Sparmatseto
Projects Sparmatseto Projects

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ KATA TON ΜΕΣΣΑΙΩΝΑ (μέρος ΙΙ)

 

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ KATA TON ΜΕΣΣΑΙΩΝΑ ΙΙ

 

 

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ KATA TON ΜΕΣΣΑΙΩΝΑ ΙΙ

ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ ΜΟΝΑΧΕΣ

Κατα το Μεσαίωνα υπήρχε απαγόρευση των γυναικών να εξασκούνται στη μουσική. Αξιοσημειωτη εξαίρεση αποτελουσαν οι μοναχές οι οποίες είχαν την δυνατότητα να παραγουν μουσική για την κοινότητά τους. Οι πρακτικές αυτές παραμένουν θυλάκια εντός των θρησκευτικών ιδρυμάτων καθώς αποκλείονται από την μουσική σε εκκλήσίες και καθεδρικούς ναούς. Αυτός ο αποκλεισμός του δημοσιου βίου στις γυναίκες ερμηνεύει ιστορικά την έλλειψη μουσικών συνθέσεων απο γυναίκες.

Στο Βυζάντιο δὲν ἦταν τόσο ἀνήκουστο νὰ ὑπάρχουν γυναῖκες συνθέτες στὴν κοσμικὴ μουσικὴ τοῦ Βυζαντίου, ἢ ἀκόμα καὶ στὴν Ψαλτικὴ τέχνη ὅπως εἶναι σήμερα. Φυσικὰ ἡ ὕπαρξη ἀνδρῶν συνθετῶν ὑπερτερεῖ αἰσθητά, χωρὶς νὰ ἀποκλείεται καὶ ἡ παρουσία τῶν γυναικῶν, παρὅλο ποὺ στὴν πρώτη ἐκκλησία ἡ ἀπαγόρευση τῶν γυναικῶν στὴν λατρεία ἀπαγορεύεται ἀπὸ τὸν Ἀπόστολο τῶν Ἐθνῶν Παῦλο στὴν πρὸς Κορινθίους Α´ ἐπιστολή. Ηδη ἀπὸ τοὺς πρώτους αἰῶνες (2ο αἰ.) μαρτυρεῖται ἡ συμμετοχὴ γυναικῶν στὴν λατρεία τῆς Ἐκκλησίας ὡς διακόνισσες νὰ ψάλλουν διαφόρους ὕμνους, πρᾶγμα τὸ ὁποῖο φανερώνει ὅτι ἡ ὑπαγόρευση τοῦ Ἀποστόλου Παύλου δὲν ἐφαρμόστηκε στὴν πρακτικὴ τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ ἐντοπισμὸς γυναικῶν μελουργῶν στὴν Ψαλτικὴ Τέχνη σήμερα εἶναι ἀρκετὰ δύσκολος, κι αὐτὸ ἐπειδὴ οἱ συνθέτες μέχρι καὶ τὸν 12ο αἰῶνα ἦσαν σχεδὸν ἀνώνυμοι, ἡ ἴδια δυσκολία ἐπίσης ἀλλὰ σὲ μεγαλύτερο βαθμὸ ἀφορᾷ καὶ τὴν κοσμικὴ μουσική, διότι ἐκεῖ ἦσαν σχεδὸν πάντοτε ἀνώνυμοι ὅλοι οἱ συνθέτες.

 

1.- Η Κασσιανή ή Κασ(σ)ία, ή Εικασία, ή Ικασία 9ος αιώνας (μεταξύ 805 και 810 – πριν το 865).

Γεννήθηκε μεταξύ του 805 και του 810 μ.Χ. στην Κωνσταντινούπολη και έζησε στα χρόνια του βασιλιά Θεοφίλου (829 -842 μ.Χ.). Ηταν βυζαντινή ηγουμένη, ποιήτρια, συνθέτρια και υμνογράφος  στην οποία κα αποδίδεται το ψαλλόμενο την Μεγάλη Τρίτη τροπάριο που αρχίζει με τις λέξεις: “Κύριε η εν πoλλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή..”. Η ζωή και το έργο της καλύπτεται από μια ασάφεια. Αρχικά, το όνομά της, το οποίο απαντάται στις πηγές με τις τέσσερις προηγούμενες παραλλαγές. Το πρώτο, (Κασσιανή), προέκυψε επειδή ίσως το όνομά της δεν ήταν συνηθισμένο και της δόθηκε όνομα καλογερικό, δηλαδή τη θηλυκή μορφή του γνωστού καλογερικού ονόματος Κασσιανός. Το δεύτερο, (Κασ(σ)ία), χρησιμοποιείται από την ίδια στην ακροστιχίδα του μοναδικού σωζόμενου κανόνα της. Τέλος οι δύο τελευταίες παραλλαγές, (Εικασία ή Ικασία), προέκυψαν από το λάθος ενός αντιγραφέα που προσέθεσε το γράμμα «Ι».

