Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Κορνήλιος Καστοριάδης – ο οικουμενικός Κωνσταντινουπολίτης διανοητής

 

Κορνήλιος Καστοριάδης – ο οικουμενικός Κωνσταντινουπολίτης διανοητής

 

 

Ο ρόλος των διανοουμένων

Σε περιόδους κρίσης, περιβαλλοντικής, οικονομικής, πολιτικής, πολιτιστικής, πολυεπίπεδης όπως τώρα με την πανδημία, θεωρώ ότι – εκτός των άλλων – πολύ σημαντικός είναι ο ρόλος των διανοουμένων. Στο κείμενό μας θα επιχειρήσουμε να σκιαγραφήσουμε το ρόλο αυτό, παρουσιάζοντας πλευρές από το πλούσιο έργο του Κωνσταντινουπολίτη Κορνήλιου Καστοριάδη (1922 – 1997).

Το 2014 μιλώντας για την Οικουμενικότητα του Κωνσταντίνου Καβάφη, που επίσης συνδέεται με την Κωνσταντινούπολη, αναφέρθηκα στο ρόλο των πνευματικών ανθρώπων.

Έλεγα: «Ο ρόλος των Διανοουμένων / πνευματικών ανθρώπων στην εποχή μας, εποχή πολύπλευρων κρίσεων, περισσότερο από άλλες φορές, στον εικοστό αιώνα, ήδη στην εποχή του Καβάφη, είναι ιδιαίτερα ριζικός και αναντικατάστατος. Στο μεταίχμιο, στη μεταβατική εποχή χρειάζεσαι οδηγό και δάσκαλο».

Χρησιμοποίησα επίσης στο άρθρο μου τις σχετικές απόψεις του Νίκου Κατσιαούνη από το βιβλίο «Πέντε Οικουμενικοί Έλληνες Στοχαστές» (σελ. 182) που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά και περιέχει τα κείμενα ελλήνων και ξένων από αντίστοιχα αφιερώματα της Εφημερίδας των Συντακτών και βγήκε από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων. Επίμετρο του βιβλίου αυτού είναι το κείμενο του Νίκου Κατσιαούνη «Οι διανοούμενοι και το διακύβευμα της εποχής μας» διαβάζουμε «Η πλειοψηφία των διανοουμένων είτε κλείστηκε στον εαυτό της και στα πανεπιστήμια, τελώντας το ‘λειτούργημα’ της επιστημονικής και ‘ουδέτερης’ έρευνας, είτε πρόσφερε απλόχερα τις υπηρεσίες στους μηχανισμούς εξουσίας”».

 

 

Και συμπληρώνει ο Ν. Κατσιαούνης : «Με αυτόν τρόπο αποτέλεσαν τον πολιορκητικό κριό μιας ηθικής και πολιτικής νομιμοποίησης της κυρίαρχης εξουσίας αλλά και μιας τεχνικής διαχείρισης αυτής. Δηλαδή, η όποια παραγόμενη γνώση χρησιμοποιήθηκε για τη ‘βελτίωση’ ή τη ‘μετεξέλιξη των όρων κυριαρχίας και των δομών διακυβέρνησης’».

 

 

Κορνήλιος Καστοριάδης

Οι πέντε οικουμενικοί Έλληνες που σκιαγραφούνται στο παραπάνω βιβλίο είναι οι: Κώστας Αξελός, Κορνήλιος Καστοριάδης, Παναγιώτης Κονδύλης, Νίκος Πουλαντζάς και Νίκος Σβορώνος. Παρουσιάζοντας το βιβλίο στο άρθρο μου «Οικουμενικότητα και Ελληνισμός στη σημερινή κατάσταση» (11 Οκτωβρίου 2014) έγραφα συγκεκριμένα για τον Καστοριάδη:

Κορνήλιος Καστοριάδης – Φιλόσοφος, Οικονομολόγος και Ψυχαναλυτής, γράφουν τα βιβλία για τον Κωνσταντινοπολίτη Κορνήλιο, που με τη μικρασιατική καταστροφή έρχονται στην Αθήνα και μετά τις σπουδές του βρίσκεται στα δύσκολα χρόνια τα μεταπολεμικά στη Γαλλία. Τα προβλήματα που τον απασχολούν είναι πολλά και σύγχρονα, η κρίση της πολιτικής αντιπροσώπευσης, το ζήτημα της εξουσίας και της ελευθερίας, η άνοδος της ασημαντότητας. Βασικός άξονας της σκέψης και της πρότασής του είναι η αυτόνομη κοινωνία. ‘Ο Καστοριάδης αντιπαραθέτει στα σημερινά ολιγαρχικά πολιτεύματα την άμεση δημοκρατία – την αυτοκυβέρνηση των πολιτών χωρίς αντιπροσώπους και κόμματα’. Χωρίς την ίση συμμετοχή όλων στην εξουσία, οδηγούμαστε αναπόδραστα στον δεσποτισμό και στην κατάργηση κάθε ελευθερίας. Θεωρείται ότι ο Καστοριάδης προχώρησε σε μεγαλύτερο βάθος από εκεί που έφτασαν ο Φρόυντ, ο Μαρκούζε ή ο Λακάν, εξετάζοντας τη σχέση συνειδητού και ασυνείδητου, αίροντας το τεχνητό ρήγμα μεταξύ φιλοσοφίας και επιστήμης.

