Sparmatseto
Projects Γενικά Projects

Πρώιμα δοκίμια φιλοσοφικής ανθρωπολογίας (1970 – 75) του Θανάση Μουσόπουλου

 

Πρώιμα δοκίμια φιλοσοφικής ανθρωπολογίας (1970 – 75) του Θανάση Μουσόπουλου

 

 

Πρώιμα δοκίμια φιλοσοφικής ανθρωπολογίας

Η φιλοσοφία, αν είναι απλή θεωρία, είναι ελλιπής. Γιατί, όπως λέγει ο Κάρολος Μαρξ «Οι φιλόσοφοι έχουν απλά ερμηνεύσει τον κόσμο με διάφορους τρόπους. Το θέμα είναι να τον αλλάξουμε». Το 1972, χρονιά που δημοσίευσα το πρώτο μου βιβλίο για τον Νίτσε και τον Καζαντζάκη, είναι η αφετηρία για έναν δρόμο εφαρμογής των ιδεών και απόψεών μου.

Τότε, εκτός των άλλων, ολοκλήρωσα ένα βιβλίο με τον τίτλο «Αγωνία και Πίστη στο σύγχρονο άνθρωπο – Περιδιάβαση σε δομές Ανθρωπολογίας». Πρόκειται για ένα βιβλίο που έγραψα 23 χρονών και το δημοσίευσα μόλις το 2013, μετά από 41 χρόνια. Η σκέψη μου, ως νέου, με καθόρισε σαν μπούσουλας στη μετέπειτα ζωή μου; Αυτός είναι ο σκοπός της έκδοσης, αν αυτά που έλεγα στα νιάτα τα είχα στο μυαλό μου αργότερα…

Πριν παρουσιάσω κάποια αποσπάσματα από το βιβλίο αυτό, να σημειώσω ότι στον τευχότομο αρ. 32 / 1975 – 1976 του περιοδικού «Θρακικά Χρονικά» (και σε Ανάτυπο) δημοσίευσα την εργασία «Εισηγήσεις σε προβλήματα του Ανθρώπου και του Πολιτισμού», όπου εκτός από τέσσερα κεφάλαια του δοκιμίου «Αγωνία και Πίστη στο σύγχρονο άνθρωπο», δημοσιεύονται και δύο Εισηγήσεις μου σε ελεύθερες συζητήσεις που οργάνωσε το περιοδικό «Θρακικά Χρονικά» την Άνοιξη του 1975 με τίτλους «Σχέση Είναι και Συνειδέναι» και «Λειτουργία Εργασίας και Μύθου στην Τέχνη». Και οι δύο εισηγήσεις έχουν φιλοσοφική βάση, επιχειρούν να ανοίξουν ένα φιλοσοφικό διάλογο με την κοινωνία και περιέχονται τώρα ως Επίμετρο στην έκδοση του βιβλίου το 2013.

 

Το εισαγωγικό κεφάλαιο του βιβλίου «Πόλεμος πάντων πατήρ» καθορίζει τον γενικό τρόπο που βλέπω τα πράγματα.

 

Θα μπορούσαμε να κάνουμε μιαν αναγωγή στον γενικό αφορισμό του Ηρακλείτου και, με αναφορά μας στο «Πόλεμος πάντων πατήρ», να διαπιστώσουμε πόσο εκτεταμένα εφαρμόζεται αυτό, που λέγει ο Εφέσιος, σ’ όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης ζωής και κοινωνίας.

 

Η σύγκρουση γεννά τα πάντα, γεννά το σήμερα και το αύριο, κυοφορεί το απώτερο μέλλον

 

Η σύγκρουση γεννά τα πάντα, γεννά το σήμερα και το αύριο, κυοφορεί το απώτερο μέλλον. Κι αυτό ακριβώς το μέλλον, οι ελπίδες και τα όνειρά μας, οι οραματισμοί και ο προγραμματισμός μας για το μέλλον, δημιουργούν έναν κύκλο που διευρύνεται και συστέλλεται, μετατοπίζεται και ενυπάρχει στις πράξεις και στις σκέψεις κάθε στιγμής, κάθε βήματός μας στη ζωή. Αυτός ο πρωτεϊκός κύκλος με τις αναρίθμητες ικανότητες και ιδιότητες, αποτελεί ένα αέναα μετακινούμενο όχημα, που, ξεκινώντας από το σήμερα, ανελίσσεται και αναδιπλώνεται, εμφανίζοντας νέες πτυχές της ανθρώπινης παρουσίας και δυνατότητας.

