Sparmatseto
Βιβλίο

«Φραντς Κάφκα – Μιλένα Γιέσενκα – Γυμνοί μπροστά στα φαντάσματα»

Της Αλίνα Ρέιες

Έχω ενοχληθεί που σε κάποια «διαφήμιση» το βιβλίο χαρακτηρίζεται ως «ερωτικό μυθιστόρημα». Όχι ότι είναι κακό πράγμα το ερωτικό κείμενο, απλώς για τη συγκεκριμένη περίπτωση ο χαρακτήρας του βιβλίου είναι πολύ ευρύτερος.

Ποιο είναι το περιεχόμενο του μυθιστορήματος;
«Ιανουάριος 1944: η μαύρη σκιά καλύπτει ακόμα την Ευρώπη. Κλεισμένη σε στρατόπεδο, μια γυναίκα, η Μίλενα Γιέσενσκα, θυμάται τα νιάτα της, την προπολεμική Πράγα, τις λογοτεχνικές συζητήσεις στα καφέ, τους πολιτικούς της αγώνες αλλά κυρίως εκείνον, τον Φραντς Κάφκα, το μεγαλοφυή συγγραφέα, τον άντρα που κυριευόταν από πανικό στη θέα της σάρκας της γυναίκας που αγαπούσε. Καθώς αφηγείται τη ζωή της, η Μίλενα περιγράφει όχι μόνο το χρονικό ενός απελπισμένου έρωτα, αλλά και έναν ολόκληρο κόσμο που, ανάμεσα σε δύο παγκόσμιους πολέμους, και παρά τις ελπίδες που είχε δημιουργήσει, έμοιαζε από την αρχή καταδικασμένος».

 

Η συγγραφέας του βιβλίου Aλίνα Pέιες (ψευδώνυμο που η συγγραφέας δανείστηκε από μια νουβέλα του Xούλιο Kορτάσαρ) γεννήθηκε το 1943 στην Mπρυζ. Σπούδασε αρχαία ελληνικά και δημοσιογραφία. Tο πρώτο της μυθιστόρημα, Le Boucher (O χασάπης), γνώρισε αμέσως μεγάλη επιτυχία. Aκολούθησαν άλλα δώδεκα βιβλία της, από τα οποία γνωστότερα είναι το Quand tu aimes, il faut partir (Όταν αγαπάς πρέπει να φεύγεις) και το Derriere la porte (Πίσω από την πόρτα). Σήμερα ζει κυρίως στη Γαλλία και στο νότιο Mαρόκο.

 

Tο «Γυμνοί μπροστά στα φαντάσματα» κυκλοφόρησε στη Γαλλία το 2000, την ίδια χρονιά μεταφράζεται στα ελληνικά (εκδόσεις Καστανιώτη), το 2017 εκδίδεται από την ΑΛΤΕΡ ΕΓΚΟ Α.Ε. Η τελευταία αυτή έκδοση δόθηκε ως προσφορά από «Το Βήμα», αυτήν έχουμε υπόψη μας.

Δύο σημαντικά πρόσωπα είναι οι ήρωες του βιβλίου: ο Φραντς Κάφκα και η Μίλενα Γιέσενκα. Διαβάζοντας το βιβλίο της Ρέιες δόθηκαν τα ερεθίσματα να ξαναδώ κάποια στοιχεία για τα πρόσωπα αυτά.

 

gumnoi-sparmatseto
Φραντς Κάφκα – Μιλένα Γιέσενκα – Γυμνοί μπροστά στα φαντάσματα

 

Ο Κάφκα είναι γνωστός ως συγγραφέας εκλεκτών κειμένων, γεννήθηκε στην Πράγα στις 3 Ιουλίου του 1883 και ήταν γιος ενός πλούσιου Εβραιο -Τσέχου εμπόρου. Μετά από σύντομες σπουδές στη Φιλολογία και στην Ιατρική, στράφηκε στα Νομικά. Στην Πράγα πήρε και το διδακτορικό του και κι έπιασε δουλειά σε ασφαλιστική εταιρεία, κι αργότερα στο ημι – κρατικό «Ίδρυμα Ασφάλισης Εργατικών Ατυχημάτων». Tο 1917 έγινε γνωστό ότι πάσχει από φυματίωση και μπήκε σε σανατόριο. Το 1920 είχε σχέση με τη νεαρότερή του Μιλένα Γιέσενκα, που διαρκεί για δύο χρόνια, χωρίς περαιτέρω εξέλιξη, διασώζονται όμως τα φλογερά «Γράμματα στη Μίλενα» Οι άτυχοι έρωτές του, η άσχημη σχέση με τον πατέρα του, έναν αυτοδημιούργητο άντρα που δεν έδειχνε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις λογοτεχνικές φιλοδοξίες του γιού του, η δική του άκαμπτη διανοητική τιμιότητα καθώς και η σχεδόν ψυχοπαθητική ευαισθησία του, έκαναν την υγεία του να κλονιστεί. Πέθανε στις 3 Ιουνίου 1924.

