Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Η διαχρονική αξία της πολιτικής ποίησης του Κ. Καβάφη

Δίπλα στον ηδονικό, στον ιστορικό και στον φιλοσοφικό Καβάφη υπάρχει και ο πολιτικός καβάφης. Ο ποιητής είχε δηλώσει: «είμαι και εγώ ελληνικός», το 1891 αρθρογραφεί για την επιστροφή των, κλεμμένων από τον Έλγιν, μαρμάρων του Παρθενώνα, το 1893 αρθρογραφεί για την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.

Θα μπορούσε κανείς να αναφέρει πλειάδα ποιημάτων του ποιητή που αναγνωρίζονται ως πολιτικά. Προσωπικά επέλεξα να παρουσιάσω τρία, που εκτιμώ ότι αποδίδουν την πολιτική σκέψη του ποιητή συνδεδεμένη πάντοτε με πραγματικά ή μυθοπλαστικά ιστορικά γεγονότα.

α) Ο ποιητής αποστρεφόταν την ιμπεριαλιστική πολιτική των Άγγλων στην Αίγυπτο. Σε αυτό συνετέλεσε και το γεγονός πως, μετά την εκδήλωση του πατριωτικού κινήματος στην Αίγυπτο το 1892, η Αλεξάνδρεια βομβαρδίστηκε από τον βρετανικό στόλο, ενώ στην φωτιά που επακολούθησε, κάηκε το σπίτι των Καβάφηδων. Για αυτό και η πρώτη του πολιτική πράξη, όταν επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια, ήταν να αποποιηθεί την Αγγλική υπηκοότητα και να κρατήσει μόνο την Ελληνική. Βεβαίως την επιλογή αυτή την πλήρωσε ακριβά σε όλη του τη ζωή, καθώς, όταν αναγκάστηκε να εργαστεί στην, υπό Αγγλική διοίκηση, Εταιρία Αρδεύσεων, δεν είχε τη δυνατότητα μονιμοποίησης και ήταν μονίμως υπό καθεστώς απόλυσης.

Σε ηλικία σαράντα τριών ετών, ο Καβάφης πληροφορείται τα γεγονότα που συνέβησαν στις αρχές του Ιουνίου του 1906, στην Αίγυπτο, όταν πέντε άγγλοι αξιωματικοί πηγαίνουν στο μικρό χωριό Ντενσουάι για να κυνηγήσουν τα περιστέρια που έτρεφαν οι κάτοικοι. Οι άγγλοι όχι μόνο δεν έδωσαν καμία σημασία στις διαμαρτυρίες του προεστού του χωριού για την ενόχληση των κατοίκων από προγενέστερη παρόμοια ενέργεια, αλλά προέβησαν στο κάψιμο ενός σπιτιού, χρησιμοποίησαν τα όπλα τους και τραυμάτισαν μια νεαρή με το παιδί της, την 26χρονη Ομ Μοχάμετ.

Οι κάτοικοι τότε τους επιτέθηκαν με ρόπαλα και τους ξυλοκόπησαν. Οι άγγλοι πυροβολώντας και, αφού τραυμάτισαν άλλους 4, κατάφεραν να ξεφύγουν. Ένας όμως από αυτούς πέθανε στην επιστροφή από ηλίαση, κατά τα γραφόμενα των εφημερίδων της εποχής.

Οι άγγλοι προχώρησαν σε αντίποινα. Συνέλαβαν 52 κατοίκους και με έκτακτο δικαστήριο, στις 24 Ιουνίου, τους περνούν από δίκη παρωδία, που κράτησε μόνο τρεις ημέρες, χωρίς να προβλέπεται η δυνατότητα εφέσεως ή χάρης. Στις 27 Ιουνίου το δικαστήριο επέβαλε τις ποινές: 4 σε θάνατο με απαγχονισμό, αρκετοί σε καταναγκαστικά έργα, άλλοι σε δημόσια μαστίγωση.

Ο ποιητής συγκινήθηκε ιδιαίτερα από τον απαγχονισμό 2 πολύ νεαρών ατόμων, το όνομα του ενός, το σημειώνει στο τέλος του ομώνυμου ποιήματος με μολύβι, Ιουσέφ Χουσεϊν Σελίμ. Ήταν 25 χρονών. Ο ποιητής επιλέγει την ηλικία των 17 ετών για να συγκινήσει περισσότερο.

