Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Οι παλιοί μας λογοτέχνες | Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου και το πλούσιο έργο του (μέρος Α)

Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου (1877 – 1940) είναι κυρίως γνωστός ως ο συγγραφέας του πρώτου σχολικού βιβλίου στη δημοτική, του περίφημου τα «Ψηλά Βουνά» (1918). Από κει και πέρα η ζωή και το έργο του μάς είναι άγνωστα. Αφορμή του κειμένου μου είναι η σειρά «Η πεζογραφική μας παράδοση» των Εκδόσεων Νεφέλη και το βιβλίο «Διηγήματα» του Ζαχαρία Παπαντωνίου. Στη μελέτη μας αυτή θα καταπιαστούμε με τη ζωή και το έργο του (στο πρώτο μέρος τα Ψηλά Βουνά και η Ποίηση) και με τα διηγήματά του (στο δεύτερο μέρος). Αποσπάσματα έργων του (εκτός των διηγημάτων) θα αποτελέσουν το τρίτο μέρος της εργασίας μας.

Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου γεννήθηκε στο Καρπενήσι το 1877. Το 1890 εγκαθίσταται στην Αθήνα όπου παρακολουθεί σπουδές Ιατρικής, χωρίς να τις ολοκληρώσει και παράλληλα παίρνει μαθήματα Ζωγραφικής. Η δράση του Ζαχαρία Παπαντωνίου εκτείνεται σε τέσσερα πεδία: τη δημοσιογραφία, τη συγγραφή, τη ζωγραφική και την πολιτική. Όσον αφορά τη δημοσιογραφία, ήδη από το 1893 αρθρογραφεί στην εφημερίδα Ακρόπολις. Στη συνέχεια δημοσιεύει άρθρα του στα έντυπα: Ο Χρόνος, Ημερολόγιον Σκώκου, Νέα Ζωή, Γράμματα, Ποικίλη Στοά και Σκριπ (στην τελευταία μάλιστα διετέλεσε αρχισυντάκτης κατά τα έτη 1900-1905). Κατά τα έτη 1908-1911 έζησε στο Παρίσι όπου αρθρογράφησε για λογαριασμό γαλλικών εφημερίδων. Ο Παπαντωνίου γράφει μια σειρά από δοκίμια και κριτικές ενώ μάχεται για την υπεράσπιση της δημοτικής γλώσσας. Στο πλαίσιο αυτής του της προσπάθειας υπήρξε ενεργό μέλος του συλλόγου «Η Εθνική Γλώσσα». Μετά την επάνοδό του από το Παρίσι, σταδιακά εγκαταλείπει τη δημοσιογραφία για να στραφεί στην πολιτική, τη συγγραφή και τη ζωγραφική.

Τα πρώτα συγγραφικά δείγματα του Παπαντωνίου εντοπίζονται κατά το 1898, έτος έκδοσης της πρώτης ποιητικής του συλλογής με τον τίτλο Πολεμικά τραγούδια. Το 1918 τυπώνει τα Ψηλά Βουνά, έργο το οποίο προορίζεται για αναγνωστικό δημοτικού, το 1920 εκδίδει την ποιητική συλλογή Τα χελιδόνια και το 1923 τους Πεζούς Ρυθμούς. Το 1932 τυπώνεται η ποιητική του συλλογή Θεία Δώρα που θεωρείται η σημαντικότερη. Το 1927 έχουμε τη συλλογή Διηγήματα και ακολουθούν Βυζαντινός Όρθρος (1936) και Θυσία (1937), το θεατρικό του έργο Ο όρκος του πεθαμένου (1929) και το Άγιον Όρος (1934) στο οποίο περιγράφει τις εντυπώσεις του από το ταξίδι του αυτό. Όσον αφορά τη ζωγραφική, αξίζει να σημειωθεί η έκθεση μιας σειράς έργων του Παπαντωνίου μετά την επιστροφή του από το Παρίσι.

Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου αναλαμβάνει σημαντική δράση και στην πολιτική ζωή (διετέλεσε νομάρχης Ζακύνθου, Σπάρτης, Καλαμάτας και Κυκλάδων). Το 1923 διορίζεται καθηγητής στο Αμαλίειο ορφανοτροφείο και στη Σχολή Καλών Τεχνών, ενώ έναν χρόνο αργότερα διορίζεται διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης.

Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου πεθαίνει από καρδιακή συγκοπή την πρώτη Φλεβάρη του 1940.

