Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Κωστής Παλαμάς και Γιώργος Θεοτοκάς

 

Κωστής Παλαμάς και Γιώργος Θεοτοκάς

 

Κωστής Παλαμάς και Γιώργος Θεοτοκάς

Ο Κωστής Παλαμάς έγραψε χιλιάδες σελίδες με ποίηση, δοκίμια, πεζά. Το κυριότερο χαρακτηριστικό του η αγάπη προς τους νέους, η παρακολούθηση της ελληνικής, ευρωπαϊκής και παγκόσμιας πνευματικής και πολιτιστικής ζωής.

Το 1929 σε ηλικία 24 ετών ο Γιώργος Θεοτοκάς (1905 – 1966) εξέδωσε το ριζοσπαστικό βιβλίο του «Ελεύθερο Πνεύμα» που ήταν μια τομή – μια αρχή για τον καινούριο κόσμο. Αρκετά στοιχεία σχετικά με το βιβλίο διαβάζουμε στο εμπεριστατωμένο έργο της Βενετίας Αποστολίδου «Ο Κωστής Παλαμάς ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας», σελ. 478, εκδ. Θεμέλιο, 1992. Για το «Ελεύθερο Πνεύμα» ο Παλαμάς μιλά δύο χρόνια μετά. Διαισθάνθηκε τα σημάδια των νέων καιρών, όπως παρατηρεί η Β. Αποστολίδου.

Το 1931, λοιπόν, ο Κ. Παλαμάς (1859 – 1943) σε ηλικία 72 ετών αναφερόμενος στο βιβλίο γράφει: «Αδύνατον να σταματήσωμεν εις την κίνησιν των σημερινών ημερών. Ό,τι μας δίδει της κινήσεως αυτής μιαν οπωσδήποτε ενδιαφέρουσαν εικόνα ευρίσκεται εις το περιεκτικόν, σύντομον βιβλίον νέου διανοητικού της τελευταίας ώρας, του Ορέστη Διγενή. Είδε το φως τω 1929 και επιγράφεται Ελεύθερο Πνεύμα».

Η Β. Αποστολίδου στο βιβλίο της αναφέρεται στις απόψεις που εκφράζει ο Γ. Θεοτοκάς στο Ελεύθερο Πνεύμα για τη νεοελληνική λογοτεχνική παράδοση. Όσον αφορά τον Παλαμά και τον Δωδεκάλογο του γύφτου ο Θεοτοκάς σημειώνει ότι «είναι κατά βάθος το δράμα μιας βασανισμένης σκέψης που γυρεύει τον εαυτό της […] Το πιο ουσιαστικό έργο που έδωσε ως σήμερα η Νέα Ελλάδα, το έργο που περισσότερο από κάθε άλλο μας κάνει να σκεφτούμε».

Σε επόμενο σημείο του κειμένου της η Β. Α. παρατηρεί: «Ο Θεοτοκάς επιδιώκει να διασώσει τον Παλαμά από τη μοντέρνα αμφισβήτηση τονίζοντας τον προσωπικό χαρακτήρα του Δωδεκάλογου. Φαίνεται πως γι’ αυτόν, αλλά και για όλη την εποχή του, είχε περισσότερη σημασία η τέχνη ως έκφραση μιας βασανισμένης σκέψης ή ψυχής, παρά ως έκφραση της εθνικής ψυχής. Ο Θεοτοκάς, μ’ αυτές τις παρατηρήσεις, ανανεώνει σαφέστατα την οπτική του παλαμικού έργου και εισάγει έναν νέο προβληματισμό».

 

 

Εισαγωγή στην ποίηση του Παλαμά

Ο Γιώργος Θεοτοκάς όχι μόνο με τις αναφορές του στο «Ελεύθερο Πνεύμα», αλλά και με άλλες μεταγενέστερες εργασίες επιχειρεί να θέσει το έργο του Παλαμά σε πιο αντικειμενικές, θα λέγαμε, βάσεις. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια επανεκκίνηση στη μελέτη και αξιολόγηση του παλαμικού έργου. Στην «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ», Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 2016, ο επιμελητής του τόμου Ευριπίδης Γαραντούδης στην Εισαγωγή «Ο Παλαμάς και η κριτική της ποίησής του» αναφέρεται στο ρόλο του Θεοτοκά, ενώ στον εν λόγω τόμο, που περιλαμβάνει τριάντα δύο κριτικές μελέτες, περιέχεται σχετική εργασία και του Γιώργου Θεοτοκά.

