Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Εμμανουήλ Ροΐδης | Ανεπανάληπτος Μαέστρος του Λόγου (μέρος Ι)

 

Εμμανουήλ Ροΐδης (1836 – 1904)

Ο τελευταίος συγγραφέας, που κυριολεκτικά απόλαυσα στο φετινό καλοκαίρι, από τη σειρά «Η πεζογραφική μας παράδοση» των εκδόσεων Νεφέλη είναι ο Εμμανουήλ Ροΐδης. Τον γνώριζα, βέβαια, από την περιβόητη «Πάπισσα Ιωάννα». Για το έργο αυτό, μάλιστα, στο περιοδικό «Γιατί» των Σερρών του φίλου Βασίλη Τζανακάρη το 1986 είχα δημοσιεύσει την εργασία μου «Η τυπολογία και οι στόχοι του χιούμορ στην ‘Πάπισσα Ιωάννα’ του Εμμ. Ροΐδη».

Διαβάζοντας τα διηγήματα του Ροΐδη (ας τα ονομάσουμε έτσι συμβατικά), μας δόθηκε η ευκαιρία να θαυμάσουμε ξανά τον κόσμο και τη γλώσσα του συγγραφέα. Να παρατηρήσω ότι η γλώσσα των κειμένων του 19ου αιώνα, από την πιο ελαφρά ως την πιο βαριά καθαρεύουσα / αρχαΐζουσα, είναι κομμάτι της νεότερης παράδοσης και λογοτεχνίας μας. Τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας δε θα χαρούν αυτά τα δημιουργήματα; Θα τα ξεχάσουμε, θα τα σβήσουμε; ή, θα τα ‘μεταφράσουμε’ στη σύγχρονη μορφή της γλώσσας μας, όπως κάνουν μερικοί για τα κείμενα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη; Γι’ αυτό σε τούτη τη σειρά των κειμένων μου παραθέτω εκτεταμένα αποσπάσματα, για να σεβαστούμε και αποδεχτούμε άφοβα τη γλώσσα ως αναπόσπαστο κομμάτι των γραπτών του 19ου αιώνα.

Ιδιαίτερα τα διηγήματα και άλλα κείμενα του Ροΐδη φωτίζουν τον ελληνικό κόσμο της εποχής του, μέσ’ απ’ το σατιρικό του βλέμμα. Γράφει σχετικά ο Τάσος Βουρνάς (μιλώντας για τη δημοσιογραφική σάτιρα, στο θαυμάσιο βιβλίο του «Ιστορικά και Φιλολογικά Πορτραίτα», 1981):

«Η σάτιρα πια κι όχι το χιούμορ στον έντεχνο λόγο, μας φέρνει κατευθείαν στον Εμμανουήλ Ροΐδη, τον γκρεμιστή και το χαλαστή, που χλευάζει τα πάντα στην εποχή του με μια φίνα διαβολικότητα, δανεισμένη στα βασικά σημεία στήριξής της από τις μεγάλες φιλολογικές υπογραφές του καιρού του, τον Μπάυρον, τον Αμπού, τον Χάινε, τον Σαρσέ και άλλους κορυφαίους σατιριστές του ευρωπαϊκού 19ου αιώνα. Και από το Ροΐδη, με ένα τεράστιο άλμα που καλύπτει μισό αιώνα και πλέον, φτάνουμε στο Βάρναλη, άλλον κορυφαίο της φιλολογικής μας σάτιρας».

 

 

Λίγα λόγια για τη ζωή και το έργο του.

O Eμμανουήλ Pοΐδης γεννήθηκε στη Σύρο το 1836. Γιος πλούσιας οικογένειας έζησε τα παιδικά και νεανικά του χρόνια στην Eυρώπη. Tο 1841 εγκαθίσταται στη Γένοβα όπου η φιλελεύθερη επανάσταση του 1848-49 τον σημαδεύει αποφασιστικά στους ιδεολογικούς του προσανατολισμούς. Το 1849 επιστρέφει στην Eρμούπολη για να φοιτήσει στο ελληνοαμερικανικό λύκειο, αργότερα στο Bερολίνο για να παρακολουθήσει μαθήματα φιλοσοφίας και καταλήγει στη Pουμανία. Aπό το 1864 και μετά ζει μόνιμα στην Aθήνα.

