Sparmatseto
Projects Γενικά Projects

Η Ιστορική σκέψη στον Πολύβιο και τον Θουκυδίδη, μια σύγκριση

 

Η ιστοριογραφία της ελληνιστικής περιόδου, με τις διαφορές της από την κλασική ιστοριογραφία, αποτελεί είδος λογοτεχνικού λόγου που απασχόλησε  και εξακολουθεί να απασχολεί πολλούς φιλολόγους και ιστορικούς. Γίνονταν και εξακολουθεί να γίνεται προσπάθεια να μελετηθούν τα κείμενα, να κατανοηθούν και να εξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα.  Ένα μέρος του παραπάνω πεδίου έρευνας αποτελεί και το θέμα της παρούσας προσέγγισης. Θα γίνει αναφορά στο Πολύβιο και το ιστοριογραφικό του έργο του. Με βάση αποσπάσματα από αυτό θα διερευνηθούν οι βασικές αρχές της Ιστορικής σκέψης και της μεθόδου του και θα γίνει σύγκριση αυτών των αρχών με τις αντίστοιχες του Θουκυδίδη.

 

Βασικές αρχές σκέψης και μεθόδου του  Πολύβιου

Μελετώντας κανείς τα αποσπάσματα από το έργο του Πολύβιου, το πρώτο που ίσως θα διαπίστωνε είναι η αντίθεση του ιστορικού στην λεγόμενη τραγική και  βιογραφική τάση στην ιστοριογραφία. Μια τάση της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου που συμφωνούσε με τον ολοένα και σημαντικότερο ρόλο που έπαιζαν μεμονωμένες προσωπικότητες στις ιστορικές εξελίξεις. Στο απόσπασμα 8.11.3-6 ο Πολύβιος κατηγορεί τον Θεόπομπο πως ενώ θέλησε να γράψει την ελληνική ιστορία από το σημείο που σταμάτησε ο Θουκυδίδης, στο τέλος ουσιαστικά γράφει μια βιογραφία για τον Φίλιππο. Υποστηρίζει πως θα μπορούσε να ενταχθεί  ο Φίλιππος στην ελληνική ιστορία και όχι να γίνει το αντίθετο. Διαπιστώνεται από το κείμενο μια αρχή στην σκέψη του Πολύβιου: δεν θεωρεί σωστή την βιογραφική ιστοριογραφία και τονίζει πως σκοπός αυτών, άρα και του Θεόπομπου, που ακολουθούν τον τρόπο αυτό δεν είναι η συγγραφή ιστορίας για το γενικό καλό αλλά για το δικό τους συμφέρον καθώς περιμένουν ανταλλάγματα από το πρόσωπο για το οποίο γράφουν.

Πέρα από αυτό όμως διαπιστώνεται και ο θεωρούμενος από τον Πολύβιο σκοπός της ιστοριογραφίας. Σκοπός της ιστοριογραφίας είναι η ωφέλεια των αναγνωστών και αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό από τα γραφόμενα του. Στο απόσπασμα 1.1.1-6 υποστηρίζει πως «τίποτε δεν διορθώνει ευκολότερα τους ανθρώπους όσο η γνώση του παρελθόντος»  και πως «η γνώση της ιστορίας είναι η πιο σωστή παιδεία και προπόνηση».  Αντιλαμβάνεται την ωφέλεια αυτή ως εύκολη προσαρμογή στην μεταβαλλόμενη και  ενοποιημένη πια οικουμένη και τις δυνάμεις που την διέπουν, λέει χαρακτηριστικά «… η μνήμη … μας διδάσκει με τρόπο μοναδικά χειροπιαστό να υποφέρουμε γενναία τις μεταβολές της τύχης».

Αλλά και η θεώρηση του Πολύβιου της ιστορίας ως παγκόσμιας είναι άλλο ένα σημαντικό χαρακτηριστικό του ιστορικού.  Στο απόσπασμα 1.1.1-6 γράφει «… όλα τα έθνη της οικουμένης…». Ο Πολύβιος είχε διαπιστώσει πως η ιστορία δεν μπορούσε να περιοριστεί χωρικά.  Θεωρούσε πως από την 140η Ολυμπιάδα η ιστορία, λόγω της Ρώμης, είχε γίνει μια οργανική ενότητα. Ο Πολύβιος ουσιαστικά έγραφε μια παγκόσμια ιστορία.

Τέλος άλλες δυο αρχές του Πολύβιου που μπορούν να εξαχθούν από τα αποσπάσματα είναι η πίστη του στην αντικειμενικότητα και την αμεροληψία που πρέπει να χαρακτηρίζει τον ιστορικό αφενός αλλά και την σύνδεση που κάνει ανάμεσα στο πολίτευμα ενός έθνους και την ιστορική του πορεία αφετέρου. Στο απόσπασμα 1.14.1-9 υποστηρίζει πως ο ιστορικός θα πρέπει να είναι αντικειμενικός στις κρίσεις του και αν η αλήθεια το επιβάλλει να επαινεί τους εχθρούς του και να κατακρίνει τους φίλους του. Η αλήθεια είναι το ζητούμενο και όχι το συναίσθημα. Από την άλλη υποστηρίζει πως το πολίτευμα είναι αυτό που μπορεί να αλλάξει την ιστορία ενός έθνους. Χαρακτηριστικά στο απόσπασμα 1.1.1.-6 λέει «από τι λογής πολίτευμα νικήθηκαν σχεδόν όλα τα έθνη» τονίζοντας πως το πολίτευμα είναι αυτό που έδωσε την νίκη στους Ρωμαίους.