 

kasianh-synthetries-sparmatseto (1)
Ο διάλογος του Αυτοκράτορα με την Κασσιανή

 

Τρεις βυζαντινοί χρονικογράφοι, ο Συμεών ο μεταφραστής, ο Γεώργιος Αμαρτωλός και ο Λέων ο Γραμματικός, αναφέρουν ότι έλαβε μέρος στην τελετή επιλογή νύφης για τον αυτοκράτορα Θεόφιλο, την οποία είχε οργανώσει η μητριά του Ευφροσύνη. Σε αυτή ο αυτοκράτορας επέλεγε τη σύζυγο της αρεσκείας του δίνοντας της ένα χρυσό μήλο. Θαμπωμένος από την ομορφιά της Κασσίας, ο νεαρός αυτοκράτορας την πλησίασε και της είπε: «Ως άρα δια γυναικός ερρύη τα φαύλα» «Από μία γυναίκα ήρθαν στον κόσμο τα κακά πράγματα», αναφερόμενος στην αμαρτία και τις συμφορές που προέκυψαν από την Εύα. Η Κασσία, ετοιμόλογη, του απάντησε: «Αλλά και δια γυναικός πηγάζει τα κρείττονα» «Και από μία γυναίκα ήρθαν στον κόσμο τα καλά πράγματα», αναφερόμενη στην ελπίδα της σωτηρίας από την ενσάρκωση του Χριστού μέσω της Παναγίας. Με βάση την παράδοση ο ακριβής διάλογος ήταν:

– Εκ γυναικός τα χείρω.

– Kαι εκ γυναικός τα κρείττω.

Ο εγωισμός του Θεόφιλου τραυματίστηκε με αποτέλεσμα να απορρίψει την Κασσιανή και να επιλέξει τη Θεοδώρα για σύζυγό του.

 

 

Η ιστορία των καλλιστείων που παραδίδεται από τον Συμεών Λογοθέτη η Μαγίστρο, ακόμη κι αν δεν είναι ορθή ιστορικά, δεν παύει να απηχεί το χαρακτήρα και τις θέσεις της Κασιανής,όπως εμφανίζονται στο λογοτεχνικό της έργο. Το έργο της χαρακτηρίζεται απο αμεσότητα, δραματικότητα, ευστροφία, οξύτατη διάκριση στην ψυχολογική απεικόνιση των κύριων προσώπων καθώς και απο ένα ξεχωριστό γλωσσικό αισθητήριο που την οδηγεί στην εκτεταμένη αλλά αφομοιωμένη χρήση της ρητορικής τέχνης.

Οι επόμενες πληροφορίες που σώζονται για την Κασσιανή είναι ότι το 843 μ.Χ. ίδρυσε ένα κοινόβιο στα δυτικά της Κωνσταντινούπολης, κοντά στα τείχη της πόλης, του οποίου έγινε και η πρώτη ηγουμένη. Αν και πολλοί ερευνητές αποδίδουν την επιλογή της αυτή στην αποτυχία της να γίνει αυτοκράτειρα, μία επιστολή του Θεόδωρου του Στουδίτου αποδίδει διαφορετικά κίνητρα στην ενέργεια της αυτή.  Καθόλη την διάρκεια της ζωής της διατηρούσε στενή σχέση με τη γειτονική Μονή Στουδίου(ή των «ακοιμήτων μοναχών), η οποία ήταν σπουδαίο μοναστήρι αφιερωμένο στον Αγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή χτισμένο στον Ξηρόλοφο, τον έβδομο λόφο της Κωνσταντινούπολης, έχοντας σημαντική συμβολή στη θρησκευτική, πολιτική και πολιτιστική ζωή της πόλης και η οποία έμελλε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην επανέκδοση βυζαντινών λειτουργικών βιβλίων τον 9ο και το 10ο αιώνα μ.Χ., με αποτέλεσμα τη διάσωση των έργων της (Kurt Sherry, σελ. 56).