Tο 1866 κυκλοφορεί το βιβλίο του “H Πάπισσα Iωάννα” το οποίο αφορίστηκε από την Ιερά Σύνοδο (αφορισμός που άρθηκε αργότερα) αλλά με τις συνεχείς πέντε εκδόσεις του κατάφερε να καταξιώσει διεθνώς τον Ροΐδη (ως διάσημο ή μάλλον διαβόητο – κατά σημείωση του Αρίστου Καμπάνη). Ο Ροΐδης τα επόμενα χρόνια συνεργάστηκε με γαλλόφωνες εφημερίδες ενώ το 1870 έγινε και διευθυντής των εφημερίδων La Grèce (Η Ελλάδα) καί L’Independence Hellenique (Ελληνική Ανεξαρτησία). Το 1873 έχασε σχεδόν όλη του την περιουσία που είχε επενδύσει σε μετοχές της Εταιρίας Λαυρίου και της Πιστωτικής. Τον Ιανουάριο του 1875 και για 18 μήνες εξέδιδε με τον Θέμο Άννινο το εβδομαδιαίο χιουμοριστικό στην αρχή, σατιρικό κατόπιν, περιοδικό Ασμοδαίος μέσα από τις σελίδες του οποίου είχε τη δυνατότητα να σχολιάζει την δημόσια και πολιτική ζωή της Ελλάδας καθώς και να συμμετέχει ενεργά σε αυτήν. Υπέγραφε με τα ψευδώνυμα «Θεοτούμπης», «Σκνίπας» και πολλά άλλα παρόμοια, τα περισσότερα μιας μόνο χρήσεως. Kαυτηρίαζε ακόμη τη κομματική συναλλαγή της εποχής του, υποστηρίζοντας όμως την πολιτική του Χαρίλαου Τρικούπη.

Την περίοδο 1890-1900 δημοσίευσε το μεγαλύτερο μέρος του καθαρά αφηγηματικού του έργου, που περιλαμβάνει αρκετά διηγήματα. Μέχρι το τέλος της ζωής του συνεργαζόταν με πολλά λογοτεχνικά περιοδικά και εφημερίδες της εποχής στα οποία δημοσίευε διηγήματα και κριτικά άρθρα. Είχε από νέος προβλήματα ακοής που σταδιακά επιδεινώνονταν, ενώ τα τελευταία χρόνια κλείστηκε στο σπίτι και δεν μετακινούνταν εύκολα.

Πέθανε στην Αθήνα, στις 7 Ιανουαρίου 1904.

 

Το έργο του, εκτός από το μυθιστόρημα «Πάπισσα Ιωάννα»:

Διηγήματα – Ιστορία ενός σκύλου (1893) – Ιστορία μιας γάτας (1893) – Ιστορία ενός αλόγου (1894) – Ψυχολογία Συριανού συζύγου (1894) – Η Μηλιά (στη δημοτική) (1895) – Το παράπονο ενός νεκροθάπτου (1895)

Μελέτες, κείμενα – ’Επιστολαί Ενός Αγρινιώτου(Σε Μορφή Επιστολής)’’(1866) – Περί συγχρόνου εν Ελλάδι κριτικής (1877) – Περί συγχρόνου ελληνικής ποιήσεως (1877) – Τα Κείμενα (1877) – Γεννηθήτω φως (1879) – Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1879) – Η Εθνική Βιβλιοθήκη εν έτει 1880 (1885) – Πάρεργα, επιμ. Δ. Ι. Σταματόπουλος (1885) – Το ταξίδι του Ψυχάρη (1888) – Τα Είδωλα (1893)

Μεταφράσεις – Την Μεγάλη του Οδοιπορικού του Φρανσουά Ρενέ Ογκίστ Ντέ Σατομπριάν’’(1860) – Σατωβριάνδου Οδοιπορικόν. Από Παρισίων εις Ιεροσόλυμα και από Ιεροσολύμων εις Παρισίους. (1860) – Μακώλεϋ Ιστορία της Αγγλίας – 7 τόμοι – Ποιήματα του Έντγκαρ Άλαν Πόε – Ιστορία της Αγγλικής λογοτεχνίας.

 

Θα κλείσουμε την πρώτη ενότητα με κάποια χαρακτηριστικά αποσπάσματα για να πάρουμε μια μικρή γεύση του ύφους του.

– Εις νόμος απαιτείται εις αυτήν τη χώραν, ο οποίος να επιτάσσει την εφαρμογήν όλων των υπολοίπων νόμων.
– Έκαστος τόπος έχει την πληγήν του: Η Αγγλία την ομίχλην, η Αίγυπτος τας οφθαλμίας, η Βλαχία τας ακρίδας και η Ελλάς τους Έλληνας.
– Η διάνοια του Έλληνος είναι αγρός, τον οποίον ούτος αφίνει ως επί το πολύ χέρσον, διότι γνωρίζει ότι η δαπάνη της καλλιεργείας δεν ήθελε καλυφθή υπό του προϊόντος συγκομιδής. Προς τι λ.χ. να κοπιάση τις όπως γείνη ελληνιστής, κινδυνεύων ν’ αποθάνη της πείνης, ενώ γινόμενος κουμουνδουριστής δύναται ν’ απολαύση τον επιούσιον άρτον του και έδραν εν τω Πανεπιστημίω;

[Αποσπάσματα από ανέκδοτο έργο για τους Έλληνες της εποχής του Ροΐδη]

Στην επόμενη ενότητα θα αναφερθούμε στην «Πάπισσα Ιωάννα».
(συνεχίζεται)

 

Σχετικά άρθρα

Το ΚΘΒΕ τιμά το Νίκο Μπακόλα

Βασίλειος Μακέδος

Μια «χαλαρή» κουβεντούλα με τον εικαστικό Διογένη Παπαδόπουλο.

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Κατίνα Βέϊκου Σεραμέτη (1912-1989): Τριάντα χρόνια από τον θάνατο της ποιήτριας και λαογράφου.

Θανάσης Μουσόπουλος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X