Sparmatseto
Projects Γενικά Projects

Η γραφή στον Μυκηναϊκό Κόσμο και στην Πρώιμη Πόλη Κράτος

Είναι αλήθεια πως λίγο απασχολεί τον σύγχρονο άνθρωπο το θέμα της γραφής. Ίσως σε κοινωνίες σαν την Ελληνική, με μικρά ποσοστά αναλφαβητισμού,  να θεωρείται η γραφή κάτι το αυτονόητο και η εκπόνηση μελέτης για αυτήν άνευ σημασίας. Αντιθέτως όμως ένα πλήθος έρευνες  έρχονται να αντιτείνουν την μεγάλη σημασία της γραφής σε όλες της εποχές και σε όλες τις κοινωνίες. Από αυτήν την διαπίστωση δεν θα μπορούσε να εξαιρεθεί η γραφή τόσο στον Μυκηναϊκό κόσμο όσο και στη πρώιμη πόλη-κράτος. Βέβαια η διαφορές που έχει η γραφή των Μυκηναΐων από αυτήν των πολιτών των πρώιμων πόλεων κρατών είναι μεγάλη και στηρίζεται κυρίως στον διαφορετικό χαρακτήρα της κάθε κοινωνίας και στις διαφορετικές της χρήσεις.

 

 

 

ΟΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΓΡΑΦΗ

Θα ήταν καλό πριν προχωρήσει κανείς στην προσπάθεια να απαντήσει τα ερωτήματα που τέθηκαν προηγουμένως να ερευνήσει από πού προέρχονται οι γνώσεις που υπάρχουν σχετικά με την γραφή.

Η Μυκηναϊκή γραφή βρέθηκε πάνω σε πήλινες πινακίδες ή σε σφραγίσματα τα οποία φέρουν σύντομα κείμενα στην λεγόμενη γραμμική Β γραφή. Τα περισσότερα από αυτά βρέθηκαν στην Κνωσό, την Πύλο, τις Μυκήνες, τη Θήβα, τα Χανιά αλλά και σε άλλες περιοχές σε πολύ μικρότερο βαθμό. Η χρονολόγηση τους κυμαίνεται από το 1400 π.Χ. για τα παλαιοτέρα (Κνωσός) έως το 1200 π.Χ. για το νεότερο (Πύλος). Η αποκρυπτογράφηση τους έγινε από τον Άγγλο αρχιτέκτονα Michael Ventris σε συνεργασία με τον επίσης Άγγλο γλωσσολόγο John Chadwick και αποδείχθηκε ότι είναι μια πρώιμη γραφή της Ελληνικής γλώσσας. Δυστυχώς τα στοιχεία που διασωθήκαν είναι ελάχιστα και αυτό οφείλεται στο υλικό που χρησιμοποιούσαν για την γραφή τους οι Μυκηναΐοι, ίσος ξύλο δέρμα ή και πάπυρος ακόμη υλικά που καταστρέφονται πολύ εύκολά. Οι πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν οφείλουν την διάσωσή του σε πυρκαγιά που τις έψησε και τις έκανε ανθεκτικότερες.

Σε αντίθεση με τις Μυκήνες οι πληροφορίες που υπάρχουν για την γραφή της πόλης κράτους είναι πολύ περισσότερες και επιτρέπουν στον μελετητή μια καλύτερη ίσος γνώση. Είναι γνωστό ότι η αλφαβητική γραφή έφτασε στην Ελλάδα στο πρώτο μισό του όγδοου αιώνα από του Φοίνικες με τους οποίους οι Έλληνες είχαν εμπορικές σχέσεις. Η γραφή αυτή προσαρμόστηκε στα Ελληνικά δεδομένα, εισήχθησαν σύμβολα για να παραστήσουν τα φωνήεντα που δεν υπήρχαν στις Σημιτικές γλώσσες  και σταδιακά προστέθηκαν και νέα σύμβολα. Σίγουρα και εδώ χρησιμοποιήθηκαν υλικά που δεν άντεξαν στον χρόνο αλλά έφθασαν μέχρι σήμερα πολλά δήγματα καθώς στην πόλη κράτος χρησιμοποιήθηκαν υλικά ανθεκτικότερα όπως πέτρα, μάρμαρο και όστρακα.

