή εκφράστηκαν δύο διαμετρικά αντίθετες απόψεις. Η πρώτη, αυτή που υποστήριζε το αμετάβλητο της ονοματοθεσίας τους και η δεύτερη, που υποστήριξε ο Κυριακίδης, που ήταν υπέρμαχος της αλλαγής των παλαιών τοπωνυμίων καθώς, «…μολύνουν το πρόσωπον της ωραίας ελληνικής πατρίδος μας … Η ελληνική γλώσσα έχει την δύναμιν να πλάσει ωραιότατα ονόματα, με τα οποία να στολίσει τον χάρτη της ελληνικής μας πατρίδος….».

Σε ηλικία όμως μόλις 6 ετών έμεινε ορφανός από πατέρα και την ανατροφή και διαπαιδαγώγησή του ανέλαβαν η μητέρα και η γιαγιά του. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι η γιαγιά του τον μεγάλωσε μαθαίνοντάς του τα γοητευτικά παραδοσιακά παραμύθια της εποχής του, ενώ παράλληλα τον μύησε στους θρακιώτικους θρύλους και μύθους καθώς και στις εθνικές παραδόσεις, που γονιμοποιούσαν δημιουργικά την ψυχή και το πνεύμα του, έτρεφαν την άδολη παιδική φαντασία, την προσδοκία και την πίστη, αυτή που τραγουδούσε τα λαϊκά παραδοσιακά τραγούδια, τα οποία αργότερα θα αποτελέσουν την πρώτη μικρή συλλογή του, που θα δημοσιεύσει στον 1ο Τόμο του «Δελτίου της Λαογραφικής Εταιρείας», υπό τον τίτλο: «Άσματα Δημοτικά Γκιουμουλτζίνας της Θράκης» (θα επανέλθουμε).

 

Πιστεύω ότι το νόημα της ελευθερίας επιβεβαιώνεται από την παρουσία και δράση ανθρώπων ανωνύμων και επωνύμων

 

Ο Στίλπων Κυριακίδης υπήρξε μαζί με μια ομάδα επιστημόνων εκ των πρωτεργατών εκείνων που στήριξαν παντί σθένει και πάση δυνάμει κατά το έτος 1926 το νεοσύστατο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, καθώς υπήρξε από τους πλέον εργατικούς, δραστήριους, φιλόπονους και φιλότιμους πανεπιστημιακούς διδασκάλους που έδωσε όλη την ύπαρξη και την μέριμνά του στην υψηλή διακονία του ανωτάτου αυτού πνευματικού ιδρύματος της Βορείου Ελλάδος, όπως το οραματίστηκε ο ιδρυτής του Αλέξανδρος Παπαναστασίου. Οι φοιτητές του έβλεπαν στις παραδόσεις του αμφιθεάτρου τον από έδρας αυστηρό Στίλπωνα Κυριακίδη, αλλά γνώριζαν κάλλιστα την «καλή καγαθή ψυχή και καρδία» του. Ο ίδιος ήταν το ζωντανό παράδειγμα για τα «πνευματικά» του παιδιά, τους μαθητές του, επειδή ακριβώς ήταν υπόδειγμα φιλεργίας, αφοσιώσεως στο καθήκον, με υψηλό ήθος, εχθρός της μωροσοφίας και της στενοκεφαλιάς.

Ως κορυφαίος λαογράφος στα δεκάδες δημοσιεύματά του ορίζει την Λαογραφία ως «…την επιστήμη του λαϊκού πολιτισμού». Ο ίδιος έκαμε τομή και προσέθεσε στη Λαογραφία ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο για την κατοικία και οτιδήποτε σχετίζεται με την καθημερινή ζωή του λαού, διαχωρίζοντας μάλιστα το περιεχόμενο του λαϊκού πολιτισμού στις: α) φυσικές εκδηλώσεις του λαού, β) πνευματικές εκδηλώσεις, γ) κοινωνικές εκδηλώσεις του λαού.

Παρόλο που υπήρξε μαθητής του Νικολάου Πολίτη, ο οποίος θεωρείται ο «Πατέρας της Λαογραφίας», εντούτοις έκαμε πολλαπλές τομές και ρηξικέλευθες καινοτομίες στην επιστήμη της Λαογραφίας, την οποία ανέδειξε και καθιέρωσε ως κλάδο του επιστητού και ως μάθημα εντασσόμενο στο πρόγραμμα σπουδών για διδασκαλία και έρευνα στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα.

Για τις απόψεις του Κυριακίδη σχετικά με τη λαογραφία και τον ρόλο της  παραπέμπω στο βιβλίο «Τρεις διαλέξεις: Α΄Ιστορική τοιχογραφία της εκκλησίας του αγίου Δημητρίου-  Β΄ Η λαογραφία και η σημασία της –  Γ΄ Η σημασία της λαογραφίας διά τον εθνικόν αγώνα», Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1953, σελ. 53.