 

Κι αυτός ο πρωτεϊκός κύκλος των δυνατοτήτων ακριβώς κάθε στιγμή εφάπτεται μ’ αυτό που καλούμε κοινωνία και πολιτισμό, κοινωνία και πολιτισμό ανθρώπων, δυνατών και αδυνάτων, πάντως ανθρώπων. Ο πολιτισμός, τεχνικός και πνευματικός, και η κοινωνία, που ως τροφός δέχεται και αναπτύσσει αυτόν τον διπλόμορφο και διφυή πολιτισμό, βέβαια ανανεώνονται και μετατοπίζονται, άλλοτε εδώ άλλοτε εκεί. Ποτέ δεν μπορούμε να πούμε τ’ αντίθετο, όταν μάλιστα, πιστεύοντας στον τεχνικό πολιτισμό παραδεχόμαστε ότι όχι απλά προχωρεί, αλλά καλπάζει». Και καταλήγει το κεφάλαιο «Εγγενείς ιδιότητες του κοινωνικού συνόλου παρέχουν στην κοινωνία την ευχέρεια της εξέλιξης, με ίδια μέσα. Δεν μπορεί να ξεφύγει κανένα λιθαράκι από το νόμο της ανανέωσης. Μόνο που εμείς οι κοινοί δεν μπορούμε να δούμε τον ήλιο που τόσο σοφά περιέγραψε ο Ηράκλειτος λέγοντας «Πόλεμος πάντων πατήρ». Μέσα στο αδιάκοπο κοσμικό παιχνίδι ο παλιός παίχτης μαλώνει με τον νεότερο, για να αναφανεί ένα καινούριο παιχνίδι πιο ταιριαστό στη στιγμή και στα τωρινά μας βήματα, κι αυτό αέναα και, κατά τον Εφέσιο, για να “ ρέουν τα πάντα”…».

 

 

Στη συνέχεια, στα επόμενα κεφάλαια, γίνεται αναφορά στις διαστάσεις στην ανθρωπολογική φιλοσοφία, στις βάσεις για τη θέαση του κόσμου, σε παιδιά αγωνίας και πίστης (Αυγουστίνος, Πασκάλ, Κίρκεγκορ, Ντοστογιέφσκι, Νίτσε, τα παιδιά του 20ου αιώνα). Ακολουθεί το κεφάλαιο «Ο Άνθρωπο και ο Θεός στη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου».

Ο Επίλογος του δοκιμίου είναι οι «Έσχατες σκέψεις», απόπου παραθέτω ένα απόσπασμα:
«Ο άνθρωπος ζώντας σ’ ένα κόσμο δικό του, αντικρίζοντας τις ανατολές όπως ο ίδιος θέλει και διαλέγοντας δύσεις σε χώρους και χρόνους προσωπικούς, καταντά να είναι μόνος σ’ ένα κόσμο σφριγηλό και πυκνό, μα και συγχρόνως μη-οικείο και ξένο για τους άλλους. Και οι άλλοι για τον άνθρωπο μπορεί να είναι κάτι σαν ιδανικό ή σα στόχος…
Βγαίνοντας στο δρόμο αντικρίζει τους ανθρώπους να γελάν και να κλαίνε κατά πώς θέλουν. Κι αν δεν τους ακολουθήσει σ’ αυτά τους τα συναισθήματα, τον λένε αντικοινωνικό και απροσάρμοστο: Μια που σε τελευταία ανάλυση προσαρμοσμένος και κοινωνικός, στην τρέχουσα γλώσσα, είναι ο αλλοτριωμένος και απορροφημένος από τα κοινωνικά clichèts. Αυτός που θεωρεί τα ποσοστά στα θέματα της ανθρωπότητας και του ανθρώπινου είδους ως νόμους απαράβατους. Και αυτός πραγματικά είναι ο αλλοτριωμένος και ο ρηχός και ο χωρίς ίχνος προσωπικής ηθικής δομής άνθρωπος. Και θεωρεί απαράβατους νόμους, ή απόλυτους, τα ποσοστά, όταν δείχνουν τα γούστα, τις απόψεις και τις επιδόσεις των ανθρώπων
».