Μετά από αυτές τις διαπιστώσεις αλλά και τους περιορισμούς που τίθενται μπορεί ο μελετητής να προσπαθήσει να δώσει απάντηση στο ερώτημα που αφορά τις ανάγκες που εξυπηρετούσε η γραφή στις κοινωνίες που εξετάζονται.

 

 

 

Η ΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΑΓΚΕΣ ΠΟΥ ΑΥΤΗ ΕΞΥΠΗΡΕΤΟΥΣΕ 

Mελετώντας κανείς την χρήση της γραφής στον Μυκηναϊκό κόσμο και την πρώιμη πόλη-κράτος διαπιστώνει ότι οι ανάγκες που εξυπηρετούταν από αυτήν ήταν πολύ διαφορετικές σε κάθε κοινωνία.

 

ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Το πρώτο που θα σκεφτόταν κάποιος για το ποιες ανάγκες εξυπηρετούσε η γραφή στον Μυκηναϊκό κόσμο θα ήταν ίσος το λογιστικό σύστημα των ανακτόρων. Πράγματι πολλά από τα ευρήματα αποτελούν σημειώσεις, θα έλεγε κανείς,  για χρέη ή γενικότερα για λογαριασμούς. Μάλιστα θα πρέπει η  ακρίβεια αυτών των σημειώσεων να ήταν πολύ μεγάλη καθώς πολλές πινακίδες παραπέμπουν σε χρέη της προηγουμένης χρονιάς. Δεν είναι όμως μόνο αυτά τα στοιχεία που δείχνουν ότι το λογιστικό σύστημα υπηρετούταν από την γραφή. Υπάρχουν πολλοί ακόμη τομείς που σχετίζονται με τα λογιστικά του κράτους. Κάποια από αυτά μας τα δείχνουν πινακίδες που γράφτηκαν και αφορούν την παραγωγή μαλλιού και ιματισμού ή κάποιες γαιοκτησίες ή ακόμη υπάρχουν πινακίδες που αναφέρουν τον αριθμό εργατών κα τον τόπο που δουλεύουν. Όλα αυτά μας δείχνουν τον έλεγχο που άσκουσε το κράτος στα προϊόντα αυτά.

Θα ήταν όμως λάθος να παραλείψει κανείς το γεγονός ότι η γραφή χρησιμοποιούταν και στο εμπόρια και μάλιστα με πολλούς τρόπους. Υπάρχουν ευρήματα με γραφή πάνω σε πιθάρια ή αγγεία τα οποία επρόκειτο να χρησιμοποιηθούν για εμπόριο. Τέτοια αγγεία έχουν βρεθεί σε πολλές τοποθεσίες και πάνω σε αυτά υπάρχει ένα σύμβολο ή ένα μικρό κείμενο που κατά κανόνα μπορεί να θεωρηθεί σημείο που δηλώνει τον κάτοχο του αγγείου ή ακόμη και το κατασκευαστή του ενώ σε άλλες περιπτώσεις την προέλευσή του. Βέβαια πρόκιτε για απλά σύμβολα που θα μπορούσαν να αντιγραφούν και από κάποιον που δεν γνώριζε γραφή αλλά αυτό δεν κάνει την συγκεκριμένη χρήση της γραφής λιγότερο σημαντική.

Αλλά και η αρχειοθέτηση είναι άλλη μια ανάγκη που εξυπηρετείτε μέσο της γραφής. Οι Μυκηναΐοι αρχειοθετούσαν τα έγγραφα τους σε καλάθια ή κιβώτια. Κάθε καλάθι αναγνωριζόταν με την βοήθεια μιας ετικέτας δηλαδή ενός μικρού κομματιού πηλού που επικολλούσαν πάνω στο καλάθι πιέζοντας το όταν ακόμη ήταν νωπό. Τέτοιες ετικέτες ξεχωρίζονται εύκολα από τα σημάδια της πλέξης του καλαθιού που φαίνονται στο πίσω μέρος τους. Το κείμενο που αναγραφόταν επάνω του ήταν λακωνικότατο. Σε ένα τέτοιο κομμάτι αναγραφόταν παραδείγματος χάρη, η λέξη «θώρακες» και μάλλον αποτελούμε την ετικέτα του καλαθιού που υπήρχαν έγγραφα σχετικά με τις πανοπλίες. Το γεγονός αυτό είναι άλλη μια ένδειξη της μεγάλης ακρίβειας που διέκρινε το ανακτορικό σύστημα.