 

kleio-moysa-sparmatseto (1)
Camille Corot, Η Μούσα Κλειώ, προστάτιδα της ιστοριογραφίας

 

Σύγκριση αρχών ιστορικής σκέψης  Πολύβιου και Θουκυδίδη

Συγκρίνοντας τις αρχές της ιστορικής σκέψης του Πολύβιου με τις αντίστοιχες του Θουκυδίδη διαπιστώνεται πως οι δυο ιστορικοί έχουν ομοιότητες αλλά και πολλές διαφορές. Ο πρώτος τομέας που αποδεικνύει την διαπίστωση αυτή είναι η ωφέλεια που πρέπει να έχει η ιστοριογραφία για τους αναγνώστες της. Και οι δύο ιστορικοί πιστεύουν πως η ιστορία γράφεται για να ωφελήσει. Το είδος της ωφέλειας όμως είναι αυτό που τους διαφοροποιεί. Ενώ, όπως γράφηκε στην προηγούμενη ενότητα ο Πολύβιος θεωρούσε όφελος την εύκολη προσαρμογή στην νέα πραγματικότητα, ο Θουκυδίδης θεωρούσε ωφέλεια να μπορεί ο αναγνώστης να κρίνει και να αποφασίζει σωστά εάν εμφανισθούν παρόμοιες περιπτώσεις με αυτές που γράφει μέσα στο πλαίσιο της δημοκρατικής πόλης.

Άλλη μια σημαντική διαφορά στην σκέψη των δύο ιστορικών βρίσκεται και στην παγκόσμια θεώρηση της ιστορίας. Ενώ ο Πολύβιος γράφει παγκόσμια ιστορία και θεωρεί πως τα γεγονότα επηρεάζουν ένα ευρύτατο σύνολο ανθρώπων και κρατών, ο Θουκυδίδης γράφει για μια σύγκρουση Ελληνικών πόλεων. Μια σύγκρουση που όσο και αν επηρέασε όλους τους Έλληνες και πολλούς άλλους λαούς, δεν προσεγγίζεται από τον συγγραφέα του από μια σκοπιά παγκόσμια όπως κάνει ο Πολύβιος.

Αλλά και η αναζήτηση της αλήθειας από τους δύο ιστορικούς φανερώνει τις ομοιότητες και τις διαφορές στην ιστοριογραφική σκέψη τους. Και οι δύο μένουν πιστοί στα γεγονότα χωρίς να ξεφεύγουν από αυτά, και οι δύο ακολουθούν μεθόδους έρευνας που μοιάζουν (μελέτη πηγών, γνώση προσωπικοτήτων, γνώση γεωγραφίας και πολιτικής). Ο Πολύβιος όμως θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί πιο προσηλωμένος στην αλήθεια. Δεν περιλαμβάνει στα έργα του φανταστικές δημηγορίες όπως ο Θουκυδίδης, δεν συμφωνεί με την “εσωτερική αλήθεια” που θεωρεί ο Θουκυδίδης πως αποδίδει με τις δημηγορίες.

Τέλος, άλλος ένας τομέας που ο τρόπος σκέψης των δυο ιστορικών δεν συναντιόνται είναι ο ρόλος που διαδραματίζει η τύχη στην ιστορία. Η τύχη κατέχει σημαντική θέση στην ιστοριογραφία του Θουκυδίδη τόσο στην παρουσίαση όσο και στην ερμηνεία των γεγονότων. Ο ιστορικός πιστεύει σε αυτόν τον αστάθμητο παράγοντα που ξεφεύγει από τον ανθρώπινο έλεγχο.  Αντίθετα, ο Πολύβιος αν και δεν υποτιμά τον παράγοντα τύχη, δεν θεωρεί ότι επηρεάζει τόσο πολύ την εξέλιξη των γεγονότων, κάτι που μπορεί να κάνει το κατάλληλο πολίτευμα και η ηγεσία.

 

 

Η Προσφορά των συγγραφέων

Μέσα από την παραπάνω σύγκριση θα μπορούσε να ανιχνεύσει κανείς την ουσιαστικότερη ίσως προσφορά των δύο συγγραφέων: τη αρχή μιας συζήτησης περί της θεωρίας της ιστοριογραφίας, μια συζήτηση τόσο χρήσιμη όσο και η ίδια η ιστοριογραφία…

Η Ιστορική σκέψη στον Πολύβιο και τον Θουκυδίδη μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία της παραπάνω συζήτησης.

Σχετικά άρθρα

“Telegraph Road”, ένα τραγούδι σαν έργο τέχνης

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Η ευθύνη έχει την ιστορία και το βάρος της

Θανάσης Μουσόπουλος

Διαβάστε τα τεύχη του περιοδικού αρχαιολογία δωρεάν στο διαδίκτυο

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X