Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Το πραγματικό ανάστημα του Κωστή Παλαμά: μιλούν τρεις σύγχρονοι ιστορικοί της λογοτεχνίας

 

Το πραγματικό ανάστημα του Κωστή Παλαμά

 

Το πραγματικό ανάστημα του Κωστή Παλαμά

Τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει μια επανεκκίνηση θα λέγαμε των παλαμικών σπουδών. Ο Κωστής Παλαμάς και το πολυσέλιδο και ποικίλο έργο του γίνεται πλέον αντικείμενο ειδικών επιστημονικών μελετών, από τη λογοτεχνική περάσαμε πλέον στη φιλολογική ανάλυση και τεκμηρίωση.

To 2016 στις Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης κυκλοφόρησε ο εξαίρετος τόμος «Εισαγωγή στην ποίηση του Παλαμά – Επιλογή κριτικών κειμένων», με επιμέλεια του Ευριπίδη Γαραντούδη. Ο Επιμελητής στο κείμενό του «Ο Παλαμάς και η κριτική της ποίησής του» που αποτελεί την Εισαγωγή στον τόμο αναφέρει ότι «Η στροφή ή και η επικέντρωση της μελέτης του παλαμικού έργου στο περιβάλλον της φιλολογικής ή και ακαδημαϊκής κριτικής ίσως ενίσχυσαν την αποκοπή του από το πεδίο του ποιητικού διαλόγου». Στον εν λόγω τόμο (452 σελίδων), μετά την Εισαγωγή του Επιμελητή, έπεται Χρονολόγιο Κωστή Παλαμά (1859 – 1943) και ακολουθούν αποσπάσματα τριανταμιάς κριτικών μελετών δημοσιευμένων από το 1910 έως το 2012. Οι δεκαέξι από τις τριανταδύο μελέτες είναι της περιόδου 1973 – 2012.

 

Κείμενα για τον Κωστή Παλαμά

Στην εργασία μας αυτή, επιλέξαμε αποσπάσματα τριών ιστορικών της λογοτεχνίας μας, δεν είναι κείμενα του προαναφερθέντος τόμου, επιβεβαιώνουν τη στροφή στον τρόπο που προσεγγίζεται το παλαμικό έργο.

1 .

Ο Παλαμάς βρίσκεται κυριολεκτικά στο μεταίχμιο ανάμεσα στον 19ο και τον 20ό αιώνα, καθώς η μισή του ζωή εκτείνεται στον παλαιό και η μισή στον νέο αιώνα (1859-1943). Η προσωπικότητά του οικοδομήθηκε με τις προϋποθέσεις του 19ου αιώνα, αλλά παρήγαγε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του στον αιώνα μας και αυτό δημιουργεί εξ αντικειμένου τις προϋποθέσεις για αμφισβητήσεις και αντιθέσεις, δεδομένου ότι τα πράγματα στη λογοτεχνία και την τέχνη άρχισαν να αλλάζουν γρήγορα από τον Μεσοπόλεμο και μετά. […] Από μικρός ήταν φανατικός αναγνώστης. Αν ποτέ γραφεί μια ιστορία της ανάγνωσης στη νεώτερη Ελλάδα, η μελέτη της αναγνωστικής ιστορίας και συμπεριφοράς του Παλαμά, όπως αποτυπώνεται σε πλήθος στοιχείων, θα είχε παραδειγματική αξία. Το διάβασμα ήταν γι’ αυτόν καταφύγιο στη μοναξιά του και πηγή συγκινήσεων που αναπλήρωναν, ως ένα βαθμό, την έλλειψη της μητρικής και πατρικής αγάπης, αλλά και τροφή μιας τερατώδους φιλομάθειας. […] Βενετία Αποστολίδου, «Κωστής Παλαμάς: πάθος για σύνθεση», εφ. Τα Νέα, 31 Δεκεμβρίου 1999.

 

 

2.

Παρά το γεγονός ότι ο Παλαμάς συνέχισε να γράφει και να δημοσιεύει μέχρι τα ογδόντα του, η επικράτησή του στα ελληνικά γράμματα βασίζεται κυρίως στους τρεις τόμους της ποίησης που δημοσιεύτηκαν κατά τη διάρκεια της πρώτης δεκαετίας του εικοστού αιώνα. Η ασάλευτη ζωή (1904) περιλαμβάνει μεγάλο μέρος από την ποίηση που είχε ήδη δημοσιεύσει, αλλά ο πυρήνας της είναι η «τριλογία» (όπως την αποκάλεσε ο ίδιος εκ των υστέρων), που αποτελείται από τα ποιήματα Φοινικιά, Εκατό Φωνές, Ασκραίος, τα οποία γράφτηκαν κατά τη διάρκεια της περιόδου 1900-4. Ακολούθησε το πιο σύνθετο έργο του, Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου, που δημοσιεύτηκε ολόκληρο το 1907, παρ’ όλο που είναι γνωστό ότι το μεγαλύτερο μέρος είχε γραφτεί τον ίδιο καιρό με τα νέα ποιήματα της Ασάλευτης ζωής. Ο τρίτος και μεγαλύτερος από αυτούς τους τόμους, Η Φλογέρα του Βασιλιά, με επικό χαρακτήρα όπως και ο Δωδεκάλογος, δημοσιεύτηκε το 1910, παρ’ όλο που και στην περίπτωση αυτή μεγάλο μέρος του ποιήματος είχε γραφτεί νωρίτερα. Roderick Beaton, Εισαγωγή στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία. Ποίηση και Πεζογραφία, 1821-1992, μτφ. Ευαγγελία Ζουργού-Μαριάννα Σπανάκη, Εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 1996, 120 & 123-124.