Δυναμική ηγουμένη η Κασσιανή επιδόθηκε σε φιλανθρωπικά έργα και υποστήριξε την εικονόφιλη πλευρά για την προσκύνηση των εικώνων. Στο συμπερασμα αυτό μας οδηγεί η πνευματική σχέση της με τον Θεόδωρο Στουδίτη και οι τρείς επιστολές αυτού προς την Κασσιάνη.

Το φημισμένο της τροπάριο μεταφραστηκε σε πολλές γλώσσες. Ο Κωστής Παλαμάς το μετεφρασε στη δημοτική, ενώ ο Δημητρης Μητρόπουλος συνέθεσε μουσική ειδικά γι’ αυτό:

 

Το Τροπάριο της Κασσιανής

Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα Γυνή,

τὴν σὴν αἰσθομένη Θεότητα, μυροφόρου ἀναλαβοῦσα τάξιν,

ὀδυρομένη μύρα σοι, πρὸ τοῦ ἐνταφιασμοῦ κομίζει.

Οἴμοι! λέγουσα, ὅτι νὺξ μοι, ὑπάρχει, οἶστρος ἀκολασίας,

ζοφώδης τε καὶ ἀσέληνος, ἔρως τῆς ἁμαρτίας.

Δέξαι μου τὰς πηγὰς τῶν δακρύων,

ὁ νεφέλαις διεξάγων τῆς θαλάσσης τὸ ὕδωρ·

κάμφθητί μοι πρὸς τοὺς στεναγμοὺς τῆς καρδίας,

ὁ κλίνας τοὺς Οὐρανούς, τῇ ἀφάτῳ σου κενώσει·

καταφιλήσω τοὺς ἀχράντους σου πόδας,

ἀποσμήξω τούτους δὲ πάλιν, τοῖς τῆς κεφαλῆς μου βοστρύχοις·

ὧν ἐν τῷ Παραδείσῳ Εὔα τὸ δειλινόν,

κρότον τοῖς ὠσὶν ἠχηθεῖσα, τῷ φόβῳ ἐκρύβη.

Ἁμαρτιῶν μου τὰ πλήθη καὶ κριμάτων σου ἀβύσσους,

τίς ἐξιχνιάσει ψυχοσῶστα Σωτήρ μου;

Μὴ με τὴν σὴν δούλην παρίδῃς, ὁ ἀμέτρητον ἔχων τὸ ἔλεος.

 

2.-Άννα Κομνηνή

Η Άννα Κομνηνή (1083-1148 μ.Χ.) ήταν κόρη του Αυτοκράτορα Αλέξιου Α΄ Κομνηνού (περίοδος διακυβέρνησης 1081-1118 μ.Χ.) και της Ειρήνης Δούκαινας. Ηταν επίσης εγγονή της Άννας Δαλασσηνής. Η Άννα Κομνηνή σε μικρή ηλικία αρραβωνιάστηκε με τον Κωνσταντίνο Δούκα, τον οποίο ο πατέρας της Αλέξιος είχε ανακηρύξει συναυτοκράτορα μέχρι τη στιγμή που ο Αλέξιος απέκτησε γιο και διάδοχο, τον Ιωάννη Β΄. Ο γάμος του Κωνσταντίνου με την Άννα δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, καθώς ο Κωνσταντίνος πέθανε. Αργότερα, ο Αλέξιος θα παντρέψει την Άννα με τον Νικηφόρο Βρυέννιο, στον οποίο θα δώσει τον τίτλο του Καίσαρα. Η μεγαλύτερη επιθυμίας της Άννας ήταν να κατακτήσει το θρόνο της αυτοκρατορίας και για το λόγο αυτό, όταν ο πατέρας της πέθανε (1118), προσπάθησε σε συνεργασία με τη μητέρα της Ειρήνη να οργανώσει συνομωσία εις βάρος του αδερφού της και νόμιμου διαδόχου Ιωάννη Β΄ Κομνηνού. Η Άννα θέλησε να προωθήσει στο θρόνο το σύζυγό της Νικηφόρο, αλλά ο ίδιος, μένοντας πιστός στον Ιωάννη, δε δέχτηκε να συμμετάσχει στα σχέδια της φιλόδοξης συζύγου του. Η αποτυχία της συνομωσίας θα οδηγήσει την Άννα μαζί με τη μητέρα της σε απομόνωση, στην Ιερά μονή της Κεχαριτωμένης στην Κωνσταντινούπολη, όπου η Άννα θα αξιοποιήσει τις γνώσεις της για να συγγράψει την ιστορία του πατέρα της. Η «Αλεξιάδα», το ιστορικό αυτό έργο της Άννας Κομνηνή, αποτελεί μια σημαντική πηγή πληροφοριών για τα χρόνια της διακυβέρνησης του Αλέξιου Α΄ και συνάμα ένα εξαιρετικό λογοτέχνημα, μιας και η Άννα είχε βαθιά καλλιέργεια και, όπως φαίνεται, σημαντικές συγγραφικές ικανότητες.

