Sparmatseto
Εικαστικά

Μεσοβυζαντινά εντοίχια ψηφιδωτά… μια αναφορά (μέρος ΙΙ)

 

Μέσα από την περιγραφή, την εικονογραφική ανάλυση και τον τεχνοτροπικό σχολιασμό ψηφιδωτών θα γίνει προσπάθεια να ανιχνευτούν οι ελληνορωμαϊκές καταβολές τους, ο τρόπος που αυτά χρησιμοποιήθηκαν ως μέσα διδαγμάτων της Χριστιανικής θρησκείας αλλά και ως μέσα αυτοκρατορικής προπαγάνδας και ότι αποτέλεσαν έκφραση των κύριων τεχνοτροπικών τάσεων της εποχής τους. Επίσης σε σχέση με τα παραπάνω θα γίνει αναφορά στο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο των μνημείων, τα οποία κοσμούσαν τα ψηφιδωτά αυτά.

 

Tα ψηφιδωτά με τα οποία θα ασχοληθούμε είναι η Παναγία βρεφοκρατούσα ανάμεσα σε δύο αυτοκράτορες το οποίο βρίσκεται στην Κωνσταντινούπολη στο ναό της Αγίας Σοφίας και η Ανάσταση από την Νέα Μονή της Χίου.

 

 

Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΝΕΑ ΜΟΝΗ ΧΙΟΥ

Περίπου μισός αιώνας χωρίζει το ψηφιδωτό της Αγίας Σοφίας που αναλύθηκε στο προηγούμενο άρθρο της ενότητας, με το δεύτερο. Πρόκειται για ένα έργο που κοσμούσε μια από τις οκτώ κόγχες του κυρίως ναού, κάτω από τον τρούλο, της Νέας Μονής Χίου. Στο κέντρο ο Χριστός κρατώντας στο αριστερό του χέρι τον Σταυρό, σημάδι θριάμβου, πατάει πάνω στις σπασμένες θήρες του Άδη και στρέφεται δεξιά ανασύροντας τον Αδάμ από σαρκοφάγο με το δεξί του χέρι. Ο Χριστός φοράει ιμάτιο που κυματίζει πίσω του.  Πίσω από τον Αδάμ βρίσκεται η Εύα φορώντας κόκκινο μαφόριο με σκεπασμένα τα χέρια της σε ένδειξη σεβασμού. Σε μια δεύτερη σαρκοφάγο πίσω τους διακρίνεται μια ομάδα ανδρών, οι δίκαιοι. Από αυτούς ξεχωρίζει ο Ιωάννης ο Πρόδρομος με αυστηρό ύφος και κρατώντας κλειστό ειλητάριο. Στην αριστερή πλευρά εμφανίζονται οι προφητάνακτες Δαβίδ και Σολομών με αυτοκρατορική ενδυμασία και στέμμα. Βρίσκονται σε στάση δέησης προς τον Χριστό μέσα σε σαρκοφάγο και ακολουθούνται από άλλη μια ομάδα δικαίων. Στο βάθος της σύνθεσης προβάλλουν δύο λόφοι.

 

Η εικονογραφία της σκηνής έχει πολλά στοιχεία από την αυτοκρατορική εικονογραφία της όψιμης αρχαιότητας, υπενθυμίζοντας την σχέση βυζαντινής και ελληνορωμαϊκής τέχνης. Πράγματι η δομή του έργου παραπέμπει σε αρχαίες παραστάσεις θριάμβου αυτοκρατόρων, που την θέση του αυτοκράτορα πήρε ο Χριστός που σώζει τον λαό από τις εχθρικές επιβουλές.

 

Μέσα από τον τεχνοτροπικό σχολιασμό και αυτού του έργου μπορεί κανείς να ανιχνεύσει τις κύριες τεχνοτροπικές τάσεις της βυζαντινής τέχνης. Οι μορφές και σε αυτήν την περίπτωση προβάλλουν εξαϋλωμένες, χωρίς σκιά με τονισμένα μάτια που δείχνουν τον εσωτερικό τους κόσμο. Επίσης υπάρχει και εδώ συμμετρία, ο Χριστός στο κέντρο και οι δύο ομάδες ατόμων δεξιά και αριστερά του. Το χρυσό φόντο και τα έντονα χρώματα τονίζουν την εξωκοσμική διάσταση της σκηνής. Ο Χριστός είναι μεγαλύτερος σε διαστάσεις από τα άλλα πρόσωπα που σε γενικές γραμμές είναι στο ίδιο μέγεθος εφαρμόζοντας την λεγόμενη ισοκεφαλία. Οι λόφοι πίσω από τις μορφές είναι σχηματικοί και η τρίτη διάσταση για άλλη μια φορά συγκεχυμένη.

 

Το συγκεκριμένο ψηφιδωτό λειτουργεί και αυτό ως μέσο διδαχής των δογμάτων του Χριστιανισμού αλλά και ως μέσο αυτοκρατορικής προπαγάνδας. Αφ’  ενός προβάλει τον Χριστό σας τον σωτήρα του κόσμου, ο οποίος μέσα από τον θάνατο και την ανάστασή του λύτρωσε όλη την ανθρωπότητα από τον θάνατο. Αφ’ ετέρου προβάλει την δύναμη του αυτοκράτορα. Χαρακτηριστικό είναι πως το ψηφιδωτό παριστάνει τον Σολομώντα με γένι σε αντίθεση με την παράδοση που τον ήθελε νεαρό και αγένειο. Ο ψηφοθέτης ηθελημένα παριστάνει έτσι τον Σολομώντα θέλοντας να του δώσει κάποια χαρακτηριστικά γνωρίσματα του αυτοκράτορα, ο οποίος ταυτίζεται έτσι με τον προφητάνακτα που αποτελούσε πρότυπο ηγέτη για πολλούς βυζαντινούς αυτοκράτορες.

 

Την προώθηση της αυτοκρατορικής προπαγάνδας δεν εξυπηρετούσε μόνο η σύνθεση του ψηφιδωτού αλλά και η χορηγία του. Ο αυτοκράτορας χρηματοδοτώντας σπουδαία έργα εμφανιζόταν σαν μαικήνας. Το κτίσιμο της Νέας Μονής της Χίου είχε και αυτόν τον σκοπό. Πρόκειται για ένα αυτοκρατορικό κτίσμα. Οι αυτοκράτειρες Ζωή και Θεοδώρα και ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Θ’ ο Μονομάχος ήταν οι χορηγοί του μνημείου. Το μοναστήρι υπήρχε ήδη κατά την συμβασιλεία της Ζωής και της Θεοδώρας και η ίδρυση του τοποθετείται σε λίγο παλαιότερη εποχή, περίπου στα χρόνια της βασιλείας του Μιχαήλ του Δ’ (1034-1041). Θεωρείται όμως βέβαιο πως τα περισσότερα έργα που σχετίζονται με την κατασκευή του καθολικού και την διακόσμηση του, έγιναν κατά την βασιλεία του Κωνσταντίνου του Μονομάχου, δηλαδή από το 1041 έως το 1055 και κάποια έργα ολοκληρώθηκαν μετά τον θάνατό του στο διάστημα της βασιλείας της Θεοδώρας (1055-1056). Η παράδοση θέλει δύο μοναχούς  από την Χίο να έχουν ιδιαίτερα καλή σχέση με τον Μονομάχο καθώς του προείπαν πώς θα γίνει αυτοκράτορας στο διάστημα που ήταν εξόριστος στην Μυτιλήνη. Ο αυτοκράτορας τους ανταπέδωσε όταν πια είχε αναρριχηθεί στον θρόνο βοηθώντας στο κτίσιμο της μονής στο σημείο που οι μοναχοί είχαν βρει, με θαυματουργικό τρόπο, μια εικόνα της Παναγίας.

Σχετικά άρθρα

H Σχολή των Αθηνών | Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής Βενετίας 2018

Βασίλειος Μακέδος

Christian Zervos & Cahiers d’Art. H Αρχαϊκή Στροφή | Μουσείο Μπενάκη

Ίδρυμα Γουλανδρή | Εξερεύνηση της συλλογής εικαστικών του Ιδρύματος

Βασίλειος Μακέδος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X