Sparmatseto
Αφιερώματα Πρόσωπα

Ο Έρικ Χομπσμπάουμ και η Σύγχρονη Εποχή

 

Προκειμένου να προσδιορίσω τον όρο «σύγχρονη εποχή», τιμώντας τον ιστορικό Χομπσμπάουμ (Eric John Ernest Hobsbawm, 9 Ιουνίου 1917, Αλεξάνδρεια – 1 Οκτωβρίου 2012, Λονδίνο) που το 2017 συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη γέννησή του, αναφέρομαι σε κάποια αποσπάσματα από δύο έργα του.

 

Αναφέρουμε τη σημαντική εργογραφία του: Εκτός από τα διάσημα βιβλία του “The Age of Revolution, 1789-1848″ (“Η εποχή των επαναστάσεων, 1789-1848”, μτφρ. Μαριέτα Οικονομοπούλου, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.), “The Age of Capital, 1848-1875″ (“Η εποχή του κεφαλαίου, 1848-1875”, μτφρ. Δημοσθένης Κούρτοβικ, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.), “The Age of Empire, 1875-1914″ (“Η εποχή των αυτοκρατοριών, 1875-1914”, μτφρ. Κωστούλα Σκλαβενίτη, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.) και “Age of Extremes: The Short Twentieth Century 1914-1991” (“Η εποχή των άκρων: ο σύντομος 20ος αιώνας 1914-1991”, μτφρ. Βασίλης Καπετανγιάννης, εκδ. Θεμέλιο), έχει συγγράψει και τα βιβλία: “Primitive Rebels“, “Labouring Man and Worlds of Labour“, “Industry and Empire“, “Nations and Nationalism Since 1780“, “The Invention of Tradition” (“Η επινόηση της παράδοσης”, μτφρ. Θανάσης Αθανασίου, εκδ. Θεμέλιο), “The Jazz Scene” (“Η σκηνή της τζαζ”, μτφρ. Τάκης Τσήρος, εκδ. Εξάντας), “Uncommon People” (“Ξεχωριστοί άνθρωποι”, μτφρ. Παρασκευάς Ματάλας, εκδ. Θεμέλιο), “Bandits” (“Ληστές”) και “Globalisation, Democracy and Terrorism” (“Παγκοσμιοποίηση, δημοκρατία και τρομοκρατία”, μτφρ. Νίκος Κούρκουλος, εκδ. Θεμέλιο), τα οποία έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, καθώς και την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αυτοβιογραφία του “Interesting Times: A Twentieth-century Life” (“Συναρπαστικά χρόνια: μια ζωή στον 20ο αιώνα”, μτφρ. Σταματίνα Μανδηλαρά, εκδ. Θεμέλιο).

 

Ένα από τα μεταθανάτια εκδοθέντα έργα του, που το έγραφε ως την τελευταία ημέρα της ζωής του, είναι «Θρυμματισμένοι καιροί: Κουλτούρα και κοινωνία στον 20ό αιώνα», 2013, εκδ. Θεμέλιο (τον ίδιο χρόνο κυκλοφόρησε και στα αγγλικά με τον τίτλο “Fractured times: Culture and society in the twentieth sentury”). Πρόκειται για ένα εξαιρετικό βιβλίο.

 

Γράφει στον Πρόλογο:
«Λίγες σελίδες είναι πιο οικείες σήμερα από την προφητική περιγραφή του Καρλ Μαρξ για τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της δυτικής καπιταλιστικής βιομηχανοποίησης. Όμως, καθώς ο ευρωπαϊκός καπιταλισμός του 19ου αιώνα εγκαθίδρυε την κυριαρχία του πάνω σ’ έναν πλανήτη τον οποίο έμελλε να μεταμορφώσει μέσω της κατάκτησης, της τεχνολογικής υπεροχής και της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας του, κουβαλούσε μαζί του κι ένα ισχυρού γοήτρου φορτίο από δοξασίες και αξίες, που θεωρούνταν φυσιολογικά ανώτερες από άλλες. Ας τις ονομάσουμε «ευρωπαϊκό αστικό πολιτισμό», έναν πολιτισμό που δε συνήλθε ποτέ από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι τέχνες και οι επιστήμες ήταν εξίσου κεντρικές όσο και η πίστη στην πρόοδο και την εκπαίδευση γι’ αυτήν τη σίγουρη για τον εαυτό της κοσμοθεωρία, και αποτέλεσαν πράγματι τον πνευματικό πυρήνα που αντικατέστησε την παραδοσιακή θρησκεία […] Η ανάδυση κοινωνιών όπου μια τεχνο-βιομηχανοποιημένη οικονομία έχει εμποτίσει τη ζωή μας με οικουμενικές, διαρκείς και πανταχού παρούσες εμπειρίες πληροφορίας και πολιτιστικής παραγωγής –ήχου, εικόνας, λόγου, μνήμης και συμβόλων– δεν έχει ιστορικό προηγούμενο. Μεταμόρφωσε εντελώς τους τρόπους μας να κατανοούμε την πραγματικότητα και την καλλιτεχνική παραγωγή, ιδιαίτερα βάζοντας τέρμα στο παραδοσιακό προνομιακό στάτους «των τεχνών» στην παλιά αστική κοινωνία, δηλαδή στη λειτουργία τους ως μέτρα του καλού και του κακού, ως φορείς αξιών: της αλήθειας, της ομορφιάς και της καθάρσεως».