Ο Ευριπίδης Γαραντούδης στην εισαγωγή του παρατηρεί: «Ο Γιώργος Θεοτοκάς στο Ελεύθερο πνεύμα (1929) έκανε καίριες παρατηρήσεις που αφενός αποτιμούν το κυρίαρχο γνώρισμα της μέχρι τότε συγκρουσιακής πρόσληψης του παλαμικού έργου, την «επιπολαιότητα» – με σύγχρονους όρους θα έλεγα την προχειρότητα – , αφετέρου προδιαγράφουν τη μελλοντική εξέλιξη αυτής της πρόσληψης, τη θεσμική καθιέρωση που μόνο κακό μπορεί να κάνει σε ένα έργο».

Θα λέγαμε ότι ο Θεοτοκάς κατακρίνει και τον επιπόλαιο θαυμασμό και την επιπόλαιη άρνηση του παλαμικού έργου. Σε μία διάλεξη του Θεοτοκά (της οποίας το σχεδιάγραμμα δημοσιεύθηκε αργότερα) στα 1947 με θέμα τη λογοτεχνική γενεά του 1930, αναφέρεται ακριβώς σε αυτή την προσπάθεια όχι μόνο για τον Παλαμά, αλλά και για τον Σολωμό και τον Καβάφη, «Όχι άρνηση για την άρνηση […] τουναντίο: διάθεση για προσαρτήσεις […[ Να αφομοιώσουμε, να συγχωνεύσουμε οτιδήποτε μπορούσε να προσαρμοστεί στην ψυχοσύνθεσή μας ή να τραβήξουμε πιο πέρα».

 

 

Τα επικά πεπρωμένα του Κωστή Παλαμά

Ήδη το 1936 δημοσίευσε στο περιοδικό «Τα Νέα Γράμματα» το βαρυσήμαντο άρθρο του «Τα επικά πεπρωμένα του Κωστή Παλαμά» (περιέχεται στον τόμο που αναφέραμε «Εισαγωγή στην Ποίηση του Παλαμά). Κάποια σημεία θα παραθέσουμε:

«Τους τελευταίους αυτούς καιρούς, ο επιβλητικός εορτασμός των πενηντάχρονων του Κωστή Παλαμά μας έδωσε την ευκαιρία να ξανασκεφτούμε την καλλιτεχνική και τη γενικότερα πνευματική σημασία του παλαμικού έργου και την εντελώς ιδιαίτερη θέση του στην ιστορία των ελληνικών γραμμάτων».

Ο Γ. Θεοτοκάς στο άρθρο του αυτό διακρίνει δύο περιόδους του παλαμικού έργου.

«ΠΡΩΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ. Ο Παλαμάς ανεβαίνει. Οικοδομεί το έργο του με ρωμαλέες χερούκλες, προσθέτει ολοένα καινούρια πατώματα […] Ορθώνεται κατά της αθλιότητας των ελληνικών πραγματικοτήτων, καταγγέλλει, καταδικάζει, μαστιγώνει και γκρεμίζει […] Ο Παλαμάς γίνεται κήρυκας και προφήτης ενός νέου 1821, εσωτερικού και εξωτερικού, μιας ριζικής ανοικοδόμησης της Ελλάδας […]».

«ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ. Ο Παλαμάς έφτασε εκεί που ήτανε πεπρωμένο να φτάσει. Άγγισε τις κορυφές του. Η άνοδος σταματά και αρχίζει η δόξα. Το έργο του μεταφράζεται τώρα σε ξένες γλώσσες […] Η επίσημη Ελλάδα αρχίζει να μαντεύει ότι είναι καλό και χρήσιμο να υπάρχει ένας Έλληνας συγγραφέας με διεθνικό κύρος […] Ο Παλαμάς αναγνωρίζεται ως ο κατ’ εξοχήν εθνικός ποιητής της Ελλάδας, ο σπουδαιότερος πνευματικός φορέας των εθνικών ιδανικών […] Ο γέρος αντάρτης έγινε πρόεδρος της Ακαδημίας. Αλλά η ελληνική ποίηση ξέφυγε από την επίδρασή του».

Στη συνέχεια ο Γ. Θεοτοκάς εξετάζει τι ακολουθεί / τι θα ακολουθήσει τη δεύτερη περίοδο. Υποστηρίζει (πράγμα που συνέβη λίγα χρόνια αργότερα) ότι «η αριστερά θα υιοθετήσει το όνομα και ένα μεγάλο μέρος του έργου του Κωστή Παλαμά». Τονίζει ιδιαίτερα τον επαναστατικό χαρακτήρα του παλαμικού έργου: «Όταν τον έπιανε το βαθύτερο αυτό επαναστατικό του δαιμόνιο, ο Παλαμάς δε σεβότανε απολύτως τίποτα, ούτε το Κράτος, ούτε το έθνος, ούτε την εκκλησία, ούτε καμιά παράδοση, ούτε την κοινωνική ιεραρχία, ούτε την καθιερωμένη ηθική, ούτε την ιδιοκτησία […] Ο Παλαμάς ανεξάρτητα από τις ποικίλες και συχνά αντιφατικές πολιτικές και κοινωνικές αντιλήψεις του, ανήκει στην κατηγορία των συγγραφέων που κατόρθωσαν να εκφράσουν συναισθήματα μαζών και κυρίως συναισθήματα μαζών ηρωικά».

