Sparmatseto
Projects Γενικά Projects

Σύγχρονες παραφυάδες της αφαίρεσης και της γενίκευσης (μέρος Ι)

 

Σύγχρονες παραφυάδες της αφαίρεσης και της γενίκευσης

 

Σύγχρονες παραφυάδες της αφαίρεσης και της γενίκευσης

Η αφαίρεση και η γενίκευση, οι δύο αυτές νοητικές λειτουργίες, είναι πολύ σημαντικές – και από τη θετική και από την αρνητική τους πλευρά. Στη Φιλοσοφία, στην Παιδαγωγική, στην Τέχνη η αφαίρεση παίζει ουσιαστικό ρόλο στη διατύπωση ορισμών και εννοιών, στη μετάδοση γνώσεων, στη μορφοπλαστική ικανότητα. Το ίδιο και η γενίκευση. Μελετώντας την ιστορία και τη φιλοσοφία των επιστημών, συναντούμε τον κυρίαρχο ρόλο της. Στην καθημερινή μας ζωή και στα μέσα ενημέρωσης, στην πολιτική, η γενίκευση οδηγεί σε προκαταλήψεις και διάφορες μορφές ρατσισμού.

Θα προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε με απλό τρόπο τις δύο αυτές έννοιες, ώστε στη συνέχεια να επιχειρήσουμε να αξιολογήσουμε τη λειτουργία τους σε τομείς της ατομικής και κοινωνικής ζωής. Παρόλο που βρισκόμαστε στο χώρο του πνεύματος, τα αποτελέσματα και οι εφαρμογές ξαπλώνονται σε όλα τα επίπεδα της πραγματικότητας.

 

 

Ορισμός

Ας ξεκινήσουμε δίνοντας τους ορισμούς των δύο εννοιών, σύμφωνα με τα λεξικά.

Αφαίρεση από φιλοσοφική άποψη είναι η ικανότητα του ανθρώπινου μυαλού να απομονώνει τα βασικά χαρακτηριστικά ομοειδών αντικειμένων και να σχηματίζει τη λογική έννοια στην οποία υπάγονται αυτά τα αντικείμενα.

Γενίκευση είναι η νοητική λειτουργία, η οποία μας οδηγεί από ένα σύνολο αντικειμένων ενός γνωστικού τομέα σε ένα ευρύτερο, τα αντικείμενα του οποίου έχουν κοινά χαρακτηριστικά με τα αντικείμενα του πρώτου.

Ενώ με την αφαίρεση ο νους συγκρατεί τα βασικά γνωρίσματα των αντικειμένων αφαιρώντας τα υπόλοιπα, με τη γενίκευση επεκτείνει τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα και σχηματίζει ευρύτερες συλλογές αντικειμένων που συγκεντρώνουν αυτά τα χαρακτηριστικά.

 

 

Ικανότητα αφαίρεσης και γενίκευσης

Μερικοί άνθρωποι δεν έχουν καλλιεργήσει την ικανότητα για αφαίρεση και γενίκευση, με αποτέλεσμα να μιλούν επιφανειακά, για ό,τι βλέπουν, χωρίς να τα συνδέουν και να μπορούν να βγάλουν ευρύτερα συμπεράσματα. Βέβαια, είναι αυτονόητος ο ρόλος της εκπαίδευσης για την καλλιέργεια αυτών των νοητικών λειτουργιών.

Καλό είναι όμως να μιλήσουμε πιο συγκεκριμένα, με ένα πολύ απλό παράδειγμα: έχω μπροστά μου διάφορα είδη καρέκλες και διάφορα είδη τραπέζια. Λέγοντας “καρέκλα” εννοώ ένα κατασκεύασμα στο οποίο καθόμαστε (κατασκευασμένο από οποιοδήποτε υλικό, οποιουδήποτε χρώματος, μεγέθους, σχήματος, με ή χωρίς σχέδια κλπ) Αφαιρώ όλες τις λεπτομέρειες και αυτό που μένει είναι καρέκλα. Όταν βλέπω ένα κατασκεύασμα, ανεξάρτητα από τις λεπτομέρειες λέω: “να μια καρέκλα”. Με τον ίδιο τρόπο, αφαιρώντας τις λεπτομέρειες, καταλήγω λέγοντας “να ένα τραπέζι”. Το τραπέζι και η καρέκλα έχουν κοινά χαρακτηριστικά και ανήκουν στo “έπιπλo”, ύστερα από τη λειτουργία της γενίκευσης.

Κατά ανάλογο τρόπο σχηματίζονται οι έννοιες, που χρησιμοποιούμε τόσο συχνά, όπως πόλη, πολίτης, τέχνη, δικαιοσύνη, αδικία, ωραίο, καλό, κακό κτό. Επίσης, Έλληνας, Γερμανός, Ευρωπαίος, μαύρος, λευκός, πολιτισμένος, απολίτιστος, γυναίκα, άντρας.

