Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Προσεγγίζοντας την σατιρική ποίηση του Αλέξανδρου Σούτσου

Μόλις εκδόθηκε το νέο βιβλίο του Γιάννη Στρούμπα σχετικά με τη ζωή και το έργο του εν πολλοίς αγνώστου και αδικημένου δημιουργού του 19ου αιώνα Αλέξανδρου Σούτσου (1803 – 1863), με τίτλο “Δι’ αιώνων ζωήν προωρισμέναι“. Ο ποιητής Αλέξανδρος Σούτσος, που περιέχει εισαγωγή και Ανθολόγηση του έργου του Σούτσου από τον φίλο συνάδελφο Γιάννη Στρούμπα.

Η μελέτη του σημαντικού αυτού βιβλίου μάς έδωσε την ευκαιρία να προσεγγίσουμε τη σατιρική ποίηση του 19ου αιώνα, την οποία κυρίως λόγω της καθαρεύουσας ή, πολλές φορές, αρχαΐζουσας γλώσσας υποτιμούμε και, βέβαια, αγνοούμε. Ήδη, εκτός από την παρουσίαση του βιβλίου, σε προηγούμενη δημοσίευση με τίτλο «Γράφουν για τον Αλέξανδρο Σούτσο» είδαμε απόψεις του Λίνου Πολίτη, του Στέφανου Διαλησμά και του Παναγιώτη Μουλλά.

 

 

Στο σημερινό κείμενό μας θα προσεγγίσουμε τη σατιρική ποίηση του Αλεξάνδρου Σούτσου, παραθέτοντας τρία χαρακτηριστικά ποιήματά του. Ξεκινούμε από τις απόψεις του Κωστή Παλαμά (παραπέμποντας στο βιβλίο της Βενετίας Αποστολίδου «Ο Κωστής Παλαμάς ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας», Θεμέλιο, 1992, σελ. 219 – 220).

Ο Παλαμάς μιλώντας για τη Νέα Αθηναϊκή Σχολή αναφέρεται στους αδελφούς Αλέξανδρο και Παναγιώτη Σούτσους και τον Αλέξανδρο Ραγκαβή. Από τους τρεις ξεχωρίζει τον Αλέξανδρο Σούτσο, όχι επειδή τον θεωρεί καλύτερο ποιητή, αλλά γιατί με τις σάτιρες του και τη γενικότερη δημοσιογραφική του δραστηριότητα άσκησε κριτική και επηρέασε την κοινωνία της εποχής του.

Ο Τάσος Βουρνάς, εξάλλου, στο βιβλίο του «Ιστορικά και Φιλολογικά Πορτραίτα» (Εκδόσεις Αφών Τολίδη, Αθήνα 1981), και στο κεφάλαιο «Δημοσιογραφική Σάτιρα» (σελ. 289 – 325) αναφέρεται εκτεταμένα στο θέμα σημειώνοντας ότι η δημοσιογραφική σάτιρα έχει την αφετηρία της στην Κωνσταντινούπολη και παρατηρεί: «Η σάτιρα για να ευδοκιμήσει χρειάζεται κλίμα ελευθεροτυπίας». Λέγει ότι ο Αλέξανδρος Σούτσος «στην καλύτερη περίπτωση υπήρξε έμμετρος σχολιαστής των πολιτικών του αντιθέσεων με το παλάτι και την καμαρίλλα του» και παραθέτει ένα χαρακτηριστικό δείγμα για τον νόμο περί τύπου του Όθωνα:

Ένας γερουσιαστής μας με το στόμα γελαστό, / Σούτσ’ ελεύθερε με λέγει, συχαρίκια σε ζητώ / Πρόβαλα υπέρ του τύπου δεκαπέντε άρθρα νόμου / και ιδού το σχέδιόν μου: / Είν’ ελεύθερος ο τύπος φτάνει μόνο να μη θίγει / της αρχής τους υπαλλήλους, τους κριτάς, τους υπουργούς μας / και των υπουργών τους φίλους. / Είν’ ελεύθερος ο τύπος, φτάνει μόνο να μη γράφει!

 

 

O επιστάτης των εθνικών οικοδομών επί I. Καποδίστρια

Tο σατιρικό ποίημα του Aλέξανδρου Σούτσου τοποθετείται χρονικά, όπως σημειώνεται στον τίτλο της πρώτης έκδοσης, το Mάιο του 1831 και φανερώνει τον τρόπο με τον οποίο η ρομαντική ποίηση παρεμβαίνει στην πολιτική και κοινωνική επικαιρότητα της εποχής της.

 

Φοίνικες* και ταλαράκια το πουγκί μου κουδουνίζει,
και το στόμα μου σαμπάνιες και ρυζόγαλο μυρίζει•
χαιρετάτε με με σέβας, με βαθύν προσκυνισμόν•
επιστάτης, κύριοί μου, έγινα οικοδομών.
Τερερέμ, λαλά, λαλά•

η δουλειά πάγει* καλά.