Γενικά θα μπορούσε να πει κανείς ότι η γραφή στον Μυκηναϊκό κόσμο χρησιμοποιούταν σαν ένα βοήθημα του γραφειοκρατικού συστήματος και μόνο. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι, μέχρι στιγμής δεν έχουμε ενδείξεις λογοτεχνίας.

 

ΠΟΛΗ ΚΡΑΤΟΣ

Στην πόλη κράτος η γραφή χρησιμοποιήθηκε για να εξυπηρετήσει πολύ περισσότερες ανάγκες. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν εξυπηρετούσε και τις ίδιες ανάγκες που εξυπηρετούσε στον Μυκηναϊκό κόσμο. Χρησιμοποιούταν τόσο για την σωστή λειτουργία της πολιτείας όσο και για λογιστικά θέματα αλλά και για το εμπόριο. Για το τελευταίο μάλιστα πολλοί υποστηρίζουν πως ήταν και ένας λόγος της χρίσης της αλφαβητικής γραφής από τους Έλληνες οι οποίοι μιμήθηκαν του Φοίνικες που συναντούσαν στα ταξίδια τους.

Πέρα όμως από αυτές τις χρίσης στην πόλη κράτος η γραφή χρησιμοποιήθηκε και για άλλους λόγους. Ένας από αυτούς είναι η εξυπηρέτηση της λειτουργίας των θεσμών και των νόμων. Σε αυτήν την εποχή βρίσκετε η αρχή καταγραφής των νόμων κάνοντας τους προσιτούς σε όλους (ή σχεδόν σε όλους) στηρίζοντας έτσι την ευνομία και γενικότερα τους θεσμούς. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτό, η γραφή προστάτευε της ιδιοκτησίες αποτρέποντας λαθροχειρίες κάτι που και αυτό είχε μια έμμεση σχέση με την προστασία της ευνομίας προωθώντας την.

Αλλά και η γραφή της ποίησης προβάλετε από κάποιου σαν μια βασική ανάγκη που εξυπηρετούσε η γραφή. Μάλιστα υποστηρίχθηκε από μετρικούς ότι αυτό το γεγονός είναι το βασικό στοιχείο που έκανε τους Έλληνες των πρώιμων πόλεων κρατών να πάρουν το αλφάβητο. Όσο και αν ακούγεται υπερβολικός ο ισχυρισμός αυτός είναι βέβαιο πως η χρήση της γραφής για την αποτύπωση των ποιημάτων, που μέχρι τότε ήταν μόνο προφορικά, ήταν σίγουρα ένας παράγοντας που έκανε του αρχαίους Έλληνες να δεχθούν την γραφή.

Ακόμη παρατηρεί κανείς την χρήση γραφής και για θρησκευτικούς λόγους. Από την γραφή πάνω σε αφιερώματα σε θεότητες μέχρι τις γραπτές κατάρες που έχουν βρεθεί η γραφή είναι παρούσα και στην θρησκευτική πίστη των πολιτών.  Υπάρχουν πολλά ευρήματα που συμβαδίζουν με αυτήν την άποψη. Από την μία αφιερώματα σε θεούς στα οποία ο πιστός έγραφε το όνομά του ή κάποιο μικρό κείμενο και το  αφιέρωνε και από την άλλη κατάρες γραμμένες πάνω σε κάθε λογίς αντικείμενα. Η γραφή έτσι αποτελούσε ένα εργαλείο που βοηθούσε τους ανθρώπους στις υπερφυσικές τους αναζητήσεις.

Τέλος δεν πρέπει να παραληφθεί και το γεγονός πως οι άνθρωποι της πρώιμης πόλης κράτους έβλεπαν την γραφή σαν ένα μέσω για να διαιωνίσουν την μνήμη πραγμάτων και ανθρώπων που θεωρούσαν σημαντικά. Έτσι βλέπει κανείς ότι χρησιμοποιούν την γραφή με κάθε τρόπο προς αυτήν την κατεύθυνση. Γραφή πάνω σε αγάλματα, σε επιτύμβιες στήλες, καταγραφή ονομάτων αρχόντων είναι μόνο λίγοι από τους τρόπους που η γραφή εξυπηρετούσε την ανάγκη διαιώνισης της μνήμης, μιας ενέργειας που θεωρούταν τόσο σημαντική από τους Έλληνες της εποχής εκείνης.

