Sparmatseto
Εικαστικά

Μεσοβυζαντινά εντοίχια ψηφιδωτά μια αναφορά (μέρος Ι)

Μέσα από την περιγραφή, την εικονογραφική ανάλυση και τον τεχνοτροπικό σχολιασμό ψηφιδωτών θα γίνει προσπάθεια να ανιχνευτούν οι ελληνορωμαϊκές καταβολές τους, ο τρόπος που αυτά χρησιμοποιήθηκαν ως μέσα διδαγμάτων της Χριστιανικής θρησκείας αλλά και ως μέσα αυτοκρατορικής προπαγάνδας και ότι αποτέλεσαν έκφραση των κύριων τεχνοτροπικών τάσεων της εποχής τους. Επίσης σε σχέση με τα παραπάνω θα γίνει αναφορά στο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο των μνημείων, τα οποία κοσμούσαν τα ψηφιδωτά αυτά.

 

panagia-brefokratousa-sparmatseto (1)
Η Παναγία βρεφοκρατούσα από την Αγία Σοφία Κωνσταντινούπολης 

 

Η Παναγία βρεφοκρατούσα από την Αγία Σοφία Κωνσταντινούπολης 

Το συγκεκριμένο ψηφιδωτό βρίσκεται στο τύμπανο της Νότιας θύρας του νάρθηκα στον ναό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη και δημιουργήθηκε περίπου το 1000 μ.Χ. Παριστά τέσσερεις μορφές, Η Παναγία ένθρονη, με τον Χριστό βρέφος στην αγκαλιά της πλαισιώνεται από τους δύο μεγάλους αυτοκράτορες του Βυζαντίου, τον Ιουστινιανό και τον Μεγάλο Κωνσταντίνο. Ο ιδρυτής της πρωτεύουσας της αυτοκρατορίας, ο Κωνσταντίνος, απεικονίζεται στα αριστερά της Παναγίας, να της προσφέρει ομοίωμα των τοιχών της πόλης. Από την δεξιά πλευρά εμφανίζεται ο Ιουστινιανός, ο ιδρυτής της Αγίας Σοφίας, να της προσφέρει ομοίωμα της εκκλησίας. Με τον τρόπο αυτό οι αυτοκράτορες θέτουν την πόλη και τον ναό υπό την προστασία της Θεοτόκου. Ο Χριστός ανταποκρίνεται και τους ευλογεί με το δεξί του χέρι. Τα πρόσωπα της παράστασης είναι σοβαρά. Οι αυτοκράτορες έχουν όμοια κόμμωση και όμοιου τύπου ενδύματα. Τα χαρακτηριστικά των προσώπων τους προσπαθούν να αποδώσουν τα ιδιαίτερα γνωρίσματα τους.

 

Περνώντας από την περιγραφή και την εικονογραφική ανάλυση στην τεχνοτροπία του έργου γίνεται φανερό πως σε αυτό υπάρχουν σχεδόν όλες οι κύριες τεχνοτροπικές τάσεις της εποχής του.  Η αφαίρεση κυριαρχεί. Οι  μορφές εξαϋλωμένες, χωρίς σκιά και βάρος, μετωπικές και ακίνητες δίνουν την εντύπωση του υπερφυσικού. Δομούνται σα σε παράταξη ενώ το χρυσό φόντο πίσω τους εντείνει την εντύπωση του υπερφυσικού. Υπάρχει απόλυτη συμμετρία με την Θεοτόκο και τον Χριστό στο κέντρο και τους δύο αυτοκράτορες συμμετρικά δεξιά και αριστερά. Ο τρόπος παρουσίασης της τρίτης διάστασης είναι αντιφατικός, κάτι που φαίνεται ιδιαίτερα  στην βάση του θρόνου της Παναγίας. Γενικότερα ο καλλιτέχνης ενδιαφερόταν  περισσότερο για τον εσωτερικό κόσμο των μορφών παρά για την εξωτερική εμφάνιση και την φυσιοκρατική παρουσίασή τους. Το στοιχείο αυτό αποδεικνύει πως οι καταβολές της βυζαντινής τέχνης βρίσκονται στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, καθώς το βυζάντιο κληρονομεί γνωρίσματα από την τάση του επαρχιωτισμού  των ρωμαϊκών χρόνων και έχει σχέση με τις αρχές του νεοπλατωνισμού, με το έντονο ενδιαφέρον για τον εσωτερικό κόσμο.

 

Όπως γενικότερα η βυζαντινή τέχνη, έτσι και το συγκεκριμένο ψηφιδωτό χρησιμοποιήθηκε ως μέσο διδαχής των δογμάτων του Χριστιανισμού αλλά και ως μέσο προπαγάνδας. Από την μία μεριά διατυμπανίζει την παντοδυναμία του Χριστού και της Παναγίας. Οι άνθρωποι, ακόμη και οι αυτοκράτορες, μόνο σε αυτές τις θείες μορφές μπορούν να βρουν στήριγμα. Με την βοήθεια Τους ο καθένας ξεχωριστά αλλά και η πόλη και η αυτοκρατορία ολόκληρη μπορεί να είναι σίγουρη για την σωτηρία της. Από την άλλη μεριά όμως το συγκεκριμένο ψηφιδωτό προπαγανδίζει και την αυτοκρατορική δύναμη. Ο αυτοκράτορας Βασίλειος ο Β’ με το ψηφιδωτό αυτό αφιέρωμά του επιβεβαιώνει την κυριαρχία του εξομοιώνοντας τον εαυτό του με τους δύο αυτοκράτορες που εικονίζονται, των οποίων το έργο θεωρούσε πως συνέχιζε.

 

Πέρα όμως από το ίδιο το ψηφιδωτό, θα ήταν παράληψη αν δεν γινόταν αναφορά και στο μνημείο, το οποίο κοσμούσε η συγκεκριμένη σύνθεση. Ο ναός της Αγίας Σοφίας χτίστηκε από το 532 ως το 537, στην θέση παλαιότερης βασιλικής που είχε καεί, αυτοκράτορας ήταν ο Ιουστινιανός. Σχεδιάστηκε από δύο θεωρητικούς της στερεομετρίας τον Ανθέμιο και τον Ισίδωρο. Ο αυτοκράτορας επιχειρεί με μεγάλα έργα να προβάλει την δόξα του, να επιδράσει ενοποιητικά στην αυτοκρατορία αλλά και να εντυπωσιάσει. Η Αγία Σοφία αποτέλεσε τον σημαντικότερο ναό της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, την λεγόμενη μεγάλη εκκλησία, που για τους ανθρώπους της εποχής υπήρξε ένα σύμβολο του Χριστιανισμού.

 

Λόγω αυτής της πολύ μεγάλης σημασίας που απέκτησε ο ναός αρκετοί αυτοκράτορες ανέλαβαν να τον διακοσμήσουν με ψηφιδωτά. Η μεσοβυζαντινή περίοδος αποτελεί μία σημαντική εποχή, καθώς σε αυτήν έγιναν τα περισσότερα ψηφιδωτά του ναού. Το γεγονός αυτό έχει την εξήγηση του. Το ψηφιδωτό αποτελούσε δαπανηρή διακόσμηση. Η ευμάρεια του κράτους κατά την μεσοβυζαντινή περίοδο επέτρεπε σε αυτοκράτορες και αξιωματούχους να προσφέρουν σε ναούς τέτοια διακόσμηση. Για τον λόγο αυτό κατά την συγκεκριμένη περίοδο το ψηφιδωτό γνώρισε ιδιαίτερη ανάπτυξη και εξελίχτηκε η τεχνική του.

(συνεχίζεται)

Σχετικά άρθρα

Έκθεση φωτογραφίας «Το χρώμα του νερού» στο Υπαίθριο Μουσείο Υδροκίνησης

Βασίλειος Μακέδος

O Picasso στην Art-Thessaloniki

Βασίλειος Μακέδος

«Terra In-cognita» Έκθεση σύγχρονης τέχνης στο Μουσείο Πλινθοκεραμοποιίας

Βασίλειος Μακέδος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X