Sparmatseto
Projects Γενικά Projects

Η εικόνα των ομηρικών ηρώων για τους θεούς τους

Αλήθεια ποια εικόνα είχαν οι ομηρικοί ήρωες για τους θεούς τους; Η πρώτη ίσως απάντηση που θα μπορούσε να δώσει κάποιος στο ερώτημα αυτό είναι ότι τους φαντάζονταν σαν ανθρώπους αλλά με μεγάλη δύναμη. Πρόκειται για τον ανθρωπομορφισμό των ολύμπιων θεών. Οι θεοί, από την μία μεριά, είχαν ανθρώπινα χαρακτηριστικά και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που μερικές φορές ο αναγνώστης της Οδύσσειας νιώθει να ξεθωριάζει η διαφορά τους από τους ανθρώπους. Από την άλλη μεριά όμως οι θεοί είχαν τεράστιες δυνάμεις και θεϊκά χαρακτηριστικά φανερώνοντας έτσι το χάσμα που τους χώριζε από τους θνητούς.

 

Με βάση την παραπάνω λογική ο ομηρικός ήρωας είχε πλασμένη μια εικόνα για τους θεούς του στην οποία ανθρώπινες αδυναμίες, πάθη αλλά και ανθρώπινες μορφές κοινωνικής ζωής ήταν παρούσες. Σε αποσπάσματα του ομηρικού κειμένου τα πάθη και οι αδυναμίες των θεών είναι ξεκάθαρες. Η Καλυψώ κρατούσε τον Οδυσσέα χωρίς την θέλησή του στο νησί της γιατί τον θέλει για δικό της άντρα (α 15-16).  Ο Ποσειδώνας είχε θυμώσει και μισούσε τον Οδυσσέα γιατί αυτός τύφλωσε τον Πολύφημο (α 19-21, α 66-69) και για αυτό τον κατέτρεχε. Αλλά και κοινωνικές συνήθειες των ανθρώπων είχαν θέση στον κόσμο των θεών. Οι θεοί μαζεύονταν στο παλάτι του Δία και συζητούσαν διάφορα θέματα. Η μοίρα των ανθρώπων γενικά (α 32-44) αλλά και η μοίρα του Οδυσσέα ειδικότερα (α 45-95) αποτελούσαν τα θέματα που συζητούσαν στα συγκεκριμένα αποσπάσματα, ακριβώς όπως θα συζητούσαν και οι άνθρωποι μεταξύ τους.

 

Πέρα από αυτά, είναι χαρακτηριστικό πως οι άνθρωποι διαπίστωναν πως οι θεοί τους είχαν κάποιους περιορισμούς. Στους στοίχους 22 και 23 της Οδύσσειας αναφέρεται πως ο Ποσειδώνας ήταν στους Αιθίοπες και δεν μπορούσε να ενοχλήσει τον Οδυσσέα. Από το γεγονός αυτό συμπεραίνεται πως οι θεοί είχαν χωρικούς περιορισμούς, δεν ήταν ‘πανταχού παρόντες’. Πέρα από αυτό ένας θεός δεν μπορούσε να αντισταθεί στην απόφαση της πλειοψηφίας των θεών. Ο Ποσειδώνας δεν μπορούσε να τα βάλει με όλους τους άλλους θεούς (α 78-79). Τέλος, ακόμη και θεϊκές μορφές υποτάσσονταν στις εντολές άλλων θεών. Η Αθηνά λέει να στείλουν τον Ερμή να δώσει εντολή στην Καλυψώ να αφήσει τον Οδυσσέα να φύγει (α 84-87). Οι περιορισμοί στους οποίους υπόκεινταν οι θεοί στην Οδύσσεια είναι φανεροί.

 

Ο Όμηρος

 

