Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Τέχνη του λογού στη Θράκη – αφιέρωμα στα 100 χρόνια ελεύθερης Θράκης (μέρος Ι)

 

Τέχνη του  λογού στη Θράκη  – αφιέρωμα στα 100 χρόνια ελεύθερης Θράκης

 

 

Τέχνη του  λογού στη Θράκη

Στο κείμενό μου αυτό επιδιώκω πολύ συνοπτικά να μιλήσω για την Τέχνη του λόγου στη Θράκη κατά τους δύο τελευταίους αιώνες. Γιατί, μιλώντας για την εκατονταετηρίδα ελεύθερης ζωής 1919/20 – 2019/20 της νοτιοδυτικής Θράκης (Ξάνθης, Ροδόπης, Έβρου), οφείλεις να πας ένα αιώνα πριν, να εξετάσεις την ενιαία Θράκη, ώστε να φωτίσεις  πλευρές της θρακικής ιστορίας και πολιτισμού όχι αποκλειστικά στην ελληνική Θράκη, αλλά σε περιοχές που ζούσαν ή ζουν Θράκες και Θράσσες σε όλο τον πλανήτη.

Στο Επίμετρο της εργασίας  θα αναφέρω κάποιες μελέτες μου σχετικά με τη θρακική λογοτεχνία. Έχω ασχοληθεί ιδιαίτερα με την Τέχνη του λόγου στην Ξάνθη, καταπιάστηκα όμως και με τις άλλες περιοχές της Θράκης και τους εκπροσώπους του λόγου.

Με την ευκαιρία της επετείου των 100 χρόνων ελεύθερης Θράκης, οφείλουμε να προβάλλουμε αυτή την πλευρά της εκατονταετίας.

 

 

Α

Ο ενιαίος χώρος της Θράκης από τον 14ο αιώνα υποτάσσεται στους Οθωμανούς. Οι πρώτοι αιώνες ήταν σκοτεινοί και δύσκολοι. Αντίθετα, ο 18ος και ο 19ος  ήταν αιώνες οικονομικής και πολιτιστικής ακμής. Ο Λόγιος και Λαϊκός πολιτισμός της Θράκης σ’ όλη τη διάρκεια της Οθωμανικής κατοχής διασώζεται και αναπτύσσεται. Τα αστικά κέντρα της Θράκης, κυρίως η Κωνσταντινούπολη, η Αδριανούπολη, η Φιλιππούπολη με τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, με τους κοσμογυρισμένους εμπόρους, τους μορφωμένους κληρικούς έγιναν οι εστίες για τη άνθηση. Δημιουργήθηκαν οι κατάλληλες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Σημαντικός ήταν ο ρόλος των πολιτιστικών – φιλεκπαιδευτικών συλλόγων, ενώ η θέση της γυναίκας βελτιώνεται. Θέατρα, Ωδεία, Εφημερίδες και Περιοδικά συμπληρώνουν την εικόνα  της ανάπτυξης της Θράκης. Η Βασιλεύουσα μέσα στις νέες συνθήκες και με τις ανάλογες «προσαρμογές» εξακολούθησε να αποτελεί το πνευματικό κέντρο της ενιαίας Θράκης.

Κάτω από όλα αυτά τα δεδομένα μπορούμε να μιλήσουμε για τη Θρακική Αναγέννηση κατά τον 19ο αιώνα.  Μετά την δημιουργία του μικρού νεοελληνικού κράτους μετά την Επανάσταση, πολλοί λόγιοι φεύγουν από τη Θράκη και έρχονται στην Αθήνα, συνεχίζοντας το έργο τους.

 

deltos-mousopoulos

 

Κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα οι θεωρίες του  γερμανού Ιάκωβου Φίλιππου Φαλμεράυερ (1790 – 1861) που ανακάτωσε την επιστήμη με την πολιτική, δημιούργησαν νέες καταστάσεις. Η βασική ιδέα του είναι ότι: «Το γένος των Ελλήνων έχει εξαφανιστεί από την Ευρώπη, γιατί στις φλέβες του Χριστιανικού πληθυσμού της Ελλάδας δε ρέει ούτε μια σταγόνα γνήσιου και καθαρού αίματος Ελλήνων».  Έντονη ήταν η αντίδραση Ελλήνων και ξένων, που δημοσιεύουν πλήθος εργασιών που δείχνουν τη συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού και τις αρχαιοελληνικές επιβιώσεις στο σύγχρονο πολιτισμό.

Οι θρακιώτες λογοτέχνες παρουσιάζουν τη Θράκη του 19ου αιώνα, τα προβλήματα του χώρου αυτού, τα έθιμα, τον τρόπο ζωής και σκέψης, τα διαλεκτολογικά στοιχεία στη γλώσσα. Διασκορπισμένοι  στις πόλεις της ενιαίας Θράκης, σε πόλεις της ελεύθερης Ελλάδας – κυρίως στην Αθήνα,  ή και σε χώρες του εξωτερικού, δούλεψαν αυτόνομα και αυθόρμητα, υπάρχουν όμως μεταξύ τους συγκλίσεις  ή ομοιότητες. Η «Θρακική Σχολή» είναι ένα γενικό σχήμα, που περιλαμβάνει λογοτέχνες του 19ου αι. αλλά και τους δημιουργούς του 20ου αι. με ομοιότητες και διαφορές μεταξύ τους.

