Sparmatseto
Projects Γενικά Projects

Η Φιλοσοφία στην «Βυζαντινή Οικουμένη»

 

Η Φιλοσοφία στην «Βυζαντινή Οικουμένη»

 

 

Το Βυζάντιο

Το Βυζάντιο είναι μια περίοδος της ιστορίας μας που με απασχόλησε ιδιαίτερα κατά το παρελθόν. Κατά την τελευταία δεκαετία παρουσίασα στα τμήματα Αρχαίων Ελληνικών και Ιστορίας – Πολιτισμού κείμενα φιλοσόφων και λογίων της χιλιόχρονης βυζαντινής – Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Να σημειώσουμε ότι ο όρος Βυζάντιο, βυζαντινός και βυζαντινή αυτοκρατορία πρωτοχρησιμοποιήθηκε από ευρωπαίους ιστορικούς στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα. Στη συνέχεια γενικεύθηκαν τούτοι οι όροι. Ποτέ όμως οι κάτοικοι της ανατολικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας δεν ονόμασαν έτσι το κράτος τους ούτε έλεγαν ότι είναι βυζαντινοί, έλεγαν ότι είναι Ρωμαίοι. Από κει προέκυψαν οι όροι Ρωμιός και Ρωμιοσύνη.

Όσον αφορά την αρχή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, υπάρχουν πολλές διχογνωμίες. Δεχόμαστε συμβατικά τη διαίρεση : Πρωτοβυζαντινή 324 – 565 – Μεσοβυζαντινή 565 – 1081 – Υστεροβυζαντινή 1081 – 1453.

 

βυζαντινή μουσική 1

 

Καρπός των μελετών και μαθημάτων μου είναι μια σειρά άρθρων καθώς και το βιβλίο «Βυζαντινή Οικουμένη – Θέματα Ιστορίας και Πολιτισμού». Εξετάζονται όλοι οι τομείς του πνευματικού και υλικού πολιτισμού του Βυζαντίου: Δίκαιο, Οικονομία, Θετικές επιστήμες, Γλώσσα, Φιλοσοφία, Ποίηση, Ιστοριογραφία, Καλές Τέχνες, Λόγιοι από την Κωνσταντινούπολη στη Δύση, Βιβλιογραφικός Επίλογος.

Θα αναφερθούμε στο κείμενό μας αυτό σύντομα στη Φιλοσοφία.

 

 

Βυζαντινή Οικουμένη

Από το 27 π.Χ. ως το τέλος του 6ου μ.Χ. στα εξακόσια αυτά χρόνια έχουμε δύο αυτοκρατορίες και δύο πρωτεύουσες : στους πρώτους τρεις αιώνες τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία με την ακμή της Ρώμης και στους επόμενους τρεις την απαρχή μιας νέας αυτοκρατορίας που συνδέεται με την ίδρυση της νέας πρωτεύουσας, της Κωνσταντινούπολης.

Η Βυζαντινή αυτοκρατορία στην πρώτη της φάση είναι συνάμα το Ανατολικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και Πρωτοβυζαντινή περίοδος της νέας αυτοκρατορίας.
Τρεις είναι οι βασικοί συντελεστές της : ρωμαϊκή οργάνωση, ελληνική παιδεία και χριστιανική θρησκεία. Στους πρώτους αιώνες υπάρχει έντονη αντιπαράθεση ελληνισμού και χριστιανισμού. Όταν επικράτησε ο χριστιανισμός, η αρχαιοελληνική παιδεία άρχισε να παίζει ρόλο στη ζωή των χριστιανών της πολυεθνικής αυτοκρατορίας.

Από την Αρχαία εποχή μεταβαίνουμε στα Μέσα χρόνια. Στο διάστημα της Ύστερης Ρωμαϊκής / Πρωτοβυζαντινής περιόδου αναφέρουμε το Μ. Κωνσταντίνο (324 – 337), τον Ιουλιανό (361 – 163), το Μ. Θεοδόσιο (379 – 395), τον Ιουστινιανό (527 – 565) και τον Ηράκλειο (610 – 641).

Με το θάνατο του Ιουστινιανού οι περισσότεροι ιστορικοί οριοθετούν την αρχή της καθαυτό Βυζαντινής Ιστορίας.