 

Το δεύτερο βιβλίο του Χομπσμπάουμ που χρησιμοποίησα για να προσδιορίσω τον όρο «σύγχρονη εποχή» είναι «Η Εποχή των Άκρων – Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914 – 1991». Εξαιρετικό εργαλείο για να αναγνώσουμε τον εικοστό αιώνα. Πόλεμοι, επαναστάσεις, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές εξελίξεις, οι μεγάλοι παράγοντες που διαμορφώνουν τις ιστορικές τάσεις που προκαλούν την ανάδυση, την παρακμή και πτώση των καθεστώτων, διαπλέκονται σε μια πανοραματική ιστορική σύνθεση. Ένας αιώνας δύει. Ένας καινούργιος ανατέλλει. Μεταξύ 1914 και τέλους 1991 ο κόσμος έχει μετασχηματιστεί. Αναφέρεται στην μετατροπή των ΗΠΑ σε μεγαλύτερη οικονομική και βιομηχανική δύναμη. Ο δεύτερος και σοβαρότερος μετασχηματισμός που διαπιστώνει είναι η μετατροπή του πλανήτη στην περίοδο αυτή σε πρωταρχική και «ενιαία επιχειρησιακή μονάδα» ιδιαίτερα στο οικονομικό πεδίο. Ο τρίτος μετασχηματισμός, που διαπιστώνει, φέρνει την «αποσύνθεση των παλαιών προτύπων ανθρώπινων κοινωνικών σχέσεων», τη ρήξη μεταξύ των πολιτισμών των γενεών και την πλήρη υιοθέτηση του παλαιότερου υπόρρητου προτάγματος του οικονομικού φιλελευθερισμού, ενός «απόλυτου α-κοινωνικού ατομικισμού». Δύο επιπλέον μεταβολές που εντοπίζει: η εκπληκτική μείωση του αγροτικού πληθυσμού σε σημείο που να αποτελεί τη μειοψηφία του πληθυσμού όχι μόνο στις οικονομικά ανεπτυγμένες χώρες αλλά σε παγκόσμιο επίπεδο και η άνοδος την περίοδο αυτή των επαγγελμάτων που απαιτούσαν γνώσεις δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης καθώς και η μαζική αύξηση του αριθμού των φοιτητών. Ο καπιταλισμός απομακρύνεται από τις παραδοσιακές σχέσεις, την κοινοτική αλληλεγγύη, τις αξίες της και τις θεσμικές της εκφράσεις ενώ αναπτύσσονται όλο και περισσότερο οι εμπορευματικές σχέσεις, η ιδιαίτερη αξία που καταλαμβάνει το εμπόρευμα ως σύμβολο δύναμης και εξουσίας. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι η κυριαρχία της ατομικιστικής ιδεολογίας και των αξιών που αυτή συνεπάγεται είναι ο πολιτισμός που αντιστοιχεί στο καπιταλισμό, ο πολιτισμός του χρήματος.

