Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Εμμανουήλ Ροΐδης Ανεπανάληπτος Μαέστρος του Λόγου (μέρος ΙΙΙ)

Ο Εμμανουήλ Ροΐδης έπαιξε σημαντικό ρόλο στο λόγο και ευρύτερα στο νεοελληνικό πολιτισμό, «προετοιμάζοντα»ς το έργο του Κωστή Παλαμά και της γενιάς του 1880.

Θεωρείται ως ένας από τους οξυδερκέστερους Έλληνες κριτικούς.

 

 

Στην ενότητα αυτή, ως εισαγωγή στα διηγήματά του, θα αναφερθούμε συνοπτικά σε κάποιες πλευρές του έργου του, ενώ θα παραθέσουμε κάποια σημεία από το βιβλίο: «Τα «ανθελληνικά». Αφορισμοί και σκαλαθύρματα» (Εκδόσεις Ροές, Αθήνα 2005).

Όσον αφορά το ύφος του, θεωρείται ότι είναι ο πρώτος που καθιέρωσε προσωπικό ύφος στη νεοελληνική λογοτεχνία. Το βασικό χαρακτηριστικό του είναι το χιούμορ και η ειρωνεία, που επιτυγχάνεται κυρίως με την απροσδόκητη σύναψη αταίριαστων λέξεων και εννοιών.

Σχετικά με τη γλώσσα, Ο Ροΐδης, παρ’ όλο που ο ίδιος έγραψε σε καθαρεύουσα, υποστήριζε τη χρήση της δημοτικής στη λογοτεχνία. Θεωρούσε ότι η διγλωσσία ήταν εντελώς αρνητικό φαινόμενο. Πολλές μελέτες του αναφέρονται σε γλωσσικά θέματα, η σημαντικότερη και εκτενέστερη, τα «Είδωλα» (1893).

Τέλος, ένα κριτικό του κείμενο με τίτλο «Περί Συγχρόνου Ελληνικής Ποιήσεως», το 1877, έγινε αφορμή για έναν έντονο διάλογο για την ποίηση και αντιπαράθεση με τον Άγγελο Βλάχο. Ο Ροΐδης απέδινε τη χαμηλή ποιότητα της ποίησης στην απουσία κατάλληλης «περιρρέουσας ατμόσφαιρας». Οι απόψεις του απηχούν τη διδασκαλία του Taine, σύμφωνα με τον οποίον η τέχνη, ως κοινωνική εκδήλωση, εξαρτάται απόλυτα από το περιβάλλον και τις συνθήκες στις οποίες γεννάται.

Θεωρήσαμε καλό, προτού αναφερθούμε στα διηγήματά του, να περιλάβουμε στην ενότητα αυτή το έργο «Τα «ανθελληνικά». Αφορισμοί και σκαλαθύρματα» (επιλ. – πρόλ. Αλέξανδρος Βέλιος, 2005, Ροές), σελ. 169, που περιέχει αποσπάσματα από τα έργα του Ροΐδη.

Διαβάζουμε στο Οπισθόφυλλο: «Ο Εμμανουήλ Ροϊδης (1836-1904) συγκαταλέγεται στους αφορισμένους της νεοελληνικής πνευματικής ζωής. Σαρδόνιος και εικονοκλάστης, θέσει απροσάρμοστος, μοιάζει να διακατέχεται από ένα τέτοιο αίσθημα ασφυξίας μέσα στο ελλαδικό τοπίο, ώστε βάλλει με σφοδρότητα κατά πάντων -όλων όσων συγκροτούν τη σύγχρονη, Ελληνική Μικρότητα… Δεν χαρίζεται ούτε στους πολιτικούς ούτε στους πιστούς, ούτε στους προγονόπληκτους ούτε στους ευρωπιθηκίζοντες. Τα άπαντα των “σκαλαθυρμάτων” του -σύντομα άρθρα, αφορισμοί, αποφθέγματα- εδράζονται σε μια θεμέλια διαπίστωση: Η πληγή της Ελλάδας είναι οι Έλληνες...».