 

 

Πάντως ἡ περίπτωση τῆς πολυμορφωμένης Ἄννας Κομνηνῆς (11ος -12ος αἰ.) δὲν μᾶς ἀφήνει καὶ πολλὰ περιθώρια γιὰ τὸν ἀποκλεισμό της ἀπὸ τὴν μουσική, μιᾶς καὶ ἡ εὐρυμάθεια τῆς «θλιμμένης» αὐτῆς πριγκίπισσας ἐντυπωσίαζε ἤδη ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς τοὺς μεγάλους ἄνδρες τοῦ πνεύματος. Ἂν κάποτε ἔρθουν στὸ φῶς περισσότερα στοιχεῖα θὰ μποροῦν νὰ ἐπιβεβαιώσουν αὐτὲς τὶς εἰκασίες ὄχι μόνον γιὰ τὴν Ἄννα Κομνηνή. Ηταν επίσης ιστορικός και ιατρός, από τις σημαντικότερες μορφές της πνευματικής ζωής της αυτοκρατορίας κατά τον 12ο αιώνα.  Στο ιστορικό της έργο «Αλεξιάς» καθρεφτίζεται η μεγάλη παιδεία της, η αρχαιομάθειά της, η εξοικείωσή της με την Αγία Γραφή και προπαντός η αφοσίωση και ο θαυμασμός της για τον πατέρα της. Ο Κάρολος Ντηλ ο γάλλος ιστορικός γεννημένος στο Στρασβούργο και αυθεντία στην Βυζαντινή τέχνη και ιστορία. Γραφει: “ .Σπάνια η αγάπη για τα γράμματα, και κυρίως για τα έργα των Αρχαίων υπήρξε τόσο διαδεδομένη όσο στο Βυζάντιο των Κομνηνών… Μπροστά σε μία τέτοια αναγέννηση της κλασικής κουλτούρας, μία αυτοκρατορική πριγκίπισσα, ιδίως αν διέθετε την εξαιρετική ευφυία της ‘Αννα Κομνηνής, δεν μπορούσε να αρκεστεί στην κάπως στοιχειώδη μόρφωση που λάμβαναν οι γυναίκες του Βυζαντίου. ‘Εμαθε όλα όσα μπορούσαν να μαθευτούν στην εποχή της, τη ρητορική και τη φιλοσοφία, την ιστορία και τη λογοτεχνία, τη γεωγραφία και τη μυθολογία, την ιατρική και τις επιστήμες” (Charles Diehl, Figures Byzantines).   Η Σχολή των Αθηνών (1511), έργο του Raphael (με τους Αριστοτέλη και Πλάτωνα στο κέντρο, και τον ίδιο τον Raphael με τη μορφή του Απελλή στην πάνω δεξιά γωνία του πίνακα). “Διάβασε τους μεγάλους ποιητές της αρχαιότητας, τον ‘Ομηρο και τους λυρικούς, τους τραγικούς και τον Αριστοφάνη, τους ιστορικούς όπως τον Θουκυδίδη και τον Πολύβιο, τους ρήτορες όπως τον Ισοκράτη και τον Δημοσθένη. Διάβασε τις πραγματείες του Αριστοτέλη και τους Διαλόγους του Πλάτωνα και από την επαφή αυτή με τους περίφημους συγγραφείς διδάχθηκε την τέχνη της σωστής έκφρασης καθώς και τα πιο τέλεια επιτεύγματα του ελληνισμού. Μπορούσε να απαγγείλει με άνεση Ορφέα και Τιμόθεο, Σαπφώ και Πίνδαρο, Πορφύριο και Πρόκλο, την Ποικίλη Στοά και την Ακαδημία” (Charles Diehl, Figures Byzantines).