Αν και ήταν Τσέχος, ο Κάφκα έγραψε όλα τα βιβλία του στα γερμανικά. Η Δίκη δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1925, Ο Πύργος το 1926, και η Αμερική το 1927.

Ο Κάφκα είναι ο μεγάλος ποιητής και ανατόμος ταυτόχρονα της ακατάβλητης υπαρξιακής αγωνίας που στοιχειώνει τις καθημερινές σκέψεις και τα μύχια συναισθήματα του ανθρώπου.

 

Η Μίλενα (ανήσυχη μεταφράστρια και επιφυλλιδογράφος) είναι γνωστή, όχι μόνο από το βιβλίο της Ρέιες και από τα γράμματα του Κάφκα, αλλά και από το βιβλίο της Γερμανίδας δημοσιογράφου και ακτιβίστριας Μαργκαρέτε Μπούμπερ Νόυμαν «Μίλενα από την Πράγα», που πρωτοδημοσιεύεται το 1963. Η Μίλενα όταν οι Γερμανοί εισβάλλουν στην Πράγα, μπαίνει στην Αντίσταση. Η Γκεστάπο τη συλλαμβάνει και, έναν χρόνο αργότερα, το 1940, εκτοπίζεται στο στρατόπεδο του Ράβενσμπρουκ. Η μοίρα τα έφερε έτσι ώστε οι δύο αυτές σημαντικές γυναίκες του ευρωπαϊκού πνεύματος να βρεθούν συγκρατούμενες και συναγωνίστριες. Η Μίλενα θα χάσει τη ζωή της στις 17 Μαΐου 1944, σχεδόν ένα χρόνο πριν από την απελευθέρωση. Η Μαργκαρέτε θα επιζήσει και θα περιγράψει τα βιώματά της.

 

Το βιβλίο της Αλίνα Ρέιες ξεκινά την τελευταία χρονιά της ζωής της Μίλενας, από τον Ιανουάριο του 1944.
«Η Μίλενα έχει διανύσει ήδη κάπου τέσσερα χρόνια εγκλεισμού στο γυναικείο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ράβενσμπρουκ, η κατάσταση της υγείας της είναι δραματική, και ξεκινάει την αφήγησή της από τους θαλάμους του νοσοκομείου όπου νοσηλεύεται με τη φροντίδα του γιατρού Πέρσυ Τράιτε, με καταγωγή από αγγλίδα μητέρα, ο οποίος κατά φαινόμενα αποστασιοποιείται, μερικώς, από τα καθημερινά φαινόμενα φρίκης που μάλλον λαμβάνουν χώρα εκεί και στον περίγυρο. Η Μίλενα είναι αδυνατισμένη, εξαντλημένη αλλά παρ’ όλα αυτά η αγάπη της για ζωή είναι αξεπέραστη και ισχυρή. Εκεί, σύντομα διαπιστώνει ότι ειδικά κατά την περίοδο της νύχτας, δολοφονούνται γυναίκες, Πολωνέζες μαθήτριες και φοιτήτριες ως επί το πλείστον, με τους γιατρούς των Ες Ες Σιντλάουσκι, Ρόζενταλ και Ομπερχόιζερ να εμπλέκονται ενεργά στην όλη υπόθεση, προβαίνοντας σε πρωτοποριακά πειράματα ανατομίας ενώ τις σκοτώνουν με ενέσεις. […]

 

Η Μίλενα κλεισμένη σε ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης, θυμάται τα νεανικά της χρόνια, την πόλη της Πράγας, μια πόλη μοιρασμένη σε διάφορες κουλτούρες και εθνότητες, την πνευματική ζωή της πόλης, τις εκδρομές τους, κι’ ακόμα τους πολιτικούς αγώνες. Φυσικά εξαίσια και κεντρική θέση στις αναμνήσεις της, μαζί με τη λογοτεχνία, κατέχει ο Φραντς Κάφκα με λεπτομερείς περιγραφές για ό,τι διαμείφτηκε ανάμεσά τους. Ένας απελπισμένος έρωτας στην πραγματικότητα, που προσπάθησε να ανθίσει στην περίοδο του μεσοπολέμου, αλλά φυσικά να αποδεικνύεται με σαφήνεια πλέον ότι ήταν από πάσης πλευράς καταδικασμένος. […] Ανάμεσα στους σωματικούς και ψυχικούς της πόνους, γράφει στον χαμένο πια και από χρόνια αποδημήσαντα Κάφκα, “.. Φραντς, το σύμπαν στο οποίο ζω σήμερα, είναι ακριβώς μια σωφρονιστική αποικία, γεμάτη με χιλιάδες καταδίκους. Και είναι δύσκολο να μην υποταχτεί κανείς σκυλίσια στην εκτέλεση. Το να σου γράφω μου επιτρέπει να ξεχνάω λίγο τους πόνους, το κρύο, την πείνα. Για να τα ξεχάσω λίγο περισσότερο ακόμη, πρέπει να γράφω μέχρι εξάντλησης, μέχρι που οι λέξεις να στριφογυρίζουν σαν άγγελοι γύρω μου και να με κοιμίζουν…” […]