Έκτακτε Διοικητή μου, πόσα γρόσια* θησαυρίζεις;
Όσα παίρνω σ’ ένα μήνα σ’ ένα χρόνο τα κερδίζεις;
Έκτακτα τον μήνα παίρνεις εσύ χίλια… κι ας να μη!
Εγώ παίρνω τρεις χιλιάδες εις την κάθε πιθαμή.
Τερερέμ, λαλά, λαλά•
η δουλειά πάγει καλά.

Η αυτού Πανεξοχότης* μ’ αγκαλιάζει κάθε μέρα.
Μα ρημάζω* το Ταμείον; Αλλού βλέπει, βρέχει πέρα,
φθάνει μόνον, πουρνό* βράδυ, να τον λέγω εις τ’ αυτί
τι φρονεί ο ένας κι άλλος και τι δρόμο περπατεί.
Τερερέμ, λαλά, λαλά•
η δουλειά πάγει καλά.

Σήμερον το Ναύπλιόν μας η πρωτεύουσά μας είναι•
αύριο θα είναι, λέγουν, αι περίφημαι Αθήναι.
Τότε, γρόσια μιλιούνια* τότε δα θα ξοδευθούν,
και πατόκορφ’ απ’ εμένα αι Αθήναι θα κτισθούν.
Τερερέμ, λαλά, λαλά•
η δουλειά πάγει καλά.

Κριματίζει* όποιος λέγει πως εγώ μισώ τα φώτα*•
τα σχολεία, στην τιμή μου, τ’ αγαπώ απ’ όλα πρώτα•
και πολλές φορές λαχαίνει στ’ όνειρό μου να ιδώ
πως οικοδομώ Μουσεία, κι απ’ το στρώμα τραγουδώ:
Τερερέμ, λαλά, λαλά•
η δουλειά πάγει καλά.

Με κολνούνε* οι γυναίκες και γλυκές ματιές με ρίχνουν•
μ’ όλες μου τες άσπρες τρίχες πως μ’ ορέγουνται* με δείχνουν•
γαμβρός είμαι όπου πάγω, κι εις το κάθε σπιτικό
ταπεινότατες προτάσεις υπανδρείας αγρικώ*.
Τερερέμ, λαλά, λαλά•
η δουλειά πάγει καλά.

 

 

*φοίνικες: νομίσματα του Καποδίστρια *πάγει: πηγαίνει, πάει *γρόσια: τουρκικά νομίσματα *Η αυτού Πανεξοχότης: ο Καποδίστριας *ρημάζω: ληστεύω *πουρνό: πρωί *μιλούνια: εκατομμύρια *κριματίζει: αμαρτάνει *τα φώτα: γνώσεις, παιδεία *με κολνούνε: μου κολλούν, με φλερτάρουν *μ’ ορέγουνται: με θέλουν *αγρικώ: ακούω

 

 

Επιστολή προς τον βασιλέα της Ελλάδος Όθων

[απόσπασμα]
Το απόσπασμα από το ποίημα Επιστολή προς τον βασιλέα της Ελλάδος Όθωνα δείχνει μια αντίληψη για την ποίηση που μεταφέρουν στη μόλις απελευθερωμένη Ελλάδα οι Φαναριώτες, και κυρίως ο Αλέξανδρος Σούτσος. Η αντίληψη αυτή οδηγεί στην έμμετρη δημοσιογραφία, συχνά σατιρική και πηγάζει κυρίως από το ρομαντικό Γάλλο ποιητή Βερανζέρο.

Η Επιστολή του Αλεξ. Σούτσου είναι μια δημόσια έμμετρη επιστολή που απευθύνει ο ποιητής στο νεαρό βασιλιά Όθωνα, όταν ο τελευταίος φτάνει στην Ελλάδα (Ναύπλιο) το 1833, και περιέχει πληροφορίες για τον τόπο και συστάσεις. Το απόσπασμα είναι και μια έμμετρη Ιστορία (η πρώτη) της ως τότε ελληνικής λογοτεχνίας.