 

xoros-byzantio-sparmatseto (1)

 

Ο Ελληνισμός και ο Ελληνικός πολιτισμός έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση του Βυζαντίου και του Βυζαντινού πολιτισμού. Κατά κάποιο τρόπο το ‘ελληνικό’ υλικό διαπότισε και συνένωσε τα ποικιλόμορφα στοιχεία της αυτοκρατορίας. Στοχασμός, θρησκεία, τέχνη είναι απότοκοι της αρχαιοελληνικής παράδοσης, επηρεασμένα βέβαια από τις νέες συνθήκες.

Παρόλο που το κράτος ήταν συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η γλώσσα και του κρατικού μηχανισμού και των υπηκόων είναι ελληνική. Επί Ηρακλείου έχουμε εξελληνισμό του κράτους.

 

 

H Φιλοσοφία στην «Βυζαντινή Οικουμένη»

Μια σειρά Πατέρων της Εκκλησίας διακρίνονται για τη ρητορική τους δεινότητα και τον πλούτο της δημιουργίας τους, με τις ιδιοπροσωπίες που είναι εύλογες. Αναφέρουμε τον Ευσέβιο 265 – 340 μ.Χ. που εκτός των άλλων ασχολήθηκε με την Εκκλησιαστική Ιστορία, τον Μεγάλο Αθανάσιο 295 – 373 μ.Χ., τον Μεγάλο Βασίλειο 330 – 379 μ.Χ. με την περίφημη πραγματεία του « Προς τους νέους, όπως αν εξ ελληνικών ωφελοίντο λόγων », τον Γρηγόριο Ναζιανζηνό 329 – 390 μ.Χ., τον Γρηγόριο Νύσσης 335 – 394 μ.Χ. και τον Ιωάννη το Χρυσόστομο 345 – 407 μ.Χ., που μαζί με τον Βασίλειο και τον Γρηγόριο το Ναζιανζηνό θεωρούνται προστάτες των Γραμμάτων και των Τεχνών. Εύστοχα ο Α. Γεωργοπαπαδάκος αναφέρεται στη σοφία τους και εξυμνεί το ρόλο τους στη ‘ συμφιλίωση ελληνισμού και χριστιανισμού ’.

Μετά την επισημοποίηση του χριστιανισμού, οι αρχαίοι έλληνες συγγραφείς δεν είναι πια επικίνδυνοι, έτσι οι βυζαντινοί ασχολούνται μαζί τους, συλλέγουν κείμενα, τα σχολιάζουν και τα υπομνηματίζουν. Χρησιμοποιείται η αριστοτελική μεθοδολογία και οι πλατωνικές αντιλήψεις. Αναστάτωση προκαλείται με την εικονομαχία, την οποία αντιμετωπίζει φιλοσοφικά – δογματικά ο Ιωάννης Δαμασκηνός, που όπως διακηρύσσει παίρνει «των Ελλήνων σοφών τα κάλλιστα» απομακρύνοντας «τα ψευδή».

Ύστερα από την εικονομαχία ακολουθεί έντονη πνευματική στροφή προς την ελληνική παιδεία. Το Πανεπιστήμιο Κωνσταντινούπολης, που λειτουργούσε ήδη από τον 5ο αιώνα, αναβαθμίζεται. Εκδίδονται αρχαία συγγράμματα. Παρουσιάζονται κατά τον 9ο αιώνα σημαντικές προσωπικότητες στο χώρο της φιλοσοφίας και γενικότερα της διανόησης, αριστοτελικοί και πλατωνιστές. Τον 11ο αιώνα διακρίνεται ο λόγιος και φιλόσοφος Μιχαήλ Ψελλός, που συμπαθούσε και τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα. Όλοι αυτοί οι λόγιοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στο να διασωθούν τα χειρόγραφα κείμενα των αρχαίων φιλοσόφων. Παρουσιάζονται επίσης φιλόσοφοι που προσπαθούν να αυτονομηθούν από το ορθόδοξο δόγμα, όπως ο αριστοτελικός Ιωάννης ο Ιταλός.