 

Η πίστη είναι ο αγώνας και το πάθος και η ορμή των αγωνιστών αυτών που αγωνίζονται να βρουν και αγωνιούν να βρουν κάτι πέρα από το πεπρωμένο του ανθρώπου και της ανθρωπότητας

 

Καταλήγοντας τις Έσχατες σκέψεις, αναφερόμενος στον Νίκο Καζαντζάκη, γράφω: «Η πίστη είναι ο αγώνας και το πάθος και η ορμή των αγωνιστών αυτών που αγωνίζονται να βρουν και αγωνιούν να βρουν κάτι πέρα από το πεπρωμένο του ανθρώπου και της ανθρωπότητας. Αυτή η πίστη, στους τελευταίους αναβαθμούς της, είναι διαποτισμένη με “μεταφυσική ενατένιση” και (σε τελευταία ανάλυση) μ’ ό,τι λέμε “Θεό”. Ένα Θεό προσωπικό, απαύγασμα της εσωτερικής κίνησης του ανθρώπου. Υπάρχει και η δεύτερη όψη της λέξης “πίστη”: εδώ σημαίνει τη “χωρίς μεταφυσική” ενατένιση της ψυχής: τη δυνατότητα του ανθρώπου να φτιάχνει οτιδήποτε, χωρίς όμως να κυκλοφορεί μέσα του οποιαδήποτε μεταφυσική αρχή. Στην πρώτη περίπτωση περικλείονται οι Μυστικιστές κ.ά. που αναφέραμε, στη δεύτερη (αρχής γενομένης από το Nietzsche) ανήκουν μια σειρά διανοητές που έχουν αυτό που λέγει ο Καζαντζάκης “Κρητική Ματιά”. “την ηρωική χωρίς ελπίδα και χωρίς φόβο παιχνιδιάρα ματιά, που αντικρίζει έτσι τον Ταύρο – την Άβυσσο…” και στη “ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΓΚΡΕΚΟ”(1965, ΣΕΛ. 580): “…η βεβαιότητα , πως δεν υπάρχει αμοιβή, να μη σε κόβει τα ήπατα παρά να σε γεμίζει χαρά, υπερηφάνεια και αντρεία”. Κι έτσι που βλέπει κανείς τον κόσμο με την “Κρητική Ματιά” πάλι “πιστεύει”, μόνο που είναι απομακρυσμένος από τη μεταφυσική ενατένιση. Ήρωας ο άνθρωπος που βλέπει με “Κρητική Ματιά” τον Κόσμο, μα δεν παύει να είναι Άνθρωπος και κείνος που βλέπει μέσα από έναν προσωπικό (=ιδιωτικό) Θεό.
Αλίμονο σ’ αυτούς που εμμένουν στα ποσοστά, στην ‘ναρκωμένη ανθρωπότητα’…».

 

Πρώιμα δοκίμια φιλοσοφικής ανθρωπολογίας

Κλείνοντας τη μικρή αυτή παρουσίαση να σημειώσω ότι το βιβλίο είναι «Οφειλή στη μνήμη Έλλης Πετροχείλου», ενώ οι δύο Εισηγήσεις είναι «Αφιέρωμα στην αγαπημένη μου καθηγήτρια και φίλη Σοφία Πετροπούλου, για τη συμβολή της».

 

Σχετικά άρθρα

Φιλοξενία: Οι ρίζες του αρχαιοελληνικού πολιτισμού

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ποίηση και Μουσική σε ένα vol.3

Έφη Ζάννη

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ KATA TON ΜΕΣΣΑΙΩΝΑ

Έφη Ζάννη

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X