 

Εις τον ωραίον Βόσπορον, εις της Τρυφής τα στήθη,
η ποίησις της νέας μας Ελλάδος εγεννήθη.
Εκεί ο Αθανάσιος, ο νέος Ανακρέων,
ωραία πρώτος έψαλε τα κάλλη των ωραίων•
οι στίχοι του εις ανθηρούς λειμώνας εμπνευσμένοι
κι εις των ρυάκων τον τερπνόν ψιθυρισμόν γραμμένοι,
των ρόδων και των μυρσινών την ευωδίαν έχουν,
και φυσικοί ως ρεύματα γλυκών ναμάτων τρέχουν.
Στου οίνου την αμέριμνον ζωήν παραδομένος
και Βάκχος εις την τράπεζαν κισσοστεφανωμένος,
της μέθης όταν την χαράν εντέχνως ζωγραφίζη,
τας ιδικάς του ηδονάς εις έπη καλλωπίζει.
Μ’ αρχαίαν γεννηθείς ψυχήν, μ’ αρχαίον χαρακτήρα,
την λύραν όταν έλαβεν ο Ρίζος εις την χείρα,
στας ακοάς μας ήχησε γενναία μελωδία,
κι εστρέψαμεν τα όμματα στ’ αρχαία μας μνημεία.
Είν’ άπορον πώς γεννηθείς εις δουλικάς ημέρας,
προ χρόνων τόσων έγραψεν ιδέας ελευθέρας.
Ο Ρήγας, μάρτυς πρόδρομος της ιεράς μας πάλης,
μνημόσυνα μας άφησεν εμπνεύσεως μεγάλης•
σκοπόν λαμπρότερον ποτέ δεν έλαβον αι Μούσαι
παρ’ όταν του Τυρταίου μας η σάλπιγξ αντηχούσε.
Τα θούριά του άσματα μας πυρπολούν ακόμα,
και βρέχομεν με δάκρυα του τάφου του το χώμα.
………………………………………..
Ο Κάλβος και ο Σολωμός, ωδοποιοί μεγάλοι,
κι οι δύο παρημέλησαν της γλώσσης μας τα κάλλη•
ιδέαι όμως πλούσιαι, πτωχά ενδεδυμέναι,
δεν είναι δι’ αιώνιον ζωήν προωρισμέναι.
Η ποίησίς μας έλαβε και νεύρα κι ευγλωττίαν
στου Οδοιπόρου την λαμπράν και τραγικήν μανίαν.
Ο Οδοιπόρος, θησαυρός ποικίλων νοημάτων
και νέος κόσμος ιδεών, εικόνων κι αισθημάτων,
με δυνατήν και ηχηράν οργάνων αρμονίαν
εκφράζει του Δημιουργού την παντοδυναμίαν.
Κι ημείς τας αδυνάτους μας και πρωτοπείρους χείρας,
κ’ ημείς εδοκιμάσαμεν στο τόξον της Σατύρας,
και ψόγους δεν ελάβομεν της τόλμης μας μεγάλους.
Ευχόμεθα εις ποιητάς δοκιμωτέρους άλλους
τον δρόμον που ανοίξαμεν να τρέξωσιν αισίως.
Γλυκύτατος και κάρπιμος θα με φανή ο βίος,
εάν περί την δύσιν μου ιδώ πολλούς αστέρας
να λάμπουν εις του Παρνασσού τους φωτεινούς αιθέρας.

 

Ο Αθανάσιος: ο λυρικός ποιητής Αθανάσιος Χριστόπουλος, γενάρχης των φαναριωτών ποιητών.
Ρίζος: Ο Ιάκωβος Ρίζος Ραγκαβής, πατέρας του ποιητή Αλέξανδρου Ραγκαβή..
Οδοιπόρος: «δραματικόν ποίημα» ή «λυρικόν δράμα» σε 5 πράξεις του Παναγιώτη Σούτσου: αδελφού του Αλέξανδρου (1827).
Σατύρας: Ποιητική συλλογή του Αλέξ. Σούτσου (Σάτυραι, Ύδρα 1827).

 

 

Η Σόνια Ιλίνσκαγια, Στην τροχιά του ρομαντισμού. Η ρομαντική ποίηση στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2008, 34-38. γράφει:

«Το έργο του Α. Σούτσου συγκίνησε τους συγχρόνους του και εξακολουθεί να ελκύει το ενδιαφέρον των ιστορικών της λογοτεχνίας όχι τόσο με τις καλλιτεχνικές του αρετές, όσο σαν ντοκουμέντο της εποχής, με τις φιλελεύθερες διαθέσεις που το διέπνεαν».

 

 

Ελπίζω ότι κάποια στιγμή θα «ξαναδιαβάσουμε» τον 19ο αιώνα της ελληνικής ιστορίας. Οπωσδήποτε πολλά συμπεράσματα θα εξαγάγουμε για την πορεία του τόπου μας.

 

Σχετικά άρθρα

Τα ευφάνταστα σενάρια της μετά τον Τραμπ εποχής | Του Κώστα Μπλιάτκα

TAKIS Αφιέρωμα | Προσεγγίζοντας μια γλυπτική διάνοια

Βασίλειος Μακέδος

Ο Χρήστος Δασκαλάκης και το «Γονεοτροφείο» της ζωής του | Συνέντευξη

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X