Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Πώς βλέπει ο Γιώργος Σεφέρης τον στρατηγό Μακρυγιάννη (1ο μέρος)

 

Πώς βλέπει ο Γιώργος Σεφέρης τον στρατηγό Μακρυγιάννη (1ο μέρος)

 

Σεφέρης – Μακρυγιάννης

Ο Γιώργος Σεφέρης ανήκει στους πνευματικούς ανθρώπους της λεγόμενης Γενιάς του Τριάντα που πασχίζει όχι μόνο τη δημιουργική παρουσία του και τον δικό του δρόμο να χαράξει, αλλά επιπλέον να ιχνηλατήσει την ελληνική παράδοση και να δείξει αυτό που κατά τη γνώμη του αποτελεί την ουσία του καθόλου πνεύματος. Δείγμα εξαίρετο αυτής της πλευράς αποτελεί η προσέγγισή του στον Μακρυγιάννη, που αναμφίβολα συνδέεται με τον τρόπο που βλέπουμε το 1821. Να σημειώσω ότι στη συγγραφή του βιβλίου μου «Μακρυγιάννης και το 1821: ένα παράδειγμα ιστορικής μνήμης», σελ. 33, Ξάνθη, 1978, με βοήθησαν οι εργασίες του Γ. Σεφέρη.

O Γιώργος Σεφέρης αναφέρεται στον στρατηγό σε δύο πολύ σημαντικές στιγμές της νεότερης ιστορίας μας, πρώτα το 1943 και είκοσι χρόνια μετά το 1963. Στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για ομιλία του στην Αλεξάνδρεια και στη Στοκχόλμη κατά την τελετή απονομής του Νόμπελ Λογοτεχνίας η δεύτερη αναφορά του μεγάλου ποιητή μας. Και οι δύο ομιλίες του Γιώργου Σεφέρη αποτελούν μνημεία του νεοελληνικού λόγου.

 

 

Στοκχόλμη

Θα ξεκινήσουμε με ένα απόσπασμα από την ομιλία του Σεφέρη στη Στοκχόλμη. Είναι πολύ ενδιαφέρων ο τρόπος που συνδέει την αρχαιότητα με την εποχή μας.

Στην αρχαία τραγωδία, την οργανωμένη με τόση ακρίβεια, ο άνθρωπος που ξεπερνά το μέτρο πρέπει να τιμωρηθεί από τις Ερινύες. O ίδιος νόμος ισχύει και όταν ακόμη πρόκειται για φυσικά φαινόμενα: «Ήλιος ουχ υπερβήσεται μέτρα» λέει ο Ηράκλειτος• «ει δε μη, Ερινύες μιν Δίκης επίκουροι εξευρήσουσιν».

Συλλογίζομαι πως δεν αποκλείεται ολωσδιόλου να ωφεληθεί ένας σύγχρονος επιστήμων, αν στοχαστεί τούτο το απόφθεγμα του Ίωνα φιλοσόφου. Όσο για μένα συγκινούμαι παρατηρώντας πως η συνείδηση της δικαιοσύνης είχε τόσο πολύ διαποτίσει την ελληνική ψυχή, ώστε να γίνει κανόνας και του φυσικού κόσμου. Και ένας από τους διδασκάλους μου, των αρχών του περασμένου αιώνα, γράφει: «…θα χαθούμε, γιατί αδικήσαμε…». Αυτός ο άνθρωπος ήταν αγράμματος• είχε μάθει να γράφει στα τριάντα πέντε χρόνια της ηλικίας του. Αλλά στην Ελλάδα των ημερών μας, η προφορική παράδοση πηγαίνει μακριά στα περασμένα όσο και η γραπτή”.

Ο “αγράμματος” στρατηγός Μακρυγιάννης είναι ο δάσκαλος του βραβευομένου με Νόμπελ Λογοτεχνίας Γιώργου Σεφέρη. Η τρομερή αυτή αντίφαση αποτελεί τη βάση της εκτίμησης του νέου προς τον παλαιό.