 

 

Ο Παλαμάς πάντα παρών

Σε μεταγενέστερο άρθρο του, δημοσιευμένο το 1961 στην εφημερίδα Το Βήμα, με τίτλο «Ο Παλαμάς πάντα παρών. Εξ αφορμής μιας πολεμικής και μιας αλληλογραφίας», συγκεφαλαιώνοντας κατά κάποιο τρόπο τα παλαιότερα επιχειρήματα του Μεσοπολέμου υπέρ του παλαμικού έργου, σημειώνει: «Το μεγαλύτερό του κατόρθωμα είναι ότι μας έκανε να αισθανθούμε, ζωτικά, οργανικά, τον Ελληνισμό σαν μια συνέχεια αδιάσπαστη, που περιλαμβάνει την παράδοση της Αρχαιότητας, το ορθόδοξο Βυζάντιο, τις επιδρομές των βαρβάρων, τις δόξες, τους ξεπεσμούς, τη δουλεία, την κλεφτουριά, το Εικοσιένα, την Ελλάδα του Βενιζέλου, την προσφυγιά της Μικρασιατικής Καταστροφής. Χάρη στον Παλαμά, το έθνος κατάλαβε καλύτερα τον εαυτό του, τις ρίζες του, την ιστορία του τον χαρακτήρα του».

Είναι πολύ χαρακτηριστικά όσα γράφει ο Θεοτοκάς σε κείμενό του που περιγράφει το θάνατο και την κηδεία του Κωστή Παλαμά: «Στις 27 Φεβρυαρίου 1943, το πρωί, μάθαμε πως ο Παλαμάς είχε πεθάνει την προηγούμενη νύχτα, σε ηλικία ογδόντα τεσσάρω χρονώ. Το μεσημέρι πήγα στο σπίτι του, στην Πλάκα, κι είδα το νεκρό που τον είχαν ξαπλωμένο σ’ ένα ντιβάνι, στη μικρή του βιβλιοθήκη. Ήταν ντυμένος στα μαύρα και σκεπασμένος με ανθισμένα κλαδιά αμυγδαλιάς. Ήταν, θα έλεγε κανείς, ακόμα μικρότερος απ’ ό,τι ξέραμε, σαν τα λείψανα των αγίων. Στην κάμαρα αυτή στεκότανε μόνος ο Στρατής Μυριβήλης που, μόλις μπήκα, γύρισε και μου είπε: «Κοίταξε, τι γλύκα που έχει αυτό το πρόσωπο!» Κι ήταν πράγματι εξαιρετικά γλυκιά η μορφή του, γεμάτη απέραντη πατρική αγάπη. Το απόγευμα ένιωσα την ανάγκη να ξαναπάω να τη ξαναδώ. Έμεινα τότε κάμποση ώρα, με τον Κατσίμπαλη και άλλους φίλους. Είχαν ανάψει κεριά κοντά στο νεκρό, χωρίς άλλο φως. Νόμιζες πως έβλεπες μπροστά σου σα πεθαμένο μισόν αιώνα ελληνικής ζωής».

Ο Γιώργος Θεοτοκάς για τον Κωστή Παλαμά και το πλούσιο έργο του κατέθεσε απόψεις και θέσεις σύνθετες και διορατικές. Μελέτησε και παρουσίασε το φαινόμενο Παλαμάς χωρίς προκαταλήψεις. Ως εκπρόσωπος της λεγόμενης γενιάς του Τριάντα απέδωσε τις οφειλές των νεοτέρων στον ηγέτη της γενιάς του 1880, πάνω στο έργο του οποίου στηρίχθηκε η νεότερη ελληνική ποίηση και πνευματική ζωή εν γένει.

Ο Γιώργος Θεοτοκάς, homo universalis, λειτούργησε όχι ως γραμματολόγος αλλά ως ευαίσθητος πρόδρομος και πομπός της εποχής και του τόπου μας.

 

Κωστής Παλαμάς και Γιώργος Θεοτοκάς…

Σχετικά άρθρα

Αυγερινός Μαυριώτης: ένας ποιητής ζυμωμένος με τη θρακιώτικη γη

Steve Miller Band-Bingo- Από την άγρια Δύση στο σήμερα!!!

Βασίλης Δελιάδης

8 Αυγούστου 1900 | Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Αλέξης Μινωτής

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X