 

 

Επί Μακεδονικής Δυναστείας (867-1059) η Βυζαντινή Αυτοκρατορία φτάνει στη μέγιστη ακμή της. Το κύρος και η πολιτιστική ακτινοβολία έφτασε στο απόγειό της. Στη Δύση την ίδια περίοδο αποκρυσταλλώνεται το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα της Φεουδαρχίας. Από τους αυτοκράτορες ξεχωρίζουν οι Λέων Στ΄ Σοφός (886-913), Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος (913-959) και Βασίλειος Β΄ Βουλγαροκτόνος (976-1025).

Στη μεσοβυζαντινή περίοδο, ο εξελληνισμός του κράτους έχει προχωρήσει πολύ. Οι δύο αιώνες 7ος και 8ος χαρακτηρίζονται από ένα κενό, μια ανακοπή του πολιτισμού. Ακολουθεί όμως η μεγάλη ακμή του 9ου αιώνα και εφεξής. Χρονογράφοι και ιστορικοί, εγκυκλοπαιδιστές, μελετητές της αρχαιότητας δρουν στα χρόνια αυτά. Φώτιος και Αρέθας, σημαντικοί διανοητές παίζουν πρωταρχικό ρόλο στην Αναγέννηση του Βυζαντίου, ενώ τον 11ο αιώνα ο Μιχαήλ Ψελλός πρωταγωνιστεί στη στροφή προς την κλασική αρχαιότητα.

Θα αναφέρουμε κάποια συγκεκριμένα παραδείγματα:
Φιλοσοφία: Λέων Φιλόσοφος ή Μαθηματικός (τέλος 8ου αι. -περ. 869), πλατωνικός φιλόσοφος, Διευθυντής Πανδιδακτηρίου Μαγναύρας (Πανεπιστημίου).
-Μιχαήλ Ψελλός, πλατωνικός, πολυγραφότατος, φιλοσοφία, θεολογία, επιστήμη.

Ασχολήθηκε και με Αριστοτέλη. Κυριότερο έργο του «Διδασκαλία παντοδαπή», χρησιμοποιεί νεοπλατωνική φιλοσοφία για να ερμηνεύσει το Χριστιανισμό.
Επιστήμη: Λέων Φιλόσοφος ή Μαθηματικός, έργα για αρχαία μαθηματικά και φυσικές επιστήμες επινόησε είδος οπτικού τηλεγράφου.

Στην Υστεροβυζαντινή περίοδο στο προσκήνιο υπάρχει η αντίθεση δυτικής και ανατολικής εκκλησίας, και αργότερα, η αντίθεση ενωτικών και ανθενωτικών. Οι θρησκευτικές αυτές αντιπαραθέσεις, είχαν – εκτός των άλλων – ως συνέπεια τη διατήρηση της ομοιογένειας και της εθνικότητας του ελληνισμού, που στους τελευταίους αιώνες εμφανίζεται με απαιτήσεις στη βυζαντινή ζωή. Ενώ ο εξελληνισμός ήταν, θα λέγαμε, στην εξωτερική μορφή, στο τέλος της Βυζαντινής Οικουμένης αποκτά βαθύτατο και εθνικό περιεχόμενο.

 

filosophy-sparmatseto

 

Στους τελευταίους αιώνες της αυτοκρατορίας, μετά την πρώτη άλωση του 1204, παρά την ύπαρξη αξιόλογων λογίων και φιλοσόφων, όπως ο Νικηφόρος Βλεμμύδης (13ος αι.), ο Γεώργιος Παχυμέρης και ο Θεόδωρος Μετοχίτης των αρχών του 14ου αιώνα που δεν ήταν φανατικοί οπαδοί του Πλάτωνα ή του Αριστοτέλη, υπάρχει γενικότερη παρακμή, ενώ διχάζεται η κοινωνία και η διανόηση σε ενωτικούς και ανθενωτικούς. Στις τελευταίες δεκαετίες της αυτοκρατορίας έχουμε τον Γεώργιο Γεμιστό – Πλήθωνα που ήταν πλατωνικός, μια πληθωρική και ριζοσπαστική προσωπικότητα, εκφραστής της ελληνικότητας, και τον μαθητή του Βησσαρίωνα που εκτιμούσε τον Πλάτωνα ήταν όμως αριστοτελικός και ενωτικός. Τέλος έχουμε τον Γεώργιο Σχολάριο που έγινε ο πρώτος πατριάρχης και ήταν αριστοτελικός και ανθενωτικός. Το 1460 αποφάσισε να κάψει τα βιβλία του Πλήθωνα.