Παραδείγματα από τα κείμενα του βιβλίου:
«Τα δάση κατατρώγουσιν αι αίγες ή ερημούσιν αι ανά παν έτος αναπτόμενοαι προς αύξησιν της βοσκησίμου εκτάσεως πυρκαϊαί, των οποίων αδύνατον είναι να ευρεθώσιν και να τιμωρηθώσιν οι πασίγνωστοι αυτουργοί, δια τον λόγον ότι δεν έχουν ψήφους τα δέντρα και έχουσι ψήφους οι αιγοβοσκοί».
«Επιμένω να θεωρώ [το πολιτικόν μας πρόβλημα] ως εγκείμενον εις την ανικανότητα πάσης ελληνικής κυβερνήσεως να συμβιβάση την διατήρησιν της πλειονοψηφίας μετά της εκτελέσεως των όσα πανθομολογουμένως επιβάλλει το κοινόν καλόν. Η προφανής και ανοικονόμητος αντίθεσις, η υφισταμένη μεταξύ του συμφέροντος της χώρας και του των αντιπροσώπων αυτής είναι η πηγή και τούτου όπως παντός άλλου κακού».
«Η Ελλάς, κατηνάλωσεν ολόκληρον τεσσαρακονταετίαν εις αγόνους συζητήσεις περί κομμάτων και κομματαρχών` άπαν δε το χρήμα, αντί έργων χρησίμων προς πόλεμον ή προς ειρήνην, εδαπάνησεν εις συντήρησιν κοπαδίου κομματικών κηφήνων, χάριν των οποίων στέργει την πενίαν, την κακοπραγίαν, την ασημότητα και τους εμπαιγμούς του κόσμου όλου.
Ομολογούμεν ότι λαός επί τοσούτον χρόνον τοιαύτα ανεχθείς είναι εν μέρει άξιος της τύχης του` δεν αρνούμεθα ότι οι οπωσδήποτε αποκτήσαντες την πλειονοψηφίαν είχον την συνταγματικήν αρμοδιότητα να διανείμωσι το αίμα και τον ιδρώτά του μέχρι τελευταίας σταγόνος εις τους οπαδούς των` προθύμως αναγνωρίζομεν ότι και οι διάδοχοί των έχουσι το κοινοβουλευτικόν δικαίωμα να εξακολουθήσωσι την χαραχθείσαν αύλακα μέχρι παντελούς ολέθρου και χρεωκοπίας` αλλ΄αν υπό τον αριστερόν μαστόν έχουσι καρδίαν και όχι πέτραν, νομίζομεν ότι καιρός είναι πλέον να παύσωσι σφαγιάζοντες ολόκληρον έθνος προς συντήρησιν αγέλης κατασκευαστών πλειονοψηφίας
».

Πολλά γράφτηκαν ως τις μέρες μας για την αξία του έργου και τη συνεισφορά του Εμμανουήλ Ροΐδη. Από τα σύγχρονα βιβλία σημειώνω το έργο «Ο Κωστής Παλαμάς ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας» (1992) της Βενετίας Αποτολίδου, όπου βρίσκουμε πολλά στοιχεία για τις απόψεις του Παλαμά σχετικά με το Ροΐδη, ιδιαίτερα όσον αφορά τη διαμάχη του με τον Άγγελο Βλάχο. Επίσης παραπέμπω στη μεθοδική εργασία του Νίκου Μαυρέλου «Το ψηλαφητό παλίμψηστο της ροϊδικής γραφής – Ζητήματα λογοτεχνικής και πολιτισμικής θεωρίας» (2008).

Το 1904, όταν πέθανε ο Εμμανουήλ Ροΐδης ο Κωστής Παλαμάς δημοσίευσε ένα κείμενο για το έργο του. Μια φράση μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση, με αυτήν κλείνω την ενότητα τούτη:

«Τις οίδεν επί πόσον καιρόν ακόμη, και τις οίδεν αν δεν ζήση εις αιώνα ο συγγραφεύς και ο αγωνιστής, όστις εχάραξε λεπτήν, αλλά και πόσον καθαράν την σφραγίδα του, και πόσον ιδιότυπον εις έργα μεστά από την αίσθησιν του ορθού, και εις έργα γεμάτα από την αίσθησιν του καλού».

(συνεχίζεται)

Σχετικά άρθρα

ο Νίκος Καρούζος μιλάει για το έργο του

Θανάσης Μουσόπουλος

Ζωή Χατζηευαγγέλου, “Χορός η κρυμμένη γλώσσα της ψυχής” (συνέντευξη)

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

H Ηρώ Μπέζου κέρδισε το βραβείο “Μελίνα Μερκούρη”

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X