 

Ο Κωσταντινος Καβάφης της αφιερώνει ένα ποιημα του:

 

Στον πρόλογο της Aλεξιάδος της θρηνεί,

για την χηρεία της η Άννα Κομνηνή.

Εις ίλιγγον είν’ η ψυχή της. «Και

ρείθροις δακρύων», μας λέγει, «περιτέγγω

τους οφθαλμούς….. Φευ των κυμάτων» της ζωής της,

«φευ των επαναστάσεων». Την καίει η οδύνη

«μέχρις οστέων και μυελών και μερισμού ψυχής».

Όμως η αλήθεια μοιάζει που μια λύπη μόνην

καιρίαν εγνώρισεν η φίλαρχη γυναίκα·

έναν καϋμό βαθύ μονάχα είχε

(κι ας μην τ’ ομολογεί) η αγέρωχη αυτή Γραικιά,

που δεν κατάφερε, μ’ όλην την δεξιότητά της,

την Βασιλείαν ν’ αποκτήσει· μα την πήρε

σχεδόν μέσ’ απ’ τα χέρια της ο προπετής Ιωάννης

 

3.-ΠΙΘΑΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ

Αλλες ἐπίσης γυναῖκες τῆς ἰδίας κλάσεως με την Αννα Κομνηνή είναι :

 

3.1 η Ζωὴ Καρβουνοψίνα (τέλη 9ου – α’ τέταρτο 10ου αι. μ.Χ.). Αυτοκράτειρα του Βυζαντίου (906 – 912), τέταρτη σύζυγος του αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ’ του Σοφού. Ενώ ήταν ερωμένη του αυτοκράτορα – μετά το θάνατο της τρίτης συζύγου του Ευδοκίας – γέννησε το διάδοχό του Κωνσταντίνο (Ζ’) Πορφυρογέννητο.

 

3.2 Η Ευδοκία η Μακρεμβολίτισσα (1021 – 1096) ήταν η δεύτερη σύζυγος του Βυζαντινού αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ι’ Δούκα (1059-67) και ύστερα του Ρωμανού Δ΄Διογένη (1068-71). Γυναίκα προικισμένη με ομορφιά και ευφυΐα, έζησε σε κύκλο λογίων και ήταν συγγενής με τις μεγαλύτερες πνευματικές φυσιογνωμίες της εποχής της. Ήταν ανιψιά του Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριου και ο Μιχαήλ Ψελλός την αποκαλεί επίσης ανιψιά του Έχει συνθέσει μια συλλογή  πολυγραφική που ονομάζεται Ἰωνιά (αγρός των βιολετών), η οποία συντίθεται  από μύθους και μυθολογικές ιστορίες. Αυτό το έργο έχει εκδοθεί από τον Ιωάννη βαπτιστή – Gaspard d’ Ansse de Villoison  μέσα στο Anecdota του Græca (Venise, 1781,2 τομ., ).

 

komnhnh-synthetries-sparmatseto (1)
Η Άννα Κομνηνή σε Βυζαντινό ψηφιδωτό

 

3.3 Ἄννα Δαλασσηνὴ (11ος -12ος αἰ.),Μητέρα του αυτοκράτορα Αλέξιου Α΄ Κομνηνού. Η Άννα καταγόταν από την αριστοκρατική οικογένεια των Δαλασσηνών και παντρεύτηκε τον κουροπαλάτη Ιωάννη Κομνηνό, αδερφό του αυτοκράτορα Ισαακίου Α΄ Κομνηνού. Τα θαυμάσια ψυχικά και πνευματικά της χαρίσματα επηρέασαν βαθιά τη διάπλαση της προσωπικότητας του γιου της Αλέξιου, που αναγνωρίζοντας την αξία της τής εμπιστεύτηκε τη διοίκηση του κράτους με βασιλική εξουσία, όταν ξεκίνησε την εκστρατεία του εναντίον των Νορμανδών (1081). Κατά την περίοδο αυτή η Άννα αποκάλυψε αξιόλογα διοικητικά προσόντα με τα οποία βοήθησε το γιο της σε πολλές περιστάσεις και αργότερα. Το χαρακτήρα και τις αρετές της Άννας Δαλασσηνής περιγράφει ζωντανά η εγγονή της Άννα Κομνηνή στην περίφημη «Αλεξιάδα» της. Τα τελευταία χρόνια της ζωής της η Άννα Δαλασσηνή είχε αποσυρθεί στη Μονή του Παντεπόπτου.