 

 

Η θεωρία της Ελληνικής Λαογραφίας

Η κόρη του Άλκη Κυριακίδου Νέστορος στο εξαιρετικό βιβλίο της «Η θεωρία της Ελληνικής Λαογραφίας – Κριτική ανάλυση», έκδ. Εταρείας Σπουδών, 1978, αναφέρεται με εξαιρετικό τρόπο στη γέννηση και εξέλιξη της ελληνικής λαογραφίας. Το βιβλίο της αυτό έχει την εξής δομή:

Α΄ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟ ΠΡΟΟΙΜΙΟ –  Ρομαντικό προοίμιο – Η ρομαντική έννοια του Έθνους και η Λαογραφία – Η προεπιστημονική φάση της Ελληνικής Λαογραφίας –  Η πρωτοεπιστημονική φάση της Ελληνικής Λαογραφίας
Β΄ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ – Λαογραφική μέθοδος – Λαογραφία και Αρχαιογνωσία – Ο Νικ. Πολίτης και η συγκριτική μέθοδος –  Ο Στ.  Κυριακίδης και η ιστορική μέθοδος – Λαός και Λαογραφία.

Θα παραθέσουμε ένα απόσπασμα (από τη σελ. 117) από το σύγγραμμα της Άλκης και τις δύο σχετικές παραπομπές:

«Στην ελληνική λαογραφία -γιατί για ελληνική εθνολογία ή ανθρωπολογία δεν μπορεί να γίνει λόγος, εφόσον, όπως έχει και παλαιότερα παρατηρηθεί, «εν Ελλάδι η επιστήμη αυτή, μολονότι αποτελεί το θεμέλιο της επιστήμης του πολιτισμού, ουδεμιάς μέχρι σήμερον έτυχε καλλιεργείας»[13]– στην ελληνική λαογραφία λοιπόν οι εκπρόσωποι της ιστορικής μεθόδου, όπως διαμορφώθηκε σε σχέση με την εθνολογική θεωρία της «διασποράς» των  φαινομένων του πολιτισμού, είναι δύο: ο Στίλπων Κυριακίδης και ο Γ. Α. Μέγας. Ο πρώτος χρησιμοποίησε ορισμένα διδάγματα της σχολής «των κύκλων του πολιτισμού» -την οποία ωστόσο δεν παραδέχτηκε ποτέ απόλυτα για να καθορίσει σαφέστερα τα όρια της λαογραφικής έρευνας».

13, 1939 Στ. Κυριακίδου, «Η οικογένεια».

 

14, Αναγνωρίζοντας ως αναγκαία και την ψυχολογική εξέταση των λαογραφικών φαινομένων, ο Κυριακίδης κρατά μίαν ενδιάμεση θέση ανάμεσα στη συγκριτική-εξελικτική και την ιστορική μέθοδο. Συγκεκριμένα, δέχεται την άποψη του Bastian, ότι «αι εκδηλώσεις του ανθρωπίνου πολιτισμού είναι δύο ειδών, αι στοιχειώδεις ιδέαι (Elementargedenken), αι oποίαι πηγάζουν εξ αυτής της φύσεως, και αι περαιτέρω διαμορφώσεις αυτών παρά τοις διαφόροις λαοίς, αι λαϊκαί ιδέαι (Völkergedanken) εις τας λεγόμενας γεωγραφικάς επαρχίας (geographische Provinzen)». Στις γεωγραφικές «επαρχίες» του Bastian στηρίχτηκε ο ανθρωπογεωγράφος F. Ratzel για να ερευνήσει τη διάδοση των στοιχείων του πολιτισμού από λαό σε λαό, και από τη θεωρία του Ratzel «προέκυψεν η ιστορικωτέρα θεωρία του F. Graebner περί πολιτιστικών κύκλων (Kulturkreise)». Βλ Κυριακίδης, «Ελληνική Λαογραφία», Μέρος Α΄ Μνημεία του Λόγου, 1965, 34.

 

συνεχίζεται…

Σχετικά άρθρα

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ | Η ΞΑΝΘΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ 1940 – 1950-1ο ΜΕΡΟΣ

Θανάσης Μουσόπουλος

Το Ιστορικό Μουσείο Αλεξανδρούπολης τιμά την επέτειο των 100 χρόνων της ενσωμάτωσης της πόλης στον εθνικό κορμό

Βιβλιοπαρουσίαση | Πέτρος Γεωργαντζής, «ΧΡΟΝΙΚΟ ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ» Ξάνθης και λοιπής Δ. Θράκης (1912-1920)

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X