Το ποίημα, που φέρει τον τίτλο «27 Ιουνίου 1906, 2 μ.μ.» και που αναγνωρίσθηκε ως πολιτικό για πρώτη φορά από τον Κωστή Τσίρκα το 1963 έχει ως εξής:

Σαν το ’φεραν οι Xριστιανοί να το κρεμάσουν

το δεκαεφτά χρονώ αθώο παιδί,

η μάνα του που στην κρεμάλα εκεί κοντά

σέρνονταν και χτυπιούνταν μες στα χώματα

κάτω απ’ τον μεσημεριανό, τον άγριο ήλιο,

πότε ούρλιαζε, και κραύγαζε σα λύκος, σα θηρίο

και πότε εξαντλημένη η μάρτυσσα μοιρολογούσε

«Δεκαεφτά χρόνια μοναχά με τα ’ζησες, παιδί μου».

Κι όταν το ανέβασαν την σκάλα της κρεμάλας

κι επέρασάν το το σκοινί και το ’πνιξαν

το δεκαεφτά χρονώ αθώο παιδί,

κ’ ελεεινά κρεμνιούνταν στο κενόν

με τους σπασμούς της μαύρης του αγωνίας

το εφηβικόν ωραία καμωμένο σώμα,

η μάνα η μάρτυσσα κυλιούντανε στα χώματα

και δεν μοιρολογούσε πια για χρόνια τώρα·

«Δεκαεφτά μέρες μοναχά», μοιρολογούσε,

«δεκαεφτά μέρες μοναχά σε χάρηκα, παιδί μου».

Στην πρώτη του μορφή, το ποίημα άρχιζε με το στίχο «Όταν οι Εγγλέζοι έφεραν για να κρεμάσουν», αλλά στην τελική του μορφή ο ποιητής επέλεξε το στίχο «Σαν το φεραν οι χριστιανοί να το κρεμάσουν», εννοώντας με το ‘’Χριστιανοί’’ όλους τους ευρωπαίους αποικιοκράτες. Και δεν το δημοσίευσε ποτέ.

β) Σε ένα άλλο ποίημα, που έχει τίτλο «Υπέρ της Αχαϊκής Συμπολιτείας πολεμήσαντες», ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, το 1943, τονίζει και πάλι την πολιτική διάσταση της ποίησης του Καβάφη. Το ποίημα έχει ως εξής:

Ανδρείοι σεις που πολεμήσατε και πέσατ’ ευκλεώς·

τους πανταχού νικήσαντας μη φοβηθέντες.

Άμωμοι σεις, αν έπταισαν ο Δίαιος κι ο Κριτόλαος.

Όταν θα θέλουν οι Έλληνες να καυχηθούν,

«Τέτοιους βγάζει το έθνος μας» θα λένε

για σας. Έτσι θαυμάσιος θάναι ο έπαινός σας.—

Εγράφη εν Αλεξανδρεία υπό Αχαιού·

έβδομον έτος Πτολεμαίου, Λαθύρου.

Το ποίημα αναφέρεται στην Αχαϊκή Συμπολιτεία (280-146 π.Χ.), η οποία ήταν η τελευταία απόπειρα των Ελλήνων να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους από τους Ρωμαίους. Διαλύθηκε όταν οι διεφθαρμένοι στρατηγοί Δίαιος και Κριτόλαος ηττήθηκαν το έτος 146 π.Χ. από τον Ρωμαίο στρατηγό Μόμιο. Στην πραγματικότητα, όμως, το συγκεκριμένο ποίημα γράφτηκε το έτος 1922, δηλαδή αμέσως μετά τη μικρασιατική καταστροφή και τον διωγμό εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων από την Ιωνία. Ο Καβάφης αφήνει να πλανώνται ερωτήματα για το τι συμβολίζουν τα πρόσωπα του Διαίου και του Κριτόλαου, ποια ήταν η ευθύνη του απλού λαού, που πολέμησε γενναία αλλά πλήρωσε ακριβά τις επιλογές άλλων.