Οι Εβραίοι, από την άλλη μεριά, είναι αναπόσπαστο τμήμα της διήγησης της Μίλενα και φυσικά του βιβλίου της Αλίνα Ρέιες. Η τελευταία, μας πληροφορεί ότι στο τέλος του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα, οι ταραχές και οι συγκεντρώσεις στους δρόμους της Πράγας, γίνονταν ολοένα και πιο συχνές, αλλά οι εργατικές διεκδικήσεις ξεπερνιούνταν από τα εθνικά μίση. Και βεβαίως όπως πάντα οι Εβραίοι ήταν εκείνοι που ‘πλήρωναν τη νύφη’. Οι Τσέχοι τους απεχθάνονταν γιατί ήταν γερμανόφωνοι, οι Γερμανοί τους απεχθάνονταν γιατί δεν ήταν ‘καθαροί’ και πραγματικοί Γερμανοί, και τελικά όλοι τους απεχθάνονταν γιατί ήταν Εβραίοι, τουτέστιν ‘prasive plemeno’, δηλαδή ράτσα ψωριάρηδων. Οι επιθέσεις σε σπίτια και καταστήματα Εβραϊκά, από τότε ελάμβαναν χώρα σε τακτά χρονικά διαστήματα και για ψύλλου πήδημα! ΄… Ο ηρωισμός που υποδηλώνει το γεγονός ότι μένεις, μοιάζει παρ’ όλα αυτά με τον ηρωισμό των κατσαρίδων, όταν δεν καταφέρνει να τις διώξει κανείς από το λουτρό’!» (αποσπάσματα από άρθρο στο Fractal του Γ. Ν. Σχορετσανίτη).

Διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντας το ευχάριστο ανάγνωσμα είδα τη ζωή του μεσοπολέμου στην Ευρώπη και πολλά επιμέρους θέματα, που σχετίζονται με άτομα, πόλεις, λαούς. Είχα στο μυαλό μου κάποια πρόσωπα (την αγαπητή μου Μίλενα που μας άφησε, το Νίκο που μου χάρισε το βιβλίο) και βιώματά μου – το προσκύνημά μου στο Άουσβιτς και Μπιργκενάου και τα σχετικά διαβάσματά μου. Σκεφτόμουν επίσης την Κατίνα Βέικου Σεραμέτη που πέθανε σαν σήμερα το 1989 και έγραψε ένα αριστουργηματικό ποίημα για την Άννα Φρανκ και τον Στέφανο Ιωαννίδη και τον Θωμά Εξάρχου που έγραψαν για τους Εβραίους της Ξάνθης.

Κλείνοντας το κείμενό μου αυτό για το βιβλίο της Αλίνα Ρέιες «Φραντς Κάφκα – Μίλενα Γιέσενκα – Γυμνοί μπροστά στα φαντάσματα», θα παραθέσω λίγες σειρές που νομίζω ότι έδωσαν και τον τίτλο στο μυθιστόρημα.

 

«Βλέπεις αυτό το όνειρο έκστασης πρέπει να έχει λιγότερη σχέση με τις σκληρές δυσκολίες που γνωρίσαμε εσύ κι εγώ με τους αντίστοιχους πατεράδες μας και, περισσότερο, με τον έρωτα που μας αγκάλιασε και μας χώρισε».

Κάθε ανάγνωση έχει πολλά στρώματα…

Σχετικά άρθρα

“Η συμφωνία των Πρεσπών και το Μακεδονικό”, το νέο βιβλίο των καθηγητών Άγγελου Συρίγου και Ευάνθη Χατζηβασιλείου.

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Oi Φαναριωτες και η θέση τους στη νεοελληνική λογοτεχνία

Θανάσης Μουσόπουλος

Τίτλος και υπογραμμός…

Δήμητρα Πυργελή

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X