Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Εμμανουήλ Ροΐδης: Ανεπανάληπτος Μαέστρος του Λόγου (μέρος IV)

Ολοκληρώνοντας τον περίπατό μας στο έργο του Εμμανουήλ Ροΐδη, θα εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας στα διηγήματά του, όπως παρουσιάζονται στον τόμο «Αφηγήματα» (σελ. 253) στη σειρά των εκδόσεων Νεφέλη «Η πεζογραφική μας παράδοση». Ο τόμος περιέχει 20 κείμενα.

Το πρώτο είναι το γνωστό «Ψυχολογία Συριανού συζύγου», που δημοσιεύθηκε το 1894. Ο τόμος περιλαμβάνει κείμενα λίγο πριν – λίγο μετά από αυτό το διήγημα.

Τα διηγήματα του Ροΐδη διαδραματίζονται στην Αθήνα και στην Ερμούπολη και στηρίζονται κυρίως σε προσωπικά του βιώματα. Είναι εμφανής σε όλα η κριτική του διάθεση εναντίον της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας. Χαρακτηριστικό είναι ότι πολλά έχουν ήρωες ζώα: η σύγκριση των ζώων με τον άνθρωπο είναι αρνητική εις βάρος του δευτέρου.

 

 

Στο Οπισθόφυλλο της έκδοσης διαβάζουμε ανάμεσα στα άλλα:
«Απροσδιόριστο είδος γραφής, οπωσδήποτε εντελώς προσωπικό, ανάμεσα στο χρονικό, το δοκίμιο, τη μικρή μελέτη, την πληροφορία και τη βιωματική εμπειρία, τα περισσότερα αφηγηματικά κείμενα του Εμμανουήλ Ροΐδη που περιλαμβάνονται σ’ αυτόν τον τόμο, δεν αποτελούν ίσως παρά “αφορμές” (με μοναδική εξαίρεση το τυπικά διηγηματογραφικό “Απολογία συριανού συζύγου”) για μια αμεσότερη και πιο οικεία προσέγγιση του αναγνώστη. Η ανάγκη αυτής της αμεσότητας, που ποτέ βέβαια δεν φτάνει στην εξομολόγηση την τόσο ξένη προς την ιδιοσυγκρασία του, δεν είναι τυχαίο ότι συμπίπτει με την τελευταία δεκαετία της ζωής του, όταν οι αρρώστιες, η φτώχεια, τα γηρατειά τον απομακρύνουν ολοένα από το κέντρο της κοσμικής και κοινωνικής ζωής».

 

Θα παραθέσουμε μικρά αποσπάσματα από μερικά αφηγήματα του Ροΐδη,  αντιπροσωπευτικά ως προς το περιεχόμενό τους. Εξάλλου, και στις προηγούμενες ενότητες της εργασίας μας παραθέσαμε αποσπάσματα από τα διηγήματα αυτά, που – εκτός από το «μύθο/υπόθεση» του κάθε έργου – περιέχουν σκέψεις, πληροφορίες, φιλοσοφικούς και πολιτικούς διαλογισμούς. Το κάθε αφήγημα είναι ένα σύνολο πολυεπίπεδο «μικροκειμένων» διαφόρων ειδών.

 

Θα ξεκινήσουμε με την «Ψυχολογία Συριανού συζύγου», κείμενο που μας επιτρέπει να δούμε τη ζωή στην Ερμούπολη και τη θέση της γυναίκας. Το απόσπασμα είναι από το μέσο του διηγήματος.

«[…] Συγκρίνων τω όντι τας ησύχους καθημερινάς απολαύσεις της Κέας προς το ηδυπαθές ρίγος, το οποίον με κατέλαβεν όταν μετά δεκαήμερον εξορίαν μού ένευσε προ ολίγου η Χριστίνα να υπάγω κοντά της, κατήντησα εις το συμπέρασμα ότι το ποσόν μακαριότητος, το οποίον δύναταί τις να αισθανθή πλησίον γυναικός, είναι ακριβώς ανάλογον της ανησυχίας, της ζήλειας, των στερήσεων και των άλλων βασάνων όσα προηγήθησαν αυτού. Μόνος ο διελθών διά τοιούτου καθαρτηρίου λαμβάνει έπειτα το χάρισμα να εισδύση εις το αγιαστήριον της υπερτάτης ηδυπαθείας. Τας πύλας αυτού δεν δύναται να μας ανοίξη ούτε σεμνή παρθένος, ούτε φιλόστοργος σύζυγος, ούτε υπεραγαπώσα ημάς ερωμένη, αλλά μόνον γυνή φιλάρεσκος, ιδιότροπος και όχι καθ’ ημέραν καλή.
Οι χοροί εξηκολούθησαν όχι όμως και η ταράττουσα τον ύπνον μου ιδιαιτέρα προς τον Βιτούρην εύνοια της Χριστίνας, η οποία εφαίνετο ήδη προτιμώσα των στεναγμών και των
ξανθών πλοκάμων του αισθηματικού νεανίσκου τους μαύρους μύστακας και τους πλατείς ώμους του αρειμανίου ημών φρουράρχου. Μετ’ ολίγας όμως ημέρας εύρεν αυτόν χονδράνθρωπον, συγκρίνουσα τους ελληνοπρεπείς τρόπους του προς την έξοχον ευγένειαν, την χάριν και την ευφυΐαν του νεωστί διορισθέντος προξένου της Γαλλίας. Ουδέ τούτου όμως υπήρξε μακρά η βασιλεία. Την κομψότητα του παρισινού φράκου του εσκέπασε μετ’ ολίγον η λάμψις της στολής και των παρασήμων του αρχηγού της αγγλικής μοίρας. Έπειτα ήλθεν η σειρά του Iταλού αυτοσχεδιαστού Ρεγάλδη, περιηγουμένου την Ανατολήν προς συλλογήν δαφνών και ταλλήρων, και μη απαξιώσαντος τα συριανά. Τον γέροντα τούτον κύκνον της Νοβάρας διεσκέδασε να κρατήση επί όλον μήνα εις την Σύρον, και εις τοιούτον βαθμόν ν’ απομωράνη, ώστε μη αρκούμενος εις όσα έγραφεν εις το λεύκωμά της ακροστίχια, απήγγειλε και από της σκηνής ύμνον ‘Εις την Σειρήνα του Αιγαίου’, υπερσκανδαλίσαντα τους Συριανούς και προ πάντων τους μη εννοούντας ιταλικά. Αλλ’ εγώ ήμην ήδη πολύ ησυχώτερος βλέπων τους ευνοουμένους να διαδέχωνται αλλήλους ως φαντάσματα μυθικής λυχνίας.
Δύσκολον τω όντι ήτο να εύρη καιρόν ν’ αγαπήση κανένα η επιχειρούσα τον κόσμον όλον να κατακτήση. Την άμετρον φιλαρέσκειαν της γυναικός μου εσυνείθισα βαθμηδόν να θεωρώ ως ασφάλειαν κατά της μεγάλης συμφοράς, ως είδος τι αλεξικεραύνου, ή, ως θα έλεγεν ο Χαλδούπης, ‘αλεξικεράτου’. […] Ως τα κακά, ούτω και τα ευτυχήματα σπανίως έρχονται μόνα. Ολίγας ημέρας μετά την απαλλαγήν μου από τον εφιάλτην των χορών, παραβάλλων προς την ‘Εφημερίδα των Κληρώσεων’ τας πέντε λαχειοφόρους του Αμβούργου, τας οποίας είχα κληρονομήσει από τον μακαρίτην θείον μου, εθαμβώθην υπό του αριθμού 14.517. Ήτο ο τρίτος κληρωθείς και εκέρδιζε πεντήκοντα πέντε χιλιάδας φιορίνια, υπέρ τας τριακοσίας χιλιάδας συριανάς δραχμάς! Έτρεξα ασθμαίνων ν’ αναγγείλω την καλήν είδησιν εις την Χριστίναν, η οποία έλειπεν ευτυχώς εις επισκέψεις. Λέγω ευτυχώς, διότι η απουσία της μ’ έδωκε καιρόν να σκεφθώ, ότι πολύ περισσοτέραν θα ησθάνετο προς εμέ ευγνωμοσύνην και κάλλιον θα με αντήμειβεν αν, αντί να με ηξεύρη πλούσιον, με υπέθετεν υπέρ τας δυνάμεις μου πρόθυμον να την ευχαριστήσω. [… ] Παρατηρών την έκπληξιν και την χαράν της κατά το άνοιγμα του κιβωτίου, ανελογιζόμην, συγχαίρων εμαυτόν δια την υποκρισίαν μου, πόσον ευτελεστέρα θα της εφαίνετο η προσφορά μου, αν εγνώριζε την απροσδόκητον μεγαλοδωρίαν της τύχης. Απαραίτητος όρος αρμονικής συμβιώσεως με γυναίκα φιλάρεσκον είναι ν’ αποκρύπτη τις επιμελώς εις αυτήν δύο τινά: τα εννέα δέκατα της αγάπης του και το ήμισυ τουλάχιστον της περιουσίας του[…]».

 

Πολλά αφηγήματα του Ροΐδη αναφέρονται στη σχέση ανθρώπου – ζώου (γάτα, σκύλος, άλογο, πίθηκος). Ο συγγραφέας βρίσκει την ευκαιρία να μιλήσει για τον άνθρωπο της εποχής του με κοινωνιολογική διάθεση. Ένα απόσπασμα από την «Ιστορία μιας γάτας» που αναφέρεται, ανάμεσα στα άλλα, στο «ξεβράκωμα», όπως λέγει:

«Τω καιρώ εκείνω ευρίσκετο εις την ακμήν του ο μετασχηματισμός των Συριανών εις Ευρωπαίους, τον οποίον ωνόμαζον, με συμπάθειο, ‘ξεβράκωμα’. Αι φέσσαι και αι βράκαι εξηφανίζοντο αλλεπάλληλοι, ως τα πρωινά άστρα, υπό τας ακτίνας του εσπερίου πολιτισμού. Παρασυρθείς υπό του ρεύματος επαρουσιάσθη Κυριακήν τινα και ο βακάλης εις την πρωινήν του επίσκεψιν μετημφιεσμένος εις Ευρωπαίον από κορυφής μέχρι ποδών. Όπως πας άλλος νεόφραγκος, επόμενον ήτο να φαίνεται και ούτος γελοιωδέστατος κατά τας πρώτας του ‘ξεβρακώματος’ ημέρας• οι καγχασμοί των μαθητών ηκούσθησαν έως εις το Νησάκι. Πολύ όμως διάφορος ήτο η εντύπωσις, την οποίαν επροξένησεν η μετένδυσις εις την Λάμιαν, ήτις από της ημέρας εκείνης ουδέν άλλο ωνειρεύετο παρά ν’ απαρνηθή κ’ εκείνη το πάτριον τσεμπέρι και κοντογούνι. Ουδ’ εβράδυνε να μεταβή από τους λόγους εις τα έργα ή μάλλον εις τα εμπορικά προς προμήθειαν του πρώτου υλικού της μεταμορφώσεως. Το μαλλινομέταξον του φορέματος, η τότε απαραίτητος ‘πελερίνα’, η πόλκα, το ‘μαλακώφ’ ή πυγόκοσμος, ως το είχεν εξελληνίσει ο καθηγητής του Συριανού γυμνασίου κ. Φαρδούλης, τα θηλυκωτά υποδήματα και τ’ άλλα ευρέθησαν μετά σχετικής ευκολίας. Το μόνον απαιτούν μεγάλην συλλογήν ήτο το καπέλον. Το τότε κάλυμμα της κεφαλής των κυριών δεν ήτο, όπως σήμερον, έν τίποτε κοστίζον εκατόν φράγκα, αλλ’ υψηλόν, πλατύγυρον και πολύπλοκον οικοδόμημα, εκ χαρτονίου, σιδηρού σύρματος, βελούδου, ανθέων και πτερών, μετέχον πύργου, κήπου και πτηνοτροφείου.[…] Αλλ’ επί τέλους συνετελέσθη και του πίλου η κατασκευή καθ’ όλους τους κανόνας της γαλλοσυριανής τέχνης. Ήτο από βελούδον βαθυπράσινον, και ούτε άνθη τού έλειπαν, ούτε ουραί στρουθοκαμήλων. Ούτω σαββατιανήν τινα εσπέραν, μετά πολλούς κόπους και δρόμους, ο περίφημος πίλος ευρίσκετο εντός χαρτίνου κουτίου επί της ιματιοθήκης, τα ενδύματα ηπλωμένα εν τάξει και συμμετρία επί της παρθενικής κλίνης, και πλησίον αυτών τα στιλπνά υποδήματα και τα μεταξωτά χειρόκτια, όλα έτοιμα δια την αυριανήν μεταμόρφωσιν της Λαμίας εις Eυρωπαίαν».

(συνεχίζεται)

Σχετικά άρθρα

Η Κατερίνα Ευαγγελάτου νέα Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Ελληνικoύ Φεστιβάλ Α.Ε.

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Σιτάρι, Αμπέλι, Ελιά οι συμβολισμοί που προσλαμβάνουν στις διαβατήριες τελετουργίες του γάμου και του θανάτου

Ορφανός αλλά όχι στερημένος…” Τιμής ένεκεν στην σεβαστή και αγαπητή Σοφία Γαβριηλίδου

Θανάσης Μουσόπουλος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X