     γ) Ολοκληρώνοντας την σύντομη επαφή μας με τον πολιτικό Καβάφη, χρήσιμο θα ήταν να σταθούμε και σε ένα άλλο ποίημά του, το «Εν μεγάλη ελληνική αποικία, 200 π.Χ.».

Το ποίημα γράφτηκε το έτος 1928, δηλαδή λίγο πριν το μεγάλο παγκόσμιο οικονομικό κραχ. Αναφέρεται σε μια αποικία-χώρα που τα μισοκαταφέρνει, αλλά αρκετοί προτείνουν να προσκληθούν οι πολιτικοί αναμορφωτές για να σώσουν τη χώρα και τους πολίτες. Ο ποιητής στη συνέχεια περιγράφει την αναλγησία και τον τρόπο που λειτουργούν οι πολιτικοί αναμορφωτές, εξετάζουν, ελέγχουν, προτείνουν σκληρά μέτρα, απαιτούν θυσίες χωρίς να ενδιαφέρονται για τις συνέπειες.

Ότι τα πράγματα δεν βαίνουν κατ’ ευχήν στην Αποικία

δεν μέν’ η ελαχίστη αμφιβολία,

και μ’ όλο που οπωσούν τραβούμ’ εμπρός,

ίσως, καθώς νομίζουν ουκ ολίγοι, να έφθασε ο καιρός

να φέρουμε Πολιτικό Αναμορφωτή.

Όμως το πρόσκομμα κ’ η δυσκολία

είναι που κάμνουνε μια ιστορία

μεγάλη κάθε πράγμα οι Αναμορφωταί

αυτοί. (Ευτύχημα θα ήταν αν ποτέ

δεν τους χρειάζονταν κανείς). Για κάθε τι,

για το παραμικρό ρωτούνε κ’ εξετάζουν,

κ’ ευθύς στον νου τους ριζικές μεταρρυθμίσεις βάζουν,

με την απαίτησι να εκτελεσθούν άνευ αναβολής.

 

Έχουνε και μια κλίσι στες θυσίες.

Παραιτηθείτε από την κτήσιν σας εκείνη·

η κατοχή σας είν’ επισφαλής:

η τέτοιες κτήσεις ακριβώς βλάπτουν τες Αποικίες.

Παραιτηθείτε από την πρόσοδον αυτή,

κι από την άλληνα την συναφή,

κι από την τρίτη τούτην: ως συνέπεια φυσική·

είναι μεν ουσιώδεις, αλλά τι να γίνει;

σας δημιουργούν μια επιβλαβή ευθύνη.

Κι όσο στον έλεγχό τους προχωρούνε,

βρίσκουν και βρίσκουν περιττά, και να παυθούν ζητούνε·

πράγματα που όμως δύσκολα τα καταργεί κανείς.

 

Κι όταν, με το καλό, τελειώσουνε την εργασία,

κι ορίσαντες και περικόψαντες το παν λεπτομερώς,

απέλθουν, παίρνοντας και την δικαία μισθοδοσία,

να δούμε τι απομένει πια, μετά

τόση δεινότητα χειρουργική.-

Ίσως δεν έφθασεν ακόμη ο καιρός.

Να μη βιαζόμεθα· είν’ επικίνδυνον πράγμα η βία.

Τα πρόωρα μέτρα φέρνουν μεταμέλεια.

Έχει άτοπα πολλά, βεβαίως και δυστυχώς, η Αποικία.

Όμως υπάρχει τι το ανθρώπινον χωρίς ατέλεια;

Και τέλος πάντων, να, τραβούμ’ εμπρός.

Τα λόγια του ποιητή Καβάφη ηχούν και σήμερα επίκαιρα, επιβεβαιώνοντας το πολιτικό ένστικτο του ποιητή. Το ποίημα έχει αισιόδοξο τέλος. Ας ευχηθούμε να βεβαιωθεί μελλοντικά και αυτή η αισιοδοξία.

Σχετικά άρθρα

Καλλιόπη Παπακώστα: είμαι κοντά στην ανακάλυψη του τάφου του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Η επιρροή του Ουμανισμού στις τέχνες και την θρησκεία

21 Μαρτίου: Η Google γιορτάζει την γέννηση του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ με ένα φοβερό Doodle!

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X