Παρατηρεί κανείς διαβάζοντας όλα τα παραπάνω ότι στην πρώιμη πόλη κράτος οι ανάγκες που εξυπηρετούσε η γραφή ήταν πολύ πιο διευρυμένες από αυτές του Μυκηναϊκού κόσμου. Μήπως αυτή η διαφορετική χρήση της γραφής οφείλοταν και στην διαφορετική μορφή της κοινωνίας των δυο κόσμων; Πώς άραγε σχετίζεται η γραφή με τον χαρακτήρα κάθε κοινωνίας; Αυτό είναι το ερώτημα που θα γίνει προσπάθεια να απαντηθεί άμεσος παρακάτω.

 

 

 

ΣΧΕΣΗ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ

 

ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Θα ήταν καλό στο σημείο αυτό να δει κάποιος την μορφή της Μυκηναϊκής κοινωνίας και την οργάνωσή της.

Στην περίπτωση των Μυκηνών έχουμε μια κοινωνία απόλυτα ιεραρχημένη από την μια αλλά και πολεμική από την άλλη. Βέβαια δεν μπορεί κανείς να πει με βεβαιότητα μέχρι σήμερα αν υπήρχε ένας ή περισσότεροι βασιλείς αλλά είναι επιβεβαιωμένο πως η κοινωνία χωριζόταν ιεραρχικά και πως υπήρχαν συγκεκριμένα άτομα που κατείχαν συγκεκριμένα αξιώματα, από έμπιστους του ανακτόρου μέχρι τοπικούς άρχοντες ή τους επικεφαλής των διαφόρων ομάδων των τεχνιτών. Δεν πρέπει όμως να παραλειφθεί και ο πολεμικός χαρακτήρας της Μυκηναϊκής κοινωνίας. Μιας κοινωνίας που ενώ στο εσωτερικό γνώρισε ελάχιστες συγκρούσεις ο πόλεμος ήταν η βασική ενασχόληση των ευγενών και το πρώτο μέλημα τους. Πέρα από αυτά όμως η βάση και το κέντρο της κοινωνίας ήταν το ανάκτορο. Σε αυτό συγκεντρωνόταν τα αγαθά, από αυτό αναδιανεμόταν, σε αυτό κρατούσαν τα αρχεία τους. Η σημασία των ανακτόρων ήταν τόσο μεγάλη που γίνετε λόγος για ανακτορικό σύστημα.

Με βάση αυτά τα στοιχεία για την κοινωνία μπορεί κανείς να βρει και το πώς σχετιζόταν η γραφή με τον χαρακτήρα αυτής της κοινωνίας. Το πρώτο που θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς είναι το γεγονός της απόλυτης σχέσης της γραφής με το ανάκτορο και το γραφειοκρατικό του σύστημα. Η γραφή εξυπηρετούσε της ανάγκες του ανακτόρου. Η φορολογία, το εμπόριο, η αρχειοθέτηση και η καταγραφή τόσων λεπτομερειών σε σχέση με τις οικονομικές δραστηριότητες είχαν ως βάση τους την γραφή. Η χρήση της γραφής ήταν απόλυτα συνδεδεμένη με αυτούς τους τομείς και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που θα μπορούσε να πει κανείς, χωρίς να κινδυνεύει    να θεωρηθεί τελείως λανθασμένο, πως η γραφή ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες μέσα στην Μυκηναϊκή κοινωνία. Γενικότερα η ανακτορική οικονομία που αποτελούσε και την βάση της Μυκηναϊκής κοινωνίας είχε με την σειρά της ως βάση την γραφή.

Πρέπει όμως να τονιστεί και το γεγονός ότι δεν υπήρχε, ή τουλάχιστον μέχρι στιγμής δεν έχει γίνει γνωστή καμία μορφή απόλυτα προσωπικής χρήσης της γραφής. Το πιθανότερο είναι να γνώριζαν γραφή λίγα άτομα άμεσα συνδεδεμένα με το ανακτορικό σύστημα. Δεν υπάρχει όμως κανένα στοιχείο που να δείχνει ότι έστω και αυτοί οι λίγοι χρησιμοποιούσαν την γραφή για προσωπικούς τους λόγους. Αυτό δείχνει ίσος πως και μέσα στην κοινωνία το σύνολο και γενικότερα η λειτουργία του συνόλου αυτού είχε μεγαλύτερη αξία από το άτομο. Ο χαρακτήρας της κοινωνία προσέδιδε πολύ μεγαλύτερη αξία στο σύνολο  παρά στο μέρος.