 

 

Eric-Hobsbawm-book-sparmatseto (1)
Eric Hobsbawm

Παραθέτουμε κάποια αποσπάσματα από το βιβλίο αυτό που προσδιορίζουν τη «σύγχρονη εποχή» – δε χρειάζονται επιπλέον σχόλια :

 

  • Ο μεγάλος Max Planc: Το 1933 γράφει πως «Ζούμε σε μια μοναδική στιγμή της ιστορίας. Πρόκειται για μια στιγμή κρίσης με την πλήρη έννοια του όρου. Κάθε τομέας του πνευματικού και υλικού πολιτισμού μας φαίνεται να έχει φτάσει σε κρίσιμο σημείο καμπής. Το πνεύμα αυτό εκδηλώνεται όχι μόνο στην πραγματική κατάσταση που επικρατεί στο δημόσιο βίο μας, αλλά επίσης και στη γενική στάση απέναντι στις θεμελιώδεις αξίες της προσωπικής και κοινωνικής ζωής» (σ. 687)
  • Από το 1940 και μετά ‘κυβερνητική’, ‘θεωρία της πληροφορίας’.
    «Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές […] είχαν τεράστιες ικανότητες προσομοίωσης […] (είναι δύσκολο να γίνει διάκριση) μεταξύ ανθρώπινης νοημοσύνης και ‘τεχνητής νοημοσύνης’».(σ. 695)
  • Επικρατούν «εικόνες χάους και καταστροφής» (σ. 698)
  • Στις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα ο όρος οικολογία, που ξεκίνησε το 1873 ως βιολογικός κλάδος, «απέκτησε το γνωστό και ημι-πολιτικό νόημά της. Αυτές ήταν οι φυσικές συνέπειες της εκπληκτικής οικονομικής υπερανάπτυξης» (σ. 699)
  • Η επανάσταση του DNΑ, ‘η μεγαλύτερη ανακάλυψη στη βιολογία’ (J. D. Bernal), που κυριάρχησε στις ζωντανές επιστήμες στο δεύτερο ήμισυ του αιώνα, αφορούσε ουσιαστικά τη γενετική και εφόσον ο Δαρβινισμός του εικοστού αιώνα είναι αποκλειστικά γενετικός, αφορούσε και την εξέλιξη (σ. 700)
  • Ήταν σαφές ότι ο άνθρωπος διαμορφωνόταν και από την κληρονομικότητα και από το περιβάλλον, από τα γονίδια και την κουλτούρα [οι συντηρητικοί δέχονται το αμετακίνητο των γενετικών ανισοτήτων, ενώ η αριστερά πιστεύει ότι η ανισότητα αίρεται με κοινωνικά μέτρα] (σ. 701)
  • Ο εικοστός αιώνας τελειώνει μέσα σε συνθήκες παγκόσμιας αταξίας που η φύση της είναι ασαφής, χωρίς μάλιστα να υπάρχει κάποιος μηχανισμός ο οποίος θα μπορούσε να την τερματίσει ‘η να τη θέσει υπό έλεγχο (σ. 711)
  • Τι μπορούμε να πούμε για την αντιμετώπιση της οικολογικής κρίσης (σ.720)
  • Οι επιστήμονες μπορούν να πουν τι πρέπει να γίνει για να αντιμετωπιστεί η οικολογική κρίση. Το πρόβλημα όμως δεν είναι επιστημονικό, είναι πολιτικό και κοινωνικό. Εάν η ανθρωπότητα ήθελε να έχει μέλλον, τότε ο καπιταλισμός των Δεκαετιών της Κρίσης δεν μπορούσε να έχει κανένα (σ. 721)
  • Ιδιαίτερα σημαντικά είναι τα ΜΜΕ. Βασικοί παράγοντες στη δημόσια σκηνή. Τα ΜΜΕ αποτελούν μια πολύ σημαντική συνιστώσα της πολιτικής διαδικασίας, πιο σημαντική από τα πολιτικά κόμματα και τα εκλογικά συστήματα (σ. 735)

 

Η δημοσίευσή μας αυτή ως μνημόσυνο τιμητικό για τον Έρικ Χομπσμπάουμ.

Σχετικά άρθρα

Κωνσταντίνος Βολανάκης | Έκθεση του κορυφαίου της ελληνικής θαλασσογραφίας στην Ύδρα

Το Woodstock και ο Μύθος του | Από τις εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ

Αντώνιος Βαρβατσούλιας

Εκδήλωση: Λαογραφικές εκδηλώσεις στην Ξάνθη | Ηχητικό

Ο ιστότοπος sparmatseto.gr χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Υποθέτουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. Αποδοχή Περισσότερα

X