 

Αφαίρεση: η ικανότητα του ανθρώπινου μυαλού να απομονώνει τα βασικά χαρακτηριστικά ομοειδών αντικειμένων και να σχηματίζει τη λογική έννοια στην οποία υπάγονται αυτά τα αντικείμενα

 

Για τη γενίκευση και αφαίρεση θα καταφύγουμε σε δύο ειδικότερα βιβλία. Στη “Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια” διαβάζουμε:

Η γενίκευση είναι από τους βασικότερους τρόπους ανάπτυξης της επιστημονικής γνώσης. Μας επιτρέπει να εξάγουμε γενικά αξιώματα (νόμους) από το χάος των φαινομένων που τα συσκοτίζουν, στη συνέχεια να ενώνουμε τα αξιώματα αυτά και να συνταυτίζουμε σε “γενικό τύπο” σύνολα διαφόρων αντικειμένων και γεγονότων.
Πρώτος τύπος γενίκευσης κατά τον οποίο παράγονται έννοιες, νόμοι, αξιώματα και θεωρίες.
Δεύτερος τύπος γενίκευσης είναι η προέκταση από ένα επίπεδο σε άλλο, ώστε να διατυπώσουμε αρχή / αξίωμα πχ αδράνειας ή σχετικότητας – από κβαντική ερμηνεία θερμικής ακτινοβολίας του Πλανκ στον τομέα φωτεινών φαινομένων > ερμηνεία φωτοηλεκτρικού φαινομένου.

Στην “Ευρωπαϊκή Ζωγραφική του 20ου αιώνα” του Χρύσανθου Χρήστου διαβάζουμε:

Ίσως σύντομα θα μπορούσαμε να ορίσουμε την αφηρημένη ζωγραφική
– αρνητικά σαν την οριστική και απόλυτη άρνηση μας πραγματικότητας, την απαλλαγή από το εικονιστικό και την απελευθέρωση από το γνωστό
– θετικά σαν την προσπάθεια δημιουργίας μιας αισθητικής συγκίνησης βασισμένης σε μια ανεξάρτητη από την πραγματικότητα σύνθεση μορφών χρωμάτων και γραμμών, την επινόηση μας νέου οπτικού κόσμου, την επιβολή του πνευματικού και την έκφραση της προβληματικότητας της εποχής μας.

 

ΣΧΟΛΙΑ

Σε ορισμένους επιμέρους τομείς θα στρέψουμε παραδειγματικά το ενδιαφέρον μας, αφού πρώτα αναφέρουμε κάποια πρόσθετα κατατοπιστικά και επεξηγηματικά σχόλια.

• Με τη γενίκευση η νόηση σχηματίζει γενικές ιδέες
• Στη γενίκευση έχουμε μετάβαση από το μερικό στο γενικό, σε ανώτερη βαθμίδα αφηρημένης σκέψης
• Με τη γενίκευση πολλές λέξεις έχουν αποκτήσει διπλή σημασία. Για παράδειγμα, στη φράση “αυτός ο άνθρωπος είναι ξανθός” αναφερόμαστε στο συγκεκριμένο άνθρωπο, ενώ στη φράση “ο άνθρωπος αποτελεί την κορωνίδα της βιολογικής εξέλιξης” δηλώνεται το ανθρώπινο είδος γενικά.
• Ο Γερμανός ψυχολόγος Ach Narzıss (1871 – 1946) το 1905 σχεδίασε τα πρώτα τεστ ταξινόμησης για να αποδείξει ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν την ίδια δυνατότητα αφαίρεσης και γενίκευσης.
• Ο Πλάτων υποστήριξε ότι τα αντικείμενα της γνώσης, τα αντικείμενα που θα μπορούσαν να οριστούν, υπήρχαν, αλλά δεν έπρεπε να ταυτιστούν με τίποτε στον αισθητό κόσμο• υπήρχαν σε έναν νοητό κόσμο, πέραν χώρου και χρόνου. Είναι οι περίφημες πλατωνικές ιδέες ή είδη.
• Πέρα από τη συνεχώς μεταβαλλόμενη αισθητή πραγματικότητα, υπάρχουν κάποιες αυθύπαρκτες, αμετάβλητες και νοητές οντότητες, οι «Ιδέες». Τα αντικείμενα του αισθητού κόσμου οφείλουν την ύπαρξή τους και την όποια αλήθεια τους στη σχέση τους με τις Ιδέες. Αυτός είναι ο πυρήνας της πλατωνικής θεωρίας των Ιδεών. Στη θεωρία των Ιδεών στηρίζει ο Πλάτων τη συνολική ερμηνεία του της πραγματικότητας.

 

Γενίκευση:η νοητική λειτουργία, η οποία οδηγεί από ένα σύνολο αντικειμένων ενός γνωστικού τομέα σε ένα ευρύτερο, τα αντικείμενα του οποίου έχουν κοινά χαρακτηριστικά με τα αντικείμενα του πρώτου

• Ο Θουκυδίδης στον “Επιτάφιο” βάζει στο στόμα του Περικλή την άποψή του για την τέχνη : “Φιλοκαλούμεν γαρ μετ’ ευτελείας” = αγαπούμε το ωραίο με απλότητα. Επιλέγουμε τα σημαντικά και τα ουσιώδη και αγνοούμε τα ανούσια και τα περιττά.
• Με την επαγωγή – επαγωγικό συλλογισμό, από το μερικό επάγεται το γενικό (προκείμενες – συμπέρασμα)
πχ Η μηλιά, η λεμονιά, η αχλαδιά … είναι δέντρα
Η μηλιά, η λεμονιά, η αχλαδιά … είναι φυτά
Άρα Τα δέντρα είναι φυτά
• Η πίστη ότι “Όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί” ίσχυε έως ότου πήγε ο άνθρωπος στην Αυστραλία και είδε μαύρους κύκνους.
• Με βάση όσα έχουν παρατηρηθεί με την επαγωγή προβλέπουμε αυτά που δεν έχουμε παρατηρήσει. Στο παραπάνω παράδειγμα επαγωγικού συλλογισμού, δεν είδαμε βέβαια όλα τα δέντρα.
• Τα συμπεράσματά μας για το υπόλοιπο σύμπαν προέρχονται από παρατηρήσεις στον δικό μας γαλαξία.
• Η γενίκευση ξεκινά από μία πρόταση που αφορά ένα στατιστικό δείγμα και φτάνει σε συμπεράσματα αναφορικά με το συνολικό στατιστικό πεδίο στο οποίο συντελέστηκε η δειγματοληψία
• Η γενίκευση είναι ενέργεια με την οποία, αναγνωρίζοντας τις κοινές ιδιότητες μεταξύ περισσοτέρων ατομικών υποκειμένων, τις συγκεντρώνουμε μέσα σε μια μοναδική έννοια που το βάθος της αποτελείται απ’ αυτές τις ιδιότητες.
• Οι προβλέψεις αντλούν τα συμπεράσματά τους για το μέλλον από δείγματα του παρελθόντος
• Η λεπτή διαδικασία της αφαίρεσης που κάνει ο άνθρωπος με τη σκέψη, δεν περιορίζεται στην ανθρώπινη σκέψη. Αποτελεί γενικότερη αρχή της ύπαρξης των επιμέρους πραγμάτων και της εμφάνισης της ζωής.
• Αφαίρεση: ακούσια ή εκούσια νοητική ενέργεια για το σχηματισμό εννοιών από εντυπώσεις ή παραστάσεις : Αφαίρεση θετική: με την απομόνωση και έξαρση μερικών ιδιαίτερων γνωρισμάτων ενός αντικειμένου Αφαίρεση αρνητική: με απομάκρυνση πολλών άλλων γνωρισμάτων
• Η επιστημονική αφαίρεση μας δίνει πληρέστερη και βαθύτερη εικόνα της πραγματικότητας, παρά τα άμεσα αισθήματα.

 

 

• Κάθε επιστημονική έννοια δίδει ένα παράδειγμα αφαίρεσης. Όσο το επίπεδο μιας επιστήμης ανεβαίνει, τόσο η αφαιρετική διαδικασία εκλεπτύνεται, συντελώντας στη διαμόρφωση όλο και ανώτερων επιπέδων αφαίρεσης. Η διαδικασία επιλογής που οδηγεί στην αφαίρεση δεν γίνεται κατά τρόπο αυθαίρετο, αλλά εξαρτάται από τη συγκεκριμένη επιστημονική πρακτική και από το στάδιο που βρίσκεται η ορισμένη επιστήμη. Οι έννοιες, οι κατηγορίες ή οι νόμοι που διαμορφώνονται κάθε φορά δίνουν όλο και πιο τέλεια προσέγγιση προς την αλήθεια για τον αντικειμενικό κόσμο.
• Η αφαίρεση διαφέρει από την ανάλυση, καθότι αυτή η τελευταία εξετάζει εξίσου όλα τα στοιχεία της αναπαραστάσεως που αναλύει.

 

Σύγχρονες παραφυάδες της αφαίρεσης και της γενίκευσης… (συνεχίζεται)

Σχετικά άρθρα

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ KATA TON ΜΕΣΣΑΙΩΝΑ

Έφη Ζάννη

Πόσο δίκαιοι ήταν ο Πόντιος Πιλάτος και η δίκη του Χριστού;

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Lectures on Demand από το Ίδρυμα Μποδοσάκη

Βασίλειος Μακέδος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X