 

 

 

ΠΟΛΗ ΚΡΑΤΟΣ

Ο κοινωνικός χαρακτήρας στην πρώιμη πόλη κράτος είναι κατά πολύ διαφορετικός. Από την πτώση των ανακτόρων ακόμη είχαν αρχίσει να γίνονται κοινωνικές αλλαγές που επηρέασαν την μετέπειτα πόλη κράτος. Αυτές οι αλλαγές δίνουν το αποτέλεσμα που συναντά κανείς στην πόλη κράτος. Μια κοινωνία σίγουρα πιο ελεύθερη, με τους πολίτες να παίρνουν μέρος στα κοινά πολύ πιο ενεργά  και να συναποφασίζουν για την μοίρα της πόλης τους. Η ιδιότητα του πολίτη συνεπάγετε μια θεσμικά κατοχυρωμένη σχετική ισότητα απέναντι στα εκτελεστικά όργανα. Γενικότερα μπορεί να πει κανείς πως δίνεται  μια πολύ μεγαλύτερη σημασία στο άτομο και την προσωπική του ελευθερία χωρίς αυτό να είναι εις βάρος της πόλης και της λειτουργίας της.

Με βάση αυτές τις διαπιστώσεις μπορεί να ανιχνευτεί και η σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην γραφή και τον κοινωνικό χαρακτήρα της πόλης κράτους. Πρώτα από όλα συνεχίζει η γραφή να αποτελεί εργαλείο που βοηθά το κράτος στις διεργασίες του. Όλα όσα ίσχυαν στον Μυκηναϊκό κόσμο ισχύουν και εδώ αλλά διευρυμένα. Οι πολίτες χρησιμοποιούν την γραφή πολύ περισσότερο μια και είναι και πολλοί περισσότεροι αυτοί που γνωρίζουν να γράφουν. Η κοινωνία και οι σχέσεις των πολιτών με το κράτος είναι πολύ πιο ελεύθερα με αποτέλεσμα την συχνότερη αλλά και για περισσότερους λόγους χρήση της γραφής.

Στην πόλη κράτος όμως έχουμε και άλλη μια πλευρά που δεν πρέπει να υποτιμάται. Οι πολίτες χρησιμοποιούν την γραφή όχι μόνο για να εξυπηρετήσουν την πολιτεία και τους θεσμός της αλλά και για ιδιωτικούς λόγους. Έτσι δεν καταγράφονται οι γαιοκτησίες μόνο διότι τις απένειμε το κράτος σε κάποιους αξιωματούχους όπως στον Μυκηναϊκό κόσμο αλλά και για να προφυλάξουν το άτομο από λαθροχειρίες και απάτες. Δεν αναγράφονται λογιστικά, θα μπορούσε να πει κανείς, οι προσφορές στους θεούς αλλά ο κάθε πιστός σημειώνει το όνομα του πάνω στην ατομική του προσφορά προς τον θεό. Γενικά η γραφή αποτελεί πια και κάτι ιδιωτικό δείχνοντας έτσι την μεγαλύτερη αξία που απέκτησε το άτομο ως μονάδα της κοινωνίας.

Γενικότερα ο διαφορετικός κοινωνικός χαρακτήρας της πόλης κράτους επέτρεψε και την διαφορετική, σε σχέση με τον Μυκηναϊκό κόσμο, χρήση της γραφής.

Σχετικά άρθρα

ΓΡΑΦΟΠΑΙΧΝΙΔΙΣΜΑΤΑ | Διαδικτυακά μαθήματα Δημιουργικής Γραφής για παιδιά 8-14 ετών

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

ΠΕΝΤΕ ΒΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΝΑ ΦΩΤΙΣΟΥΜΕ ΤΗ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

Θανάσης Μουσόπουλος

Πέρα από τα κολέγια | Του Κώστα Μπλιάτκα

Κωνσταντίνος Μπλιάτκας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X