Από τη δυναστεία των Παλαιολόγων ξεχωρίζουν Μιχαήλ Η΄ (1261-1282), Ανδρόνικος Β΄ (1282-1321), Ανδρόνικος Γ΄ (1328-1341), Μανουήλ Β΄ (1391-1425), Ιωάννης Η΄ (1425-1448), Κωνσταντίνος ΙΑ΄ (1449-1453).

Πρέπει να τονίσουμε ότι κατά την περίοδο αυτή έχουμε έντονα τα ελληνικά στοιχεία. Ο Γεώργιος Πλήθων Γεμιστός, ο Βησσαρίων και ο Γεώργιος Σχολάριος όχι μόνο μελετούν σε βάθος τα κείμενα της κλασικής αρχαιότητας, αλλά τονίζουν ότι είναι απόγονοι των ελλήνων, έλληνες το γένος. Όπως σημειώνουν οι μελετητές πρόκειται για τη δεύτερη περίοδο του Ανθρωπισμού στο Βυζάντιο.

 

Το Βυζάντιο καλός αγωγός της φιλοσοφίας…

Μεταβυζαντινή εποχή

Ύστερα από το 1453 οι λόγιοι και οι φιλόσοφοι του Βυζαντίου, κουβαλώντας εκτός από τις γνώσεις τους και κείμενα αρχαίων και μεταγενέστερων συγγραφέων, καταφεύγουν στη Δύση, συμβάλλοντας στην εκεί Αναγέννηση και Ανθρωπισμό, που στο Βυζάντιο είχε ανθίσει ήδη από τον 9ο αιώνα, ‘O Πρώτος Βυζαντινός Ουμανισμός’, όπως επιγράφει και το ομότιτλο βιβλίο του ο Paul Lemerle (μιλώντας για τους 9ο και 10ο αιώνες, άρα δεύτερος βυζαντινός ουμανισμός, θα λέγαμε ότι είναι των 13ου και 14ου αιώνων).

 

Επιλογικά

Κλείνοντας, ας δώσουμε το λόγο στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη που στο έργο του «Η Γυφτοπούλα» γράφει για τον Γεώργιο Γεμιστό – Πλήθωνα : «Ο Γεώργιος Γεμιστός, προς τοις άλλοις αυτού ελαττώμασι, είχε και έν ελάττωμα άγνωστον και ανήκουστον κατ’ εκείνον τον χρόνον. Ήτο είς των ολιγίστων, οίτινες είχον συνείδησιν του εθνισμού, και η καρδία του εφλέγετο υπό φιλοπατρίας. Είχεν αναμειχθεί εις τα πολιτικά της εποχής, και συνεβούλευσεν εκάστοτε τα βέλτιστα εις τους εν τη αρχή. Ήτο δε και ο μόνος όστις κατώρθωσε να μαντεύσει πού έκειτο η σωτηρία»

 

 

Οι σύγχρονοί του ήταν χωρισμένοι σε δύο στρατόπεδα, υπέρ του πάπα ή κατά του πάπα. Και καταλήγει ο Παπαδιαμάντης :
«Ο Πλήθων, νέος έτι, πολλά έτη προ της Αλώσεως, είχεν υποβάλει εις τον βασιλέα τέλειον σύστημα πολιτικής και στρατιωτικής ανοργανώσεως, όπερ αν ελαμβάνετο υπόψη και αν ήτο δυνατόν να εκτελεσθή, ήθελε προλάβει ίσως την πεπρωμένην καταστροφήν, ήτις έμελλε να επέλθη λήγοντος του Μαΐου του έτους ΄αυνγ΄»(= 1453).

Η Φιλοσοφία ένα ακόμη διαχρονικό σκοινί που συνδέει τον Ελληνισμό από τους Προσωκρατικούς ως τις μέρες μας.

Το Βυζάντιο καλός αγωγός της φιλοσοφίας…

Σχετικά άρθρα

Platforms Project 2019 από την ΑΣΚΤ

ΠΕΝΤΕ ΒΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΝΑ ΦΩΤΙΣΟΥΜΕ ΤΗ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

Θανάσης Μουσόπουλος

Γιορτές Νεολαίας 2019 στην Ξάνθη (όλο το πρόγραμμα)

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X