 

Αλεξάνδρεια

Θα γυρίσουμε πίσω στην ομιλία που έκανε στις 16 του Μάη 1943 στην Αλεξάνδρεια με θέμα τον Μακρυγιάννη. Ακολούθησε άλλη μία ομιλία στο Κάιρο, στις 19 του ίδιου μήνα, με λιγότερο κόσμο, γεγονός που τον στενοχώρησε. Ο Σεφέρης υποστήριζε ότι εξ αιτίας αυτής της ομιλίας ο Γεώργιος Παπανδρέου μόλις ανέλαβε την εξουσία τον απομάκρυνε από το Γραφείο Τύπου του Υπουργείου Εξωτερικών, γιατί αυτά που ανέφερε στην ομιλία δεν άρεσαν σε υψηλά ιστάμενα πρόσωπα που βρίσκονταν μεταξύ των ακροατών. Είναι γνωστό ότι ο ποιητής ήταν διπλωμάτης, υπηρέτησε σε πολλές θέσεις εντός και εκτός χώρας. Στα χρόνια της κατοχής συνόδευε την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση. Κι άλλες φορές είχε συνέπειες στη σταδιοδρομία του η διατύπωση ποικίλων απόψεων και θέσεων.

Η ομιλία του με τίτλο: «Ένας Έλληνας – ο Μακρυγιάννης» βρίσκεται στον πρώτο τόμο από τις «Δοκιμές», εκδ. Ίκαρος, Αθήναι 1974, τρίτη έκδοση, σελ. 228 – 263.

Μέσα στην καρδιά της κατοχής ο Σεφέρης μιλώντας για τον Μακρυγιάννη βρίσκει πολλές ευκαιρίες για αναλογίες και συσχετισμούς. Χρησιμοποιεί πολλά αποσπάσματα από τα Απομνημονεύματα. Η ομιλία χωρίζεται σε τρία κεφάλαια, τα οποία θα παρακολουθήσουμε στη συνέχεια, παραθέτοντας χαρακτηριστικά σημεία.

1ο κεφάλαιο. Αναφέρει ο ποιητής τη σχέση του με τον Μακρυγιάννη, μιλά για τη ζωή και τη δράση του στρατηγού, την επιθυμία για καταγραφή των γεγονότων, τη λαχτάρα του για τη μόρφωση, τις ζωγραφικές αποτυπώσεις του Παναγιώτη Ζωγράφου με βάση τον «στοχασμό» του στρατηγού. Τα αποσπάσματά μας είναι ο λόγος του Σεφέρη και η λαλιά του Μακρυγιάννη, σε μια αρμονική σύζευξη.

 

 

«Στους καιρούς μας όπου ο αγώνας, το αίμα, ο πόνος και η δίψα της δικαιοσύνης απογυμνώνει τις ψυχές από τα πρόσκαιρα ναρκωτικά και τις φρεναπάτες• όπου ο άνθρωπος γυρεύει από τον άνθρωπο το καθαρό, το στέρεο και τη συμπάθεια -είναι σωστό να μιλούμε για τέτοιους ανθρώπους όπως ο Μακρυγιάννης. Ακούστε τον: «Κι όσα σημειώνω τα σημειώνω γιατί δεν υποφέρνω να βλέπω το άδικο να πνίγει το δίκιο. Για κείνο έμαθα γράμματα στα γεράματα και κάνω αυτό το γράψιμο το απελέκητο, ότι δεν είχα τον τρόπον όντας παιδί να σπουδάξω: ήμουν φτωχός κι έκανα τον υπηρέτη και τιμάρευα άλογα, κι άλλες πλήθος δουλειές έκανα, να βγάλω το πατρικό μου χρέος που μας χρέωσαν oι χαραμήδες, και να ζήσω κι εγώ σε τούτη την κοινωνία, όσο έχω τ’αμανέτι του Θεού στο σώμα μου. Κι αφού ο Θεός θέλησε να κάμει νεκρανάσταση στην Πατρίδα μου, να τη λευτερώσει από την τυραγνία των Τούρκων, αξίωσε κι εμένα να δουλέψω κατά δύναμη, λιγότερον από τον χερότερο πατριώτη μου Έλληνα. Γράφουν σοφοί άντρες πολλοί, γράφουν τυπογράφοι ντόπιοι, και ξένοι διαβασμένοι για την Ελλάδα. Ένα πράμα μόνο με παρακίνησε κι εμένα να γράψω: ότι τούτη την πατρίδα την έχομεν όλοι μαζί, και σοφοί κι αμαθείς, και πλούσιοι και φτωχοί, και πολιτικοί και στρατιωτικοί, και οι πλέον μικρότεροι άνθρωποι. Όσοι αγωνιστήκαμεν, αναλόγως ο καθείς, έχομεν να ζήσομεν εδώ. Το λοιπόν δουλέψαμεν όλοι μαζί να τη φυλάμε κι όλοι μαζί, και να μη λέγει ούτε ο δυνατός «εγώ», ούτε ο αδύνατος. Ξέρετε πότε να λέγει ο καθείς «εγώ»; όταν αγωνιστεί μόνος του και φκιάσει ή χαλάσει, να λέγει «εγώ»• όταν όμως αγωνίζονται πολλοί και φκιάνουν, τότε να λένε «εμείς». Είμαστε στο «εμείς» κι όχι στο «εγώ». Και στο εξής να μάθομε γνώση, αν θέλομε να φκιάσομε χωριό να ζήσομε όλοι μαζί. Έγραψα γυμνή την αλήθεια, να ιδούνε όλοι οι Έλληνες ν’ αγωνίζονται για την πατρίδα τους, για τη θρησκεία τους• να ιδούνε και τα παιδιά μου και να λένε: «Έχομε αγώνες πατρικούς, έχομε θυσίες -αν είναι αγώνες και θυσίες. Και να μπαίνουν σε φιλοτιμία και να εργάζονται στο καλό της πατρίδας τους, της θρησκείας τους και της κοινωνίας- ότι θα είναι καλά δικά τους. Όχι όμως να φαντάζονται για τα κατορθώματα τα πατρικά, όχι να πορνεύουν την αρετή και να καταπατούν το νόμο, και να ‘χουν την επιρροή για ικανότη» (Β’ 463).

Καταλήγει το πρώτο μέρος: «Ο σημερινός πόλεμος της πατρίδας μας -δεν είναι υπερβολή να το πούμε- είναι μια συνέχεια της επανάστασης του ’21. Γιατί δεν πρέπει να το ξεχνούμε: κάθε φορά που η φυλή μας γυρίζει προς το λαό, ζητά να φωτιστεί από το λαό, αναμορφώνεται από το λαό, συνεχίζει την παράδοση που μπήκε θριαμβευτικά στη συνείδηση του έθνους με την ελληνική επανάσταση. Ο αγώνας εκείνος ήταν ένα κοινωνικό, πολεμικό και πολιτικό γεγονός. Ήταν συνάμα και ένα πνευματικό γεγονός. Από την τελευταία τούτη άποψη, την πιο αγνοημένη, είναι σημαντικό να έχουμε τεκμήρια σαν αυτά που μας άφησε ο Μακρυγιάννης. Τα ιστορικά γεγονότα δε σταματούν στα χρονολογικά ορόσημα που βλέπουμε στις φυλλάδες της ιστορίας».

(Συνεχίζεται)

Σχετικά άρθρα

Ο συγγραφέας Μουράτης Κοροσιάδης μιλά στο sparmatseto

Βασίλειος Μακέδος

Ο μουσικός κόσμος του Ντίνου Χριστιανόπουλου: Η ποίηση, η έμπνευση και ο Τσιτσάνης

Πρόσφυγες – Πατέρας – Άβδηρα

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X