 

«Κανείς δεν μπορεί να πει ότι εκείνοι που έχουν την εξουσία στην κοινωνία είναι λιγότερο αλλοτριωμένοι από αυτούς που δεν την έχουν»

Ο Καστοριάδης μέσα στα άλλα ενδιαφέροντά του πάντοτε έφερνε στο προσκήνιο την αρχαία ελληνική ιστορία και δημοκρατία.” Ας πάμε στην Αθήνα του 5ου και 4ου π.Χ. αιώνα. Για τους Αθηναίους εκείνης της εποχής κάθε πολίτης, ανεξαιρέτως κάθε πολίτης, είναι ικανός να κυβερνήσει (θυμίζω ξανά τη διατύπωση του Αριστοτέλη : ‘πολίτης είναι ο ικανός να κυβερνήσει και να κυβερνηθεί”). Και πώς γίνεται αυτό; Με κλήρωση! Ρίχνουν κλήρο! Γιατί; Διότι πιστεύουν έμπρακτα ότι η πολιτική δεν είναι υπόθεση των ειδικών. Διότι πιστεύουν ότι δεν υπάρχει πολιτική επιστήμη. Υπάρχει μόνον γνώμη -‘δόξα’ στα αρχαία ελληνικά – περί της πολιτικής. Και θέλω να υπογραμμίσω, συμπληρώνει ο Καστοριάδης, ότι η ιδέα πως η πολιτική δεν αποτελεί υπόθεση των ειδικών και πως όλες οι γνώμες έχουν ίσην αξία, είναι η μόνη λογική δικαιολόγηση της αρχής της πλειοψηφίας”. Στη συνέχεια σημειώνει ότι η γνώμη – δόξα των πολιτών πρέπει να καλλιεργηθεί και αυτό «αποτελεί μια υπόθεση εκπαίδευσης και αγωγής των πολιτών (…) Το σχολείο θα έπρεπε να είναι ιδιαιτέρως στραμμένο στα κοινά».

 

Αρχαιοελληνική δημοκρατία και αυτόνομη κοινωνία

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης δημοσίευσε πολλά βιβλία και εργασίες. Στο τωρινό κείμενό μας, κοντά στα παραπάνω στοιχεία, θα παρουσιάσουμε συνοπτικά δύο βιβλία του, το ένα για την αρχαιοελληνική δημοκρατία και το άλλο για την αυτόνομη κοινωνία. Θέλουμε να δείξουμε όχι μόνο πώς σκεφτόταν τα θέματα αλλά πώς προσπαθούσε να τα μοιραστεί με τους ανθρώπους.

 

Αρχαιοελληνική δημοκρατία

«Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα» , ΄Υψιλον /Βιβλία, 1986 /1999, σελ. 62.

Στο οπισθόφυλλο της έκδοσης υπάρχει το εξής κείμενο του Κ.Κ(αστοριάδη):
«Δεν βλέπω, όπως νομίζω ότι και κανείς δεν μπορεί να δει, εκτός αν είναι τελείως φαντασιόπληκτος ή προγονόπληκτος, την αρχαία Ελλάδα ως πρότυπο το οποίο θα αρκούσε να το αντιγράψουμε για να βρούμε την ελευθερία, τη δικαιοσύνη, την ισότητα και παν το αγαθόν.
Η αρχαία Ελλάδα δεν είναι πρότυπο, ούτε μοντέλο προς μίμηση, όπως άλλωστε δεν μπορεί να είναι κανένα ιστορικό έργο σε οποιονδήποτε τομέα. Θεωρώ, όμως, ότι πρέπει να λειτουργήσει για μας σαν γονιμοποιημένο σπέρμα, δεδομένου ότι μας επιτρέπει να δούμε εν τη γενέσει τους πληθώρα στοιχείων πάντοτε επικαίρων – μπορεί και πρέπει να είναι για μας κέντρισμα, έμπνευση και πηγή ιδεών
».
Τα περιεχόμενα του μικρού αυτού βιβλίου, που είναι μια διάλεξη στο Λεωνίδιο το 1984 και η συζήτηση που ακολούθησε: Εισαγωγικό – Η αρχαία Ελλάδα, σπέρμα και όχι πρότυπο – Η αρχή της αμφισβήτησης – Η ιστορία σαν δημιουργία. Αδυναμία των αιτιακών εξηγήσεων – Η ελληνική σύλληψη του κόσμου: κεντρικές φαντασιακές σημασίες – Εσωτερική σχέση δημοκρατίας και φιλοσοφίας – Η αυτοθέσμιση – Ο δήμος – Σύγκριση με τη νεότερη αντίληψη – Η αντιπροσωπεία – Οι εκλογές – Το κράτος – Συζήτηση.