 

zaxarias-papantoniou-sparmatseto (1)
Ζαχαρίας Παπαντωνίου

 

Το 2018 συμπληρώθηκαν εκατό χρόνια από το βιβλίο του Ζαχαρία Παπαντωνίου τα «Ψηλά Βουνά», που πρωτοκυκλοφόρησε ως αναγνωστικό της τρίτης τάξης του δημοτικού σχολείου, στα πλαίσια της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του Ελευθερίου Βενιζέλου, της περιόδου 1917-18 και αποτέλεσε το πρώτο σχολικό αναγνωστικό στη δημοτική γλώσσα, που ο Βενιζέλος καθιέρωσε στις πρώτες τέσσερις τάξεις του δημοτικού. Η πρώτη έκδοση από το Εθνικό Τυπογραφείο έγινε το 1918 με εικονογράφηση Π. Ρούμπου και με συντακτική επιτροπή τους Δ. Ανδρεάδη, Δ. Δελμούζο, Π. Νιρβάνα Ζ. Παπαντωνίου και Μ. Τριανταφυλλίδη. Η εικονογράφηση στις σελίδες του βιβλίου είναι του ίδιου του συγγραφέα.

Σύμφωνα με τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, «το αναγνωστικό αυτό διαφέρει από κάθε άλλο που μπήκε ως τώρα στο δημοτικό σχολείο, όσο η αυγή από τη νύχτα». Τα «Ψηλά Βουνά» είναι ένας θρύλος στο χώρο του εκπαιδευτικού βιβλίου, αφού το καλοκαίρι του 1974, όταν χρειάστηκε να αντικατασταθούν τα σχολικά βιβλία μετά την πτώση της δικτατορίας, ήταν το αναγνωστικό που επιλέχθηκε για τη Γ’ Δημοτικού.

Ο Παπαντωνίου γράφει τα «Ψηλά βουνά» σε μια ήπια, χαριτωμένη και ζωντανή δημοτική γλώσσα. Ενσωματώνει έντεχνα στην αφήγησή του πολλά είδη λόγου: δημοτικά τραγούδια, λαϊκές ιστορίες, ποιήματα και επιστολές. Στο τέλος του βιβλίου παραθέτει τραγούδια ολόκληρα και παρτιτούρες για τη μουσική τους εκτέλεση.

Οι προοδευτικές δυνάμεις της εποχής υποστήριξαν το νέο αναγνωστικό με άρθρα τους στον Τύπο. Ανάμεσα στους υποστηρικτές ήταν και ο ποιητής Κωστής Παλαμάς και ο ιστορικός της λογοτεχνίας, Ηλίας Βουτιερίδης. Υπήρξαν βέβαια και οι αρνητικές κριτικές, όπως αυτή της δημοτικίστριας Γαλάτειας Καζαντζάκη, που το 1919 χαρακτήρισε το αναγνωστικό «αναίσθητο και άψυχο», γιατί οι συντελεστές του «παραπέταξαν ως άχρηστες τις δύο έννοιες αυτές, το Θεό και το Έθνος, που μόνο μπορούσαν να του δώσουν την ανώτερη πνοή της δημιουργίας που του λείπει».

Μετά την εκλογική ήττα του Βενιζέλου το 1920, τα βιβλία της εκπαιδευτικής του μεταρρύθμισης, ξηλώνονται από τα σχολεία. Η Έκθεσις της «Επιτροπείας της διορισθείσης προς εξέτασιν της γλωσσικής διδασκαλίας των δημοτικών σχολείων», προτρέπει το 1921 τα βιβλία αυτά «να καώσι ως έργα ψεύδους και κακοβούλου προθέσεως και να καταδιωχθώσι ποινικώς οι υπαίτιοι». Η «Επιτροπεία» του υπουργείου Παιδείας, το χαρακτήρισε «χυδαίο, εγκληματικό και ανήθικο», ενώ ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου, κατηγορήθηκε ότι διαφθείρει τα παιδιά, καταργεί τη θρησκεία και την οικογένεια και προωθεί την αθεΐα. Με την επάνοδο του Βενιζέλου στην εξουσία, τα «Ψηλά βουνά» ξαναμπαίνουν στα σχολεία.

Συνεχίζεται….

 

Σχετικά άρθρα

“Οψόμεθα Εις Φιλίππους”, μια ερευνητική θερμοκοιτίδα επιστημόνων και επιστημονικών ιδεών.

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Π. Α. Μιχελής, πνευματικός άνθρωπος και αισθητική

Δισκοκριτική | Dead Can Dance ‎– Dionysus (2018)

Βασίλης Δελιάδης

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X