Ο 19ος αιώνας για την ενιαία Θράκη είναι ένα όριο πολυσήμαντο. Έχουμε, εκτός από τη Θρακική Αναγέννηση και την αρχή της διάσπασής της. Το 1878 αυθαίρετα ανακηρύσσεται αυτόνομη και το 1886 προσαρτάται η Βόρεια Θράκη/ Ανατολική Ρωμυλία στη Βουλγαρία. Αντίστοιχα, από τις Μεγάλες Δυνάμεις, στα 1923 η Ανατολική Θράκη παραχωρείται στην Τουρκία. Το 1/10 της Θράκης, η νοτιοδυτική στα 1920 ελευθερώνεται και ενσωματώνεται στην Ελλάδα.

Πολύ σχηματικά και ενδεικτικά θα αναφερθούμε στην Τέχνη του Λόγου της Θράκης κατά τον 19ο αιώνα στην ενιαία Θράκη και στους λογοτέχνες άνδρες και γυναίκες της εκατονταετηρίδας ελεύθερης Θράκης.

 

 

Β

Η «Θρακική Σχολή» κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα περιλαμβάνει λογοτέχνες που έχουν τάσεις ανανέωσης, με διάθεση ψυχογραφίας ή κοινωνικής αντίληψης.

Δύο κολοσσοί του νεοελληνικού λόγου όχι μόνο κατάγονται αλλά και εκφράζουν τη Θρακική ψυχή. Ο Γεώργιος Βιζυηνός (1849 – 1896) από την Ανατολική Θράκη και ο Κώστας Βάρναλης (1883/4 – 1974) από την Ανατολική Ρωμυλία – Βόρεια Θράκη.

Κατά την ίδια περίοδο, μια πλειάδα λογοτεχνών και λογίων από τη βόρεια και ανατολική Θράκη παρουσιάζουν το πλούσιο έργο τους. Αναφέρουμε ενδεικτικά: Ν. Ποριώτης, Απ. Μαμμέλης, Θ. Κατραπάνης, Μ. Φιλήντας, Ι. Ραυτόπουλος, M. Βισάνθης, Γ. Δ. Χουρμουζιάδης, Φ. Πρασίνης, Θ. Ρητορίδης, Έφη Κασιμάτη. Πολλοί παραμένουν και δημιουργούν στη Θράκη, κάποιοι αναγκάζονται ή επιλέγουν να εγκατασταθούν στην ελεύθερη Ελλάδα.

Μεγάλη είναι επίσης η ομάδα των λογίων και λογοτεχνών  της Κωνσταντινούπολης, πολλοί / πολλές σταδιακά εγκατέλειψαν ήδη από τον 19ο αιώνα και τον 20ο την Πόλη και εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα ή σε άλλες πόλεις. Αποτελούν μια διαφορετική παράδοση, μιλώ γι’ αυτούς στο (ανέκδοτο) βιβλίο μου «Τα Λόγια της Πόλης».

Αναφέρω ξεχωριστά τον λογοτέχνη Πολύδωρο Παπαχριστοδούλου (1886 – 1968) από τις Σαράντα Εκκλησιές που έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διάσωση και προβολή της θρακικής ιστορίας και πολιτισμού μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και Έξοδο.

Ο εικοστός αιώνας ξεκινά με μια περιπετειώδη εικοσαετία, τον Θρακικό και Μακεδονικό αγώνα, τους βαλκανικούς πολέμους, τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, τη βουλγαροκρατία της δυτικής Θράκης (1913 – 1919/20) που καταλήγει στην ενσωμάτωση της νοτιοδυτικής Θράκης στην Ελλάδα.

Μια σειρά λογοτεχνών και λογίων  γεννιόνται στην υπόδουλη Θράκη και έρχονται στην ελεύθερη Ελλάδα κυρίως με την αναγκαστική ανταλλαγή πληθυσμών: Θ. Τζήμητρας, Μ. Λουντέμης, Έφη Πλιάτσικα Πανσελήνου, Ν. Κυτόπουλος, Ζ. Νάσιουτζικ, Τ. Αλαβέρας, Αντ. Ρωσίδης, Κ. Τοπούζης, Μ. Κολοζώφ Μαρκίδη κ.ά.

 

Τέχνη του  λογού στη Θράκη   (συνεχίζεται….)

Σχετικά άρθρα

“Θα ήθελα να είμαι η Μαρία, αλλά μέσα μου υπάρχει η Κάλλας”

Γιώργος Γεραλής | Η διαχρονική φωνή της ποίησης

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ζωή Χατζηευαγγέλου, “Χορός η κρυμμένη γλώσσα της ψυχής” (συνέντευξη)

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X