Δεν θα πρέπει όμως να παρασυρθεί κάποιος από τις δύο προηγούμενες παραγράφους και να πιστέψει πως ο ομηρικός άνθρωπος έβλεπε τους θεούς του ως ίσους προς ίσο. Αντιθέτως οι θεοί παρά τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά τους είχαν τεράστιες δυνάμεις και ιδιότητες που τους ξεχώριζαν καθαρά από τους ανθρώπους. Καταρχήν ήταν, σε αντίθεση με τους ανθρώπους, αθάνατοι (α 31, α 45) και είχαν την δύναμη να τιμωρούν τους ανθρώπους (α 378-380) αλλά και να τους δίνουν τιμές και δόξα (α 390). Πέρα από αυτά ο καθένας έχει κάποια δικά του θεϊκά χαρακτηριστικά. Ο Ποσειδώνας χαρακτηρίζεται ‘κοσμοσείστης’ (α 74), ο Δίας ‘παντοδύναμος’ (α 45, α 81). Ο δεύτερος είναι πατέρας τόσο των θεών όσο και των ανθρώπων (α 28, α 45) και έχει την δύναμη να ελέγχει τα σύννεφα (α 63). Η Αθηνά μπορεί να μεταμορφώνεται (α 105-106) αλλά και να πετάει σαν πουλί (α 319-320), παρομοιάζεται με πουλί και χαρακτηρίζεται ως ‘γλαυκόματη’. Επίσης οι θεοί μπορούσαν να επηρεάσουν τους ανθρώπους, ακόμη και στον ψυχολογικό τομέα. Παράδειγμα αποτελεί το θάρρος και την τόλμη που δίνει η Αθηνά στον Τηλέμαχο (α 89, α 319-323, α 384). Γενικότερα οι ήρωες της Οδύσσειας καταλάβαιναν την μεγάλη απόσταση που τους χώριζε από τους θεούς.

 

 

Σχέσεις θεών ανθρώπων. Ανταπόκριση των ανθρώπων στις θεϊκές επιταγές

 Διαβάζοντας κανείς την Οδύσσεια θα καταλάβει ίσως πως και οι σχέσεις θεών και ανθρώπων αλλά και η ανταπόκριση των ανθρώπων στις θεϊκές εντολές παρουσιάζει την ίδια πολυμορφία όπως και η εικόνα που είχαν οι ομηρικοί ήρωες για τους θεούς τους.

 

Έχοντας την παραπάνω διαπίστωση σαν βάση θα μπορούσε να πει κανείς πως τις σχέσεις θεών και ανθρώπων στην Οδύσσεια τις χαρακτήριζαν έντονα συναισθήματα τόσο από τους θεούς προς τους ανθρώπους όσο και το αντίθετο. Οι άνθρωποι προσέτρεχαν στους θεούς για βοήθεια, όπως ο Τηλέμαχος που απειλούσε τους μνηστήρες της μητέρας του λέγοντας πως θα επικαλεσθεί τον Δία (α 378-379), αλλά και τους φοβόνταν ξέροντας πως μπορούσαν πολύ εύκολα να τους κάνουν κακό. Παράδειγμα  αποτελούν οι στίχοι που λένε πως η Αθηνά όρισε δύσκολη επιστροφή από την Τροία για τους Αχαιούς (α 327-328). Από την άλλη μεριά οι θεοί έτρεφαν και αυτοί κάποια συναισθήματα για τους ανθρώπους. Διαφαίνεται καθαρά το πάθος που διακατείχε την Καλυψώ (α, 15-16), το μίσος του Ποσειδώνα (α 20-21, α 66-69) αλλά και η συμπάθεια και η εύνοια των άλλων θεών (α  19-20) και ιδιαίτερα της Αθηνάς (α 60-63) για τον  Οδυσσέα και τον Τηλέμαχο (α 95). Επίσης η εκδίκηση ήταν και αυτή παρούσα στον ψυχικό κόσμο των θεών π.χ. ο Ήλιος τιμώρησε τους συντρόφους του Οδυσσέα (α 8-9) Τα αισθήματα εκατέρωθεν είναι παρόντα.

 

Πέρα από αυτό θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς, πως οι θεοί ευφραίνονταν από τις θυσίες που προσέφεραν  οι άνθρωποι και μάλιστα συμπαθούσαν τους θνητούς που έκαναν τις περισσότερες και μεγαλύτερες θυσίες. Ο Ποσειδώνας για παράδειγμα ευφραίνεται με την εκατόμβη που του προσφέρεται (α 25-26). Αλλά και η Αθηνά στην προσπάθειά της να πείσει τον Δία να βοηθήσει τον Οδυσσέα του αναφέρει πόσες θυσίες έχει κάνει ο ήρωας (α 60-63), κάτι που αναγνωρίζει και ο ίδιος ο Δίας (α 67-68). Διαφαίνεται στο σημείο αυτό μια ανταποδοτική και ίσως συμφεροντολογική σχέση θεών και ανθρώπων. Οι άνθρωποι προσέφεραν θυσίες για να αποσπάσουν την εύνοια των θεών, οι θεοί τις αποζητούσαν προκειμένου να βοηθήσουν τους ανθρώπους.

