Sparmatseto
Βιβλίο

Το «διδακτικό εγχειρίδιο» του Γιάννη Στρούμπα για τον Φαναριώτη ποιητή Αλέξανδρο Σούτσο

 

Πρόσφατα παρουσίασα το βιβλίο του κομοτηναίου φιλολόγου, συγγραφέα και ποιητή Γιάννη Στρούμπα «Κλεφτοπόλεμος – τα κείμενα της κρίσης» με πρόλογο του Κώστα Βεργόπουλου, ενώ παλιότερα ασχολήθηκα με τις ποιητικές συλλογές του και το υπόλοιπο έργο του.

 

 

Μόλις εκδόθηκε το νέο ενδιαφέρον και – θα μου επιτρέψετε να το χαρακτηρίσω – διδακτικό εγχειρίδιο σχετικά με τη ζωή και το έργο του εν πολλοίς αγνώστου και αδικημένου δημιουργού του 19ου αιώνα Αλέξανδρου Σούτσου (1803 – 1863). Ο Γιάννης Στρούμπας με το νέο του πόνημα μας έδωσε της ευκαιρία να ασχοληθούμε με έναν ποιητή και μια περίοδο της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Το βιβλίο “Δι’ αιώνων ζωήν προωρισμέναι“. Ο ποιητής Αλέξανδρος Σούτσος, με εισαγωγή και Ανθολόγηση του έργου του Σούτσου από τον ποιητή Γιάννη Στρούμπα, είναι το δέκατο τέταρτο της σειράς “Δύο αιώνες ελληνικής ποίησης“, που εκδίδει το Ίδρυμα Τάκης Σινόπουλος – Σπουδαστήριο Νεοελληνικής Ποίησης, σε συνεργασία με τις εκδόσεις Γαβριηλίδης, στο πλαίσιο τριετούς κύκλου εκδηλώσεων που πραγματοποιούνται στην έδρα του Ιδρύματος. Στο πλαίσιο του κύκλου αυτού, σύγχρονοι Έλληνες ποιητές ανθολογούν και παρουσιάζουν την ελληνική ποίηση από τη μεγάλη ιστορική τομή του αγώνα της Ανεξαρτησίας έως τις Απαρχές τού 21ου αιώνα, επιχειρώντας το ανθολογικό πανόραμα σημαντικών εκπροσώπων της ελληνικής ποιητικής παραγωγής των διακοσίων τελευταίων ετών. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

 

Περιεχόμενα
“Δεν είναι δι’ αιώνιον ζωήν” Εισαγωγή Γ. Στρούμπα

Βασική εργογραφία και ενδεικτική βιβλιογραφία

Ανθολόγηση: Πανόραμα της Ελλάδος – Ελληνική πλάστιγξ – Ο περιπλανώμενος – Σάτυρα πρώτη – Ποιητικόν χαρτοφυλάκιον – Η τουρκομάχος Ελλάς – Το συνταγματικόν σχολείον – Απομνημονεύματα ποιητικά επί του ανατολικού πολέμου – Τα δικαστικά των ετών 1839-40 και 1852

Το βιβλίο κλείνει με το εργοβιογραφικό σημείωμα του ανθολόγου Γιάννη Στρούμπα.

 

Ο Γιάννης Στρούμπας με επιμέλεια και ευαισθησία καταφέρνει, κατά τη γνώμη μου, δύο πράγματα σημαντικά: να μας συστήσει αντικειμενικά έναν δημιουργό του «δύσκολου» 19ου αιώνα το πρώτο, και το δεύτερο να επιλέξει από το πλήθος του ποιητικού έργου του αποσπάσματα που αντιπροσωπεύουν την ποιητική και (θα έλεγα) το πολιτικό αισθητήριο του Αλέξανδρου Σούτσου.

Για να είμαι ειλικρινής, παρόλο που ασχολήθηκα παλιότερα με αυτόν τον λόγιο σε συνάρτηση με τους Φαναριώτες (βλ. Συνοπτική Ιστορία Θρακικής Λογοτεχνίας, Κομοτηνή, 1982 και άλλες μεταγενέστερες εργασίες), εντούτοις η ουσία του έργου του γενικά μού φαίνεται κατι άγνωστο. Πρόκειται για έναν «αντισυστημικό» συγγραφέα και ποιητή, που πολλές φορές διώχθηκε και φυλακίστηκε για τις ιδέες και το έργο του.