 

 

3.

Ο Κωστής Παλαμάς (1859-1943) εμφανίσθηκε στα ελληνικά γράμματα όταν συνέβαινε ένας ευρύτερος αναπροσανατολισμός τρόπου γραφής και κατανόησης της λογοτεχνίας. Συνέδεσε καθοριστικά το όνομά του με το αναγεννητικό κίνημα του δημοτικισμού και συνέβαλε αποφασιστικά με την ποιητική γραφή του στην επιβολή της ζωντανής ομιλούμενης γλώσσας μας ως του μόνου ολικά και «διεξοδικά» δημιουργικού μέσου λογοτεχνικής έκφρασης. Ως προς αυτό, δεν θα πρέπει να υποτιμήσουμε τη σπουδαιότητα του επιτεύγματος. Η σημερινή αυτονόητη για μας χρήση της δημοτικής δεν ήταν και στο παρελθόν εύκολα αποδεκτή ούτε από τους συγγραφείς ούτε από τους αναγνώστες της ποίησης. Ο Παλαμάς επέβαλε τη δημοτική ως το μόνο δόκιμο μέσο γραφής, χάρη στη μεγαλοσύνη της έμπνευσής του και στη δύναμη του λόγου του. Έδωσε στη λογοτεχνία μας την κατεξοχήν γλώσσα της ¬— ακολουθώντας, αναμφίβολα, το παράδειγμα του παραμελημένου τότε Διονυσίου Σολωμού. Η γλώσσα του αυτή καθόρισε και μια συγκεκριμένη αντίληψη για τη λογοτεχνία. Μετά τον Παλαμά, το αναγνωστικό κοινό δεν μπορούσε να αποδεχθεί τις παρα-ποιητικές σχολές της καθαρεύουσας, ούτε να ανεχθεί την υποβάθμιση της ποιητικής τέχνης σε στιχοπλοκία. Η γλώσσα του έφερε την ποίηση σε μιαν ωριμότητα, την οποία δεν είχε προηγουμένως, και κατέστησε ικανούς τους ποιητές, που τον ακολούθησαν, να γράψουν με έναν σύγχρονο τρόπο, ανοίγοντας τη νεοελληνική λογοτεχνία στα συγκαιρινά ευρωπαϊκά ρεύματα. Με τον Παλαμά έπαυσε η απομόνωση της λογοτεχνίας μας, αφού ήταν ο πρώτος που συνέδεσε την ελληνική ποίηση με τα καλλιτεχνικά και διανοητικά κινήματα της Δυτικής Ευρώπης και έφερε κοντά στους Έλληνες διανοουμένους ένα κοινό, το οποίο αυτοί στερούνταν προηγουμένως. Π. Δ. Μαστροδημήτρης, «Κωστής Παλαμάς. Μια επανεκτίμηση». Παλαμικά. Μελετήματα και Άρθρα (1973-2003), Ίδρυμα Κωστή Παλαμά, Αθήνα, 2003, 203-204.

 

 

Επιλογικά

Το 1944 ένα χρόνο μετά τη φυγή του ποιητή ο Γιώργος Σεφέρης στην «Ομιλία για το θάνατο του Παλαμά» (που περιλαμβάνεται στις Δοκιμές) λέγει: «Συλλογίζομαι τον νεκρό του μικρόσωμου αυτού ανθρώπου, με τα τόσο βαθιά μάτια, που δυσκολευότανε κανείς να διακρίνει κάτω από τα πυκνά του φρύδια. Δε θα πρέπει να είναι μεγαλύτερος από ένα παιδάκι […] Πόσο μεγάλος είναι τώρα που απλώθηκε το πραγματικό του ανάστημα ανάμεσα στο λαό του!».

Οι σύγχρονοι γραμματολόγοι και μελετητές πασχίζουν το «Πραγματικό ανάστημα του Κωστή Παλαμά» να αναδείξουν.

 

Σχετικά άρθρα

Ο Κωστής Παλαμάς μιλά για τον Ποιητή : «Η κριτική στη Νεότερη Ελλάδα» του Ξ. Α. Κοκόλη

Η παλιά μας πεζογραφία | Όπως το παλιό Ελληνικό σινεμά

Η ζωή και το έργο του Γιώργου Θεοτοκά

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X