 

Αλλά η επαφή των ανθρώπων με τους θεούς δεν περιορίζονταν μόνο στην θυσία. Η σχέση μεταξύ των δύο μερών πολλές φορές γίνονταν ακόμη στενότερη. Οι θεοί άκουγαν τους ανθρώπους, ιδίως εκείνους που συμπαθούσαν, και τους συμπαραστέκονταν με κάθε τρόπο. Η απειλή του Τηλέμαχου προς τους μνηστήρες όσον αφορά την εκδίκηση του Δία (α 378-380) αλλά και η άμεση επαφή και συζήτηση που είχε με την Αθηνά (α119-284) και η βοήθεια που αυτή του προσέφερε (α 89) αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Επίσης οι θεοί μπορούσαν να προσφέρουν στους ανθρώπους διάφορα χαρίσματα, όπως είναι τα αξιώματα (α 390) ή οι μαντικές ικανότητες (α 200-201, α 283-284) Με άλλα λόγια οι θεοί μπορούσαν να τιμωρήσουν αλλά και να βοηθήσουν τους ανθρώπους.

 

sirines-omiros-sparmatseto

 

Άραγε τα παραπάνω σημαίνουν πως οι θεοί καθόριζαν απόλυτα την μοίρα των ανθρώπων; Στο ερώτημα αυτό θεοί και άνθρωποι στην Οδύσσεια έχουν διαφορετική άποψη. Οι άνθρωποι πίστευαν πως οι θεοί ήταν οι αποκλειστικοί υπεύθυνοι για ότι τους συμβαίνει. Γι’ αυτούς οι θεϊκές επιταγές δεν μπορούσαν να παραβιασθούν, τουλάχιστον δίχως τιμωρία. Ο ποιητής λέει πως οι θεοί όρισαν το πότε θα επιστρέψει στην Ιθάκη ο Οδυσσέας (α 17-18). Ο Δίας λέει πως ο Αίγισθος θεωρούσε αποκλειστικά υπεύθυνους τους θεούς για τα παθήματά του (α 35-44). Ο Τηλέμαχος αναφέρει πως ο Δίας είναι ο υπαίτιος για τις συμφορές των ανθρώπων (α 348-349). Τέλος ο αοιδός τραγουδά τον δύσκολο γυρισμό των Ελλήνων από την Τροία κατηγορώντας για αυτό την θεά Αθηνά (α 327-328).

 

Από την άλλη μεριά η άποψη των θεών για το θέμα αυτό είναι αντίθετη. Αυτοί πιστεύουν πως οι άνθρωποι έχουν το μεγαλύτερο κομμάτι ευθύνης για τα  παθήματα τους. Ο Δίας λέει πως είναι λάθος να κατηγορούνται οι θεοί για τα λάθη των ανθρώπων (α 31-34), θεωρεί μάλιστα τον Αίγισθο αποκλειστικά υπεύθυνο για ότι του συνέβη (α 35-43). Επίσης ο ποιητής λέει πως οι σύντροφοι του Οδυσσέα χάθηκαν από τα δικά τους σφάλματα και όχι από υπαιτιότητα των θεών (α 8). Βέβαια και οι θεοί συμφωνούν πως ο δικός τους ρόλος είναι καθοριστικός. Το σχέδιο τους για την επιστροφή του Οδυσσέα δεν ήταν απόφαση κάποιου ανθρώπου (α 86-95).  Οι θεοί αποφασίζουν αλλά και οι άνθρωποι έχουν τις ευθύνες τους, αυτή είναι η θέση των θεών.

 

Γενικότερα, Θεοί και άνθρωποι συμπλέκονται σε έναν κόσμο που η μοίρα αλλά και οι ευθύνη και των δύο μερών δεν είναι πάντοτε αντιληπτή ούτε καν από τους ίδιους.

Σχετικά άρθρα

Η τέχνη στην καθημερινότητα!

Τάσος Κωνσταντινίδης

Αυγά αλά επιστημονικά… και ψηφιακά από το Noesis

Πρόγραμμα επισκέψεων για τους Μακεδονικούς τάφους σε Δερβένι και Άγιο Αθανάσιο

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X