Η Αλίκη Σολωμού τον χαρακτηρίζει «ατίθασο ποιητή». Ο Μιχάλης Μερακλής σημειώνει «Το σατιρικό του χάρισμα […] διατήρησε πάντα το στοιχείο της σοβαρής – και της ωμής, απροκάλυπτης κάποτε – κοινωνικής κριτικής […] Το Σούτσο διάβαζεν ο κόσμος (όπως κάποτε διάβαζε αργότερα και το Σουρή), για να κατατοπίζεται ιδεολογικά και πολιτικά». Ο Mario Vitti, τέλος παρατηρεί (κατά τον χαρακτηρισμό του Κ. Δ. Σούτσου) ότι «ήταν μόνιμα στρατευμένος, πιστός σε μια εντελώς προσωπική αντιπολίτευση την οποία άσκησε συστηματικά με τα στιχουργήματα και τα σχόλια του».

Θα πούμε και εμείς με την ευκαιρία λίγα λόγια για την εργοβιογραφία του, μετά θα παραθέσουμε ένα απόσπασμα από την Ιστορία Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Κ. Θ. Δημαρά και στη συνέχεια θα παραθέσουμε κάποιους στίχους, από την Ανθολόγηση του Γιάννη Στρούμπα, που μας έδωσε το γόνιμο έναυσμα να καταπιαστούμε με τον δημιουργό αυτό του 19ου αιώνα.

Ο Αλέξανδρος Σούτσος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1803, έχασε τους γονείς του σε παιδική ηλικία και έμαθε τα πρώτα γράμματα στο σπίτι του θείου του Θεόδωρου Νέγρη. Παρακολούθησε κατόπιν μαζί με τον αδελφό του Παναγιώτη μαθήματα στη σχολή της Χίου και το 1820 έφυγαν για σπουδές στο Παρίσι με φροντίδα του θείου τους ηγεμόνα της Μολδαβίας Μιχαήλ Σούτσου. Στο Παρίσι κλονίστηκε η υγεία του, εξαιτίας της είδησης του θανάτου του αδερφού του Δημητρίου στη μάχη στο Δραγατσάνι, και αναγκάστηκε να φύγει για την Ιταλία. Επέστρεψε το 1825 στον ελλαδικό χώρο για να πάρει μέρος στην επανάσταση. Την περίοδο αυτή συνέγραψε σατιρικά της διακυβέρνησης του νέου ελληνικού κράτους ποιήματα. Οι αντιδράσεις που προκλήθηκαν τον ανάγκασαν να καταφύγει στη Γαλλία, όπου δημοσίευσε την ιστορία της ελληνικής επανάστασης στα γαλλικά, ενισχύοντας το εκεί φιλελληνικό συναίσθημα. Στην Ελλάδα επέστρεψε μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Καποδίστρια και έμεινε στο Ναύπλιο, απογοητεύτηκε από την πολιτική του κυβερνήτη. Στα πλαίσια της αντικυβερνητικής του δράσης έγραψε σατιρικούς στίχους, οι οποίοι δημοσιεύτηκαν αργότερα στο Πανόραμα της Ελλάδος. Την ίδια εποχή κυκλοφόρησε ο Άσωτος και αμέσως μετά ο Εξόριστος. Μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια (την οποία ο Σούτσος χαιρέτησε ως σωτήριο γεγονός για το ελληνικό έθνος) ο Σούτσος εμπιστεύτηκε αρχικά τη βαυαρική αντιβασιλεία και τον Όθωνα, αγωνίστηκε ωστόσο αργότερα εναντίον τους. Οι συνεχείς διώξεις, δίκες, φυλακίσεις , κατασχέσεις των έργων του που ακολούθησαν, τον ανάγκασαν να περιπλανηθεί σε Ανατολή και Δύση, όπου συνέχισε να συγγράφει επαναστατικά κείμενα. Στην Αθήνα επέστρεψε το 1839 και δημοσίευσε μέρος του Περιπλανώμενου και τη σατιρική Μενιππεία. Το αποτέλεσμα ήταν προφυλάκισή του και δίκη που κατέληξε σε αθώωσή του το 1841. Το 1843 δημοσίευσε στις Βρυξέλλες τις κωμωδίες Πρωθυπουργός και Ατίθασος ποιητής. Με αφορμή την εξέγερση της 3ης Σεπτεμβρίου του 1843 δημοσίευσε στην Αθήνα τη Μεταβολή της Γ’ Σεπτεμβρίου και δύο χρόνια αργότερα το Ποιητικόν χαρτοφυλάκιον, συλλογή σατιρικών ποιημάτων. Την νέα έκδοση του Περιπλανώμενου (1852) ακολούθησαν νέες διώξεις και το 1856 δημοσίευσε το έργο Η τουρκομάχος Ελλάς, ενώ το 1857 τα Απομνημονεύματα του Ανατολικού πολέμου. Ακολούθησαν κατάσχεση και καταστροφή των βιβλίων και σκληρότερες διώξεις, οι οποίες οδήγησαν σε καταδίκη του σε πενταετή κάθειρξη το 1859. Του δόθηκε ωστόσο χάρη από τον Όθωνα μετά από έντεκα μήνες, με τον όρο να μείνει μακριά από την Ελλάδα. Μετά την έξωση του Όθωνα αποφάσισε να επιστρέψει στην Αθήνα, αρρώστησε, πήγε στην Σμύρνη τον Ιούλιο του 1863 όπου πέθανε. Η ταφή του έγινε στη Σμύρνη και το 1877 ο Αχιλλέας Παράσχος μετέφερε τα οστά του στην Αθήνα, όπου ενταφιάστηκαν με δαπάνη του δημοσίου.

Ο Αλέξανδρος Σούτσος είναι γνωστός κυρίως ως σατιρικός ποιητής, μαζί με τον Ανδρέα Λασκαράτο και το Γεώργιο Σουρή. Το έργο του Ο Εξόριστος του 1831, καταγγελία της πολιτικής του Ιωάννη Καποδίστρια, αποτέλεσε το πρώτο νεοελληνικό μυθιστόρημα πολιτικού περιεχομένου και εντάσσεται στην πρωτοπορία της νεοελληνικής πεζογραφίας τόσο θεματικά, όσο και υφολογικά. Σημαντική στάθηκε τέλος η επίδραση του Αλέξανδρου Σούτσου στο έργο των ρομαντικών ποιητών της Α΄ Αθηναϊκής Σχολής.

Ο Κ.Θ. Δημαράς, στην Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας, Εκδόσεις «Γνώση», Αθήνα 2000 (9η έκδ.), γράφει: «Ο πόθος […] της ελευθερίας και η επαναστατική ορμή του Σούτσου τον έφεραν πολλές φορές σε σύγκρουση με την εξουσία. Διώκεται, φυλακίζεται, φεύγει από την Ελλάδα επανειλημμένα· τον βρίσκει ο θάνατος στην Σμύρνη στα 1863. Μια μέρα πριν από τον θάνατό του, έγραφε στον αδελφό του Παναγιώτη: «Υπήρξα, ως γράφεις, η πέτρα της σφενδόνης, ην έρριψεν ο Ύψιστος επί της κεφαλής δύο τυράννων [του Καποδίστρια και του Όθωνα]· αλλ’ η κεφαλή εκείνων συνετρίβη, εγώ δε σήμερον, η πέτρα της σφενδόνης του, ως πέτρα κείμαι και άχρηστος έμεινα εις την κονίαν, και ούτε τον παιάνα της νίκης των Ελλήνων έψαλλα». Η Εθνοσυνέλευση, στο άκουσμα του θανάτου του, εψήφισε την έκδοση των Απάντων του, η οποία όμως δεν πραγματοποιήθηκε. […] ο Σούτσος με τα ελαττώματά του, όσο και με τις αρετές του, φανερώνεται κορυφαίος στην Αθήνα του καιρού του, γιατί την εκφράζει· σημαδεύει την τεχνική του στίχου, την σκέψη, την πολιτική, δημιουργεί την ιδιάζουσα σατιρική σχολή των Αθηνών· με την ζωή και τα έργα του βαθιά ποτισμένα από τον ρωμαντισμό, επηρεάζει τους νεότερους Αθηναίους και γίνεται πρότυπό τους σε κάθε λογής δράση και ποίηση».

 

 

 

Ανθολόγηση Γιάννη Στρούμπα 

α – Σχολιάζει ποικιλοτρόπως τη συμπεριφορά των Ελλήνων που ζούνε με δάνεια των Μεγάλων Δυνάμεων:
Τι με τα ξένα χρήματα τρυφώμεν των ανθρώπων, / χωρίς να φέρωμεν καρπόν κανένα εις τον τόπον; / Ως πότε δανειζόμεθα με τόκους υπερόγκους, / εις υποθήκας βάλλοντες και κάμπους μας και λόγγους; / Το έθνος, άσωτος υιός πατρός ευκαταστάτου. / Ζη δίδον εις ενέχυρον τα υποστατικά του, / Κ’ εις την σπατάλην αναιδώς και την παραλυσίαν / να φάγη την πατρώαν του ζητεί περιουσίαν. / Εχάσαμεν και χάνομεν παν αίσθημα γενναίον / κανείς μας δεν εργάζεται διά πατρίδα πλέον, / και όλοι ξένην άμπελον ως να την θεωρώμεν [Μάρτιος 1836]

β – Να τι έμεινε από την Επανάσταση του 1821:

Μετά θέρμην επτά χρόνων Αίτνη σήμερον σβυσμένη, / της Ελλάδος η γη πάλιν άψυχος και κρύα μένει, / και οι Βαυαροί γελώσι / βλέποντες ότι το πυρ της διεδέχθη τέφρα τόση [1839 / 1858]

γ – Σε πολλά ποιήματα και άλλα έργα του ο Αλέξανδρος Σούτσος σατιρίζει τις Μεγάλες Δυνάμεις και καταδικάζει όσα κάνουν σε βάρος της Ελλάδας. Ένα δείγμα μικρό από στιχούργημα του 1854:

Όλοι έπεσαν επάνω του πολυδακρύτου Γένους, / ομοιάζοντες τους σκύλους εις τα ρύμας συνηγμένους, / οίτινες, καθώς ιδώσι πόρρωθεν τον ψωμοζήτην / ασθενή και ρακενδύτην, / όλοι τρέχουσι συνάμα και του δάκνουσιν έν μέλος, / άλλος την ισχνήν του κνήμην, άλλος το ξηρόν του σκέλος…

δ – Κλείνουμε με ένα απόσπασμα του 1855 που αναφέρεται στην Ρωσία και καταλήγει ως εξής:
Ορφεύς έρχομαι πλανήτης εις τα υψηλάς σου θύρας, / την σημαίαν της Θρησκείας σφίγγων εις τας δύο χείρας / Ίσως πάλιν αυτή λάμψη από τ’ άκρα του Ταινάρου / τρέχουσα εις τα πελάγη του Αιγέως και Ικάρου, / όταν συ επανακάμψης ως ο μέχρι των συννέφων / αετός τα ύψη τρέχων και ραγδαίως επιστρέφων.

 

Ευχαριστώ και συγχαίρω τον φίλο συνάδελφο Γιάννη Στρούμπα για την εξαίρετη δουλειά του.

 

Σχετικά άρθρα

Ποίηση παντός καιρού: Σπύρου Κιοσσέ «Το Κάτω Κάτω της Γραφής»

Θανάσης Μουσόπουλος

Ναι! το κλασικό είναι δίπλα μας: “ Όταν σκοτώνουν τα κοτσύφια” της Χάρπερ Λη

Η ληστεία στα χρόνια του μεσοπόλεμου «Αετοί και Λύκοι» του Βαγγέλη Κούτα

Θανάσης Μουσόπουλος

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X