 

Γι’ αυτή έγραψε ποιημα ο Κωνσταντίνος Καβάφης:

 «Άννα Δαλασσηνή»

Εις το χρυσόβουλλον που έβγαλο Aλέξιος Κομνηνός

για να τιμήσει την μητέρα του επιφανώς,

την λίαν νοήμονα Κυρίαν Άννα Δαλασσηνή

την αξιόλογη στα έργα της, στα ήθη

υπάρχουν διάφορα εγκωμιαστικά:

εδώ ας μεταφέρουμε από αυτά

μια φράσιν έμορφην, ευγενική

«Ου το εμόν ή το σον, το ψυχρόν τούτο ρήμα, ερρήθη». 

 

Γι αυτήν επίσης έγραψε ένα ποιημα η Ελένη Αρβελερ στην ποιητική συλλογή Τ”ὸ Ἄγνωστο Βυζάντιο”, Ἑρμῆς 2006 :

“Ποτὲ δὲν τὴν φαντάστηκε τέτοια τιμὴ ἡ Δαλασηνή!
Ὁ γιός της αὐτοκράτορας, κι ἐκείνη νὰ κινεῖ
τοῦ Κράτους τὰ ἡνία, στὴν Πόλη ἀρχηγός,
ὅσο ἔλειπε ὁ Ἀλέξιος στὴν μάχη στρατηγός.
Περήφανη, σεμνή, σεβάσμια ἡ Ἄννα,
ὅμως κι ἀγέρωχη, ἄτεγκτη, ὡς βασιλέως μάνα,
ἔκρυψε τὴ χαρά, ποὺ νὰ τὴν κάνει θὰ μποροῦσε,
ἀπὸ συγκίνηση νὰ χύσει, δημόσια, ἕνα δάκρυ,
σὰν τῆς διάβαζαν τὸ χρυσοβουλλο, ποὺ τὴν τοποθετοῦσε
στῆς Ῥωμανίας τὴν ἀρχή, Δέσποινα ἀπ᾿ ἄκρου σ᾿ ἄκρη…
«Ὅ,τι δικό μου, καὶ δικό σου», ἔγραψε ὁ Κομνηνός,
στὴ μάνα του ἀφήνοντας τὴν αὐτοκρατορία.
Ὥστε ἕνα τὸ ὄνειρό τους, κι ὁ στόχος τοὺς κοινός.
Κι ἂς ἔλεγαν, στῆς Πόλης τὴν ἀγορά, μὲ μοχθηρία,
ἔξαρχοι τῶν συντεχνιῶν, μὰ καὶ συγκλητικοί,
ὅτι ἀπὸ τοὺς Κομνηνοὺς ἀρχίζει ἡ ἱστορία
ποὺ ἔκανε τὸν θρόνο, καρέκλα οἰκογενειακή.
(Ἴσως ἐξαίρεση ὁ Ἀνδρόνικος· ὅμως κι αὐτὴ περαστική).”

 

3.4 Ειρήνη Δούκαινα

Η Ειρήνη Δούκαινα (περ. 1066 – 19 Φεβρουαρίου 1123 ή 1133) ήταν σύζυγος του αυτοκράτορα Αλεξίου Α’ Κομνηνού (1081-1118) και μητέρα της Άννας Κομνηνής συγγραφέως της περίφημης “Αλεξιάδας”. Ήταν γυναίκα σημαντικής εκπαίδευσης και μελετηρή. Η θυγατέρα της Άννα διηγείται περί αυτής ότι πάντα είχε μαζί της ένα βιβλίο και σπούδαζε τους βίους των αγίων πατέρων, προπαντός του φιλοσόφου μάρτυρα Μαξίμου. Η Ειρήνη Δούκαινα ήταν ταπεινή και προτιμούσε να περνά τον καιρό της με φιλανθρωπίες παρά με την πολιτική, αν και ήταν ισχυρή και σοβαρή όταν ενεργούσε επίσημα ως αυτοκράτειρα. Κατά την περίοδο που ήταν μοναχή, και όπως πιστεύεται σήμερα, ακριβώς λίγο προ του θανάτου της  αφιέρωσε  τον περίφημο  Τίμιο Σταυρό στην Ιερά Μονή  της Θεοτόκου Κεχαριτωμένης στην Κωνσταντινούπολη    επάνω στον οποίο υπάρχει αναθηματική επιγραφή με  ικεσία προς τον Θεόν της αυτοκράτειρας και μοναχής Ειρήνης Δούκαινας λίγο προ του θανάτου της. Σημειωτεόν ότι μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204 από τους Λατίνους σταυροφόρους της Δ’ σταυροφορίας, μαζί με πολλά άλλα κειμήλια, θα μεταφερθεί στη Βενετία και από τότε θα φυλάσσεται στο Θησαυρό της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου ο Σταυρος με την αναθηματική επιγραφή:

 

+ Κα τοτο γον Σο προσφέρω πανυστάτως

δη προσεγγίσας ατας δου πύλαις

τ θεον νάθημα, τ ζως ξύλον,

ν τ πνεμα τ τεκόντι παρέθου

κα τν πόνων ληξας ος καρτέρεις,

 

ος τος πόνους λυσας ος κατεκρίθης

κα καρτερεν πεισας μς ν πόνοις.

Ταύτην δίδωμ Σοι τελευταίαν δόσιν

θνήσκουσα κα λήγουσα κγ τν πόνων

 

βασιλς Δούκαινα λατρς Ερήνη,

χρυσένδυτος πρν λλ νν ακενδύτις,

ν τριχίνοις νν τ πρν ν βυσσίνοις,

τ άκια στεργοσα πορφύρας πλέον,

 

πορφυρίδα κρίνουσα τν πωμίδα,

μελαμβαφ χουσα ς δέδοκτό Σοι,

Σ δ᾿ ντιδοίης λξιν ν μακαρίοις

κα χαρμονν ληκτον ν σεσωσμένοις.+

 

5 Θεοδώρα Κομνηνή Καντακουζηνή Παλαιολογίνα Ραούλαινα.

Ηταν βυζαντινή ευγενής γυναίκα (γ. 1240 – 1300), ανηψιά  του αυτοκράτορα  Μιχαήλ VIII Παλαιολόγου (ρ. 1259-1282). Χηρευάμενη δύο φορές, διαφώνησε με το θείο της σε θέματα μεταξύ ενωτικών ανθενωτικών  και έγινε καλόγρια. Αποκατέστησε επίσης το μοναστήρι  του Αγίου Ανδρέου εν τη Κρίσει που σήμερα είναι Τεμενος Κοτζά Μουσταφά Πασά. Ο Παχυμέρης μας λέει ότι η Ραούλαινα Πρωτοβεστιάρισσα της μονής του Αγίου Ανδρέα εδεήθη στον βασιλιά για να καταθέσει το σώμα του αποθανόντος Πατριάρχη Αρσένιου στην μονή. Τότε ο βασιλεύς, η σύγκλητος και πάντες σχεδόν οι ιερωμένοι καθώς και πολύς λαός με λαμπάδες μετακόμισαν το λείψανο του πατριάρχη πρώτα στον ναό της Αγίας Σοφίας και μετά στην μονή του Αγίου Αντρέα. Υψηλής μόρφωσης, ήταν προεξέχον μέλος των λογοτεχνικών κύκλων του κεφαλαίου στον περίβολο του 13ου αιώνα.

 

3.6  Μάρθα,Θεοδοσία, Θέκλα

Σήμερα μποροῦμε νὰ γνωρίζουμε κάποια ἐλάχιστα ὀνόματα ὅσον ἀφορᾷ τὴν ψαλτικὴ τέχνη χάρις στὴν ὑπερχιλιόχρονη χειρόγραφη παράδοση, μὲ ἀπαρχὴ τὸν 9ο αἰῶνα ὅπου συναντοῦμε τὸ ὄνομα κάποιας μοναχῆς Μάρθας ἡ ὁποία ἦταν ἡ μητέρα τοῦ Ἁγίου Συμεὼν τοῦ Στυλίτη καὶ ἦταν ἡγουμένη σὲ μοναστήρι τοῦ Ἄργους. Τὸν ἴδιο αἰῶνα ἐπίσης ζεῖ καὶ μία ἄλλη μοναχὴ ἡ Θεοδοσία, ἡ ὁποία καὶ αὐτὴ ἦταν μοναχὴ σὲ κάποιο ἀπὸ τὰ περικαλλῆ μοναστήρια τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ὕμνοι ἐπίσης σῴζονται καὶ ἀπὸ κάποια ἄλλη γυναῖκα μὲ τὸ ὄνομα Θέκλα χωρὶς ὡστόσο νὰ σῴζονται περισσότερα στοιχεῖα παρὰ μόνο τὸ ὅτι ἦταν μοναχὴ κι αὐτή.  Ο 9ος αιώνας μέσα στον οποίο αναπτυχθηκαν παρουσιαζε ένα κλίμα πνευματικής και υμνογραφικής παραγωγής στην Κωνσταντινούπολη της εικονομαχικής περιόδου εντός του οποίου ήκμασε η γυναικεία ποίηση.

 

4.-  Hildegarde de Bingen(1098-1179)- Γερμανίδα.

Είναι ένα εξαιρετο παραδειγμα  μοναχής, η οποία ισχυριζότσν ότι γραφει μουσική καθ’ υπαγόρευση του θεού  Η Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν (Hildegard von Bingen,1098-17 Σεπτεμβρίου 1179), γνωστή και ως Ιλδεγάρδη του Μπίνγκεν, Ευλογημένη Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν, Αγία Χίλντεγκαρντ και Σίβυλλα του Ρήνου, ήταν Γερμανίδα  συγγραφέας, συνθέτις και φιλόσοφος. Στα οκτώ της χρόνια είχε ανατεθεί η επιμελεια της απο τους ευγενείς γονείς της σε ένα Μοναστηρι Βενεδικτίνων. Το έτος 1136,παρα την θεληση του ηγουμένου της μονής Disibodenberg, ιδρύει υπο την διευθυνσή της ένα ανεξάρτητο μοναστηρι στο Rupertsberg. Ασχοληθηκε επισταμένα με φαρμακα φυτικής προευλεύσεως και συνέγραψε ένα βιβλίο “MATERIA MEDICA” που μέχρι σήμερα αποτελεί σημείο αναφοράς.  Θεωρείται από τις πρώτες προσωπικότητες, που συγκέντρωνε τα χαρακτηριστικά του ”καθολικού ανθρώπου” όπως αυτά παρουσιάστηκαν στην Αναγέννηση. Συνέγραψε θεολογικά και βοτανολογικά κείμενα, ύμνους για τη Θεία Λειτουργία, ποιήματα, ιντερλουδια  (ίσως τα παλαιότερα σωζόμενα) και ζωγράφισε εξαίρετες μικρογραφίες  σε χειρόγραφα. Επίσης, έχει μείνει γνωστή για τα οράματα που έβλεπε και για την ικανότητά της να προβλέπει το μέλλον.Η ίδια έλεγε ότι είναι διαποτισμένη απο μία θεική αρμονία και της αποκαλύπτοταν η θεική αρμονία μέσα στις συνθεσεις της. Εγραψε την μεγάλη  σύνθεση “ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΑΡΜΟΝΙΑ-SYMFONIAI HARMONIAI” μετά απο αποκάλυψη της θείας αρμονίας και περιέχει αυτό το έργο πάνω απο 60 αντιφωνικά τραδουγια,απαντησεις και άλλους ύμνους. Τιμάται τόσο από την Καθολική Εκκλησία όσο από την Αγγλικανική και Προτεσταντική.

Eίχε μια βαθια σχέση φιλίας με την Richardis(νεότερη μοναχή και γραμματέα της)  που αποτυπώθηκε από την Γερμανίδα σκηνοθέτη  του νέου Γερμναικού Κινηματογράφου Margarethe von Trotta στην ταινία VISION.

 

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ KATA TON ΜΕΣΣΑΙΩΝΑ ΙΙ συνεχίζεται…

Σχετικά άρθρα

Έρχεται το 1ο TEDxDUTH από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

«Πράσινα Χαμόγελα» | Βιβλιοπαρουσίαση και εκπαιδευτική δράση για την οικολογική ευαισθητοποίηση των παιδιών

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

3η Συνάντηση Νέων Καλλιτεχνών Νοτιοανατολικής Ευρώπης

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X