 

 

Ανέφερα τα περιεχόμενα, για να δείξω πόσο περιεκτικό είναι τούτο το βιβλίο, για όσους/όσες ενδιαφέρονται για κάτι περισσότερο. Ο πνευματικός άνθρωπος νοιάζεται να μοιραστεί το λόγο του με τους πολλούς και όχι με τους «ειδικούς» μόνο.

 

 

Αυτόνομη κοινωνία

Το δεύτερο βιβλίο έχει τον τίτλο: «Η δυνατότητα μιας αυτόνομης κοινωνίας» – Μια διάλεξη και δύο συνεντεύξεις στη Λατινική Αμερική, εκδ. Στάσει εκπίπτοντες, 2012, σελ. 64, μετ. Μιχάλη Τσούτσια. Πρόκειται για διάλεξη που δόθηκε στο Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες το Σεπτέμβριο του 1993

Στο οπισθόφυλλο της έκδοσης διαβάζουμε:
«Στη σημερινή εποχή κηρύσσεται πανηγυρικά ο θρίαμβος του καπιταλισμού, όμως πιστεύω ότι όταν κατακάτσει ο κουρνιαχτός από τα συμβάντα, τότε θα παρατηρήσουμε ότι τα βαθύτερα ζητήματα εξακολουθούν να είναι άλυτα, ότι η φιλελεύθερη καπιταλιστική κοινωνία βυθίζεται, και μαζί μ’ αυτήν ολόκληρη η ανθρωπότητα, που διατρέχει τον κίνδυνο να υποστεί μια μη αναστρέψιμη καταστροφή. Δεν μπορεί να υπάρξει άλλη διέξοδος από το να αφυπνιστούν οι άντρες και οι γυναίκες της Γης και να αποφασίσουν να πάρουν την τύχη τους στα χέρια τους. Να οικειοποιηθούν δηλαδή ένα πρόταγμα κοινωνικής και ατομικής αυτονομίας. Δεν υπάρχει καμμία εγγύηση ότι αυτό θα συμβεί, αλλά δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτε άλλο παρά να εργαστούμε για να αφυπνιστούν».

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης ταξίδεψε στην Λατινική Αμερική και συγκεκριμένα στο Μεξικό και στην Αργεντινή για να παρουσιάσει το έργο του που είναι ιδιαίτερα γνωστό τόσο στα οριζόντια κινήματα όσο και στους ψυχαναλυτικούς κύκλους, δίνοντας διαλέξεις και συνεντεύξεις.

Η διάλεξη και οι δύο συνεντεύξεις που περιέχονται στο ανά χείρας βιβλίο και μέχρι τώρα κυκλοφορούσαν μόνο στα ισπανικά, παρουσιάζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά. Αποτελούν μια περιεκτική παρουσίαση της σκέψης του στοχαστή της κοινωνικής και ατομικής Αυτονομίας ο οποίος, μέχρι το τέλος της ζωής του και παρά την επέλαση του γενικευμένου κομφορμισμού και της συνεπαγόμενης απάθειας του πληθυσμού, επέμενε να τονίζει ότι ο μετασχηματισμός της κοινωνίας προς την κατεύθυνση της πραγματικής ελευθερίας και της ισότητας είναι δυνατός.

Στο βιβλίο εκτός από το κείμενο της διάλεξης, έχουμε επίσης μια συνέντευξη με τίτλο «Συζήτηση για τη σύγχρονη πραγματικότητα» που δημοσιεύθηκε στην Μεξικάνικη Πολιτική επιθεώρηση Metapolitica, τεύχος 8/1998 και μια συνέντευξη με τίτλο «Κορνήλιος ο ‘Ελληνας» στον Ρονάλντο Γκράνια, δημοσιευμένη το 1993.

 

Επιλογικά

Κλείνοντας το κείμενό μας αυτό θα παραθέσουμε δύο αποσπάσματα από το δεύτερο βιβλίο, για τη δυνατότητα μιας αυτόνομης κοινωνίας:

«Ένα σύμπαν που διέπεται από αυτά τα τέσσερα ρήματα, παράγω, καταναλώνω, εξορθολογίζω, κυριαρχώ, είναι ένα σύμπαν εφιαλτικό».

«Κανείς δεν μπορεί να πει ότι εκείνοι που έχουν την εξουσία στην κοινωνία είναι λιγότερο αλλοτριωμένοι από αυτούς που δεν την έχουν».

Όλοι / όλες έχουμε ευθύνη – δηλαδή μπορούμε να αλλάξουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο!

Σχετικά άρθρα

ΕΥΓΝΩΜΟΣΥΝΗΣ ΕΝΕΚΕΝ | Χαιρετισμός στην αρχόντισσα Βιργινία Τσουδερού

Εκδήλωση: Λαογραφικές εκδηλώσεις στην Ξάνθη | Ηχητικό

Εμμανουήλ Ροΐδης: Ανεπανάληπτος Μαέστρος του Λόγου (μέρος IV)

